جواب درس ششم جامعه شناسی دوازدهم انسانی | قدرت اجتماعی
پاسخ کامل درس ۶ جامعه شناسی دوازدهم «قدرت اجتماعی» شامل جواب نمونه بیاورید، تکمیل کنید، تشریح کنید، گفت و گو کنید، تفسیر کنید، مقایسه کنید، مباحثه کنید، مفاهیم اساسی و خلاصه صفحات ۵۸ تا ۶۸.
درس ششم جامعه شناسی دوازدهم، «قدرت اجتماعی»، درباره سیاست، منابع قدرت و شیوههای تأثیرگذاری بر دیگران است. پاسخ فعالیتها و جدولهای این درس را به ترتیب صفحات کتاب، همراه با مثالهای روشن و توضیح نکات مهم بخوانید.
پاسخ درس بعدی : جواب درس هفتم جامعه شناسی دوازدهم انسانی | نابرابری اجتماعی
جواب سوالات صفحه ۵۴ و ۵۵ جامعه شناسی دوازدهم
پرسش «علم بهتر است یا ثروت» زمانی یکی از موضوعات رایج درس انشا بود. آیا میدانید معمولاً چه پاسخی به این پرسش داده میشد؟ چرا چنین پرسشی زمانی پررنگ میشود و گاهی کمرنگ؟ شما چه پاسخی به این پرسش میدهید؟
پاسخ: معمولاً علم را برتر میدانستند؛ زیرا به شناخت درست، رشد انسان و استفاده بهتر از امکانات کمک میکند. اهمیت این پرسش با شرایط و ارزشهای جامعه تغییر میکند. مثلاً وقتی درآمد و رفاه اقتصادی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد، ممکن است ارزش علم نیز بیشتر با درآمدی که ایجاد میکند سنجیده شود.
به نظر من، دانش و ثروت هر دو میتوانند مفید باشند، اما ارزش آنها به هدف و شیوه استفاده از آنها بستگی دارد. دانش برای انتخاب آگاهانه و استفاده درست از ثروت اهمیت دارد و ثروت نیز میتواند امکانات آموزش، پژوهش و کمک به دیگران را فراهم کند. هیچکدام بهتنهایی تضمینکننده خوشبختی و درستکاری نیستند.
نخستین واکنش و جنبش اجتماعی در برابر ثروت شکل گرفت و مالکیت، دزدی خوانده شد. آیا شما از هویت، تاریخ و جغرافیای این جنبش اجتماعی اطلاع دارید؟
پاسخ: اشاره این بخش به جریانهای سوسیالیستی و نقد سرمایهداری در اروپای قرن نوزدهم است که به نابرابری اقتصادی و تمرکز ثروت اعتراض داشتند. عبارت «مالکیت دزدی است» به پیر ژوزف پرودون، متفکر فرانسوی، مربوط است که آن را در کتاب «مالکیت چیست؟» در سال ۱۸۴۰ مطرح کرد. البته دیدگاه همه جریانهای سوسیالیستی درباره مالکیت یکسان نبود.
واکنش شدید بعدی در مقابل دانش شکل گرفت و خوشبینی به آن نیز دچار تردید شد. آیا شما از هویت چنین واکنشهایی خبر دارید؟
پاسخ: میتوان به نقدهای پستمدرن و برخی دیدگاههای انتقادی درباره رابطه دانش و قدرت اشاره کرد. این دیدگاهها، تصورِ همیشه بیطرف و رهاییبخش بودن دانش را زیر سؤال میبرند و بررسی میکنند که دانش چگونه ممکن است در خدمت کنترل و سلطه قرار گیرد. برای مثال، میشل فوکو درباره پیوند دانش و قدرت بحث کرده است.
شما چه تصوری از قدرت، ثروت و دانش دارید؟ چگونه قدرت را ارزیابی و داوری میکنید؟ به نظر شما راهی برای ارزیابی علمی و عقلانی قدرت وجود دارد؟
پاسخ: قدرت، ثروت و دانش میتوانند وسیله خدمت به انسانها یا ابزار آسیب رساندن به آنها باشند. برای ارزیابی قدرت باید به هدف، شیوه اعمال و پیامدهای آن توجه کنیم؛ مثلاً ببینیم آیا حقوق مردم را حفظ میکند، پاسخگوست و برای رفع مشکلات عمومی به کار میرود یا منافع گروهی محدود را تأمین میکند. در چارچوب درس، داوری عقلانی درباره قدرت ممکن و ضروری است و نباید دشواری این کار را دلیل کنار گذاشتن آن بدانیم.
اگر دانشآموزی در حیاط مدرسه از سوی دانشآموز دیگری مورد تهاجم واقع شود، باید چه کار کند؟
پاسخ: باید تا حد امکان از درگیری فاصله بگیرد، از معلم یا مسئول مدرسه کمک بخواهد و موضوع را برای رسیدگی گزارش کند. پاسخ دادن با خشونت میتواند درگیری را شدیدتر کند. مسئولان مدرسه نیز باید با بررسی ماجرا و رعایت مقررات، از دانشآموز آسیبدیده حمایت کنند و مانع تکرار رفتار شوند.
جواب نمونه بیاورید صفحه ۵۸ جامعه شناسی دوازدهم
آیا میتوانید نمونههایی از کنشهای سیاسی بیرون از نهاد حکومت و دولت را مثال بزنید؟ پیشنهاد میشود با راهنمایی دبیر خود در پدیدههایی مانند ورزش، پوشش، هنر، جشنها، رسانهها، شبکههای اجتماعی و … تأمل کنید. میتوانید در اخبار جاری کشور خودمان یا سایر جوامع جستوجو کنید و مصادیق چنین کنشهایی را پیدا کنید.
پاسخ: بله؛ کنش سیاسی فقط در ادارهها و نهادهای حکومتی انجام نمیشود. افراد و گروههای بیرون از دولت نیز میتوانند برای تأثیر گذاشتن بر تصمیمهای عمومی و روابط قدرت فعالیت کنند. چند نمونه پیشنهادی:
ورزش: ورزشکاری که از شهرت خود برای درخواست لغو یک مقررات تبعیضآمیز استفاده میکند، فعالیتی فراتر از مسابقه ورزشی انجام داده است.
هنر: ساخت فیلم، اجرای نمایش یا طراحی پوستر با هدف نقد سوءاستفاده از قدرت و جلب توجه مردم به ضرورت اصلاح آن.
رسانه: انتشار گزارش تحقیقی درباره عملکرد یک نهاد عمومی و مطالبه پاسخگویی از مسئولان آن.
شبکههای اجتماعی: تشکیل پویش عمومی برای اصلاح یک تصمیم شهری، مانند حفظ فضای سبزی که قرار است تغییر کاربری دهد.
پوشش: استفاده گروهی از یک رنگ یا نشان برای اعلام حمایت از یک مطالبه عمومی یا اعتراض به یک تصمیم سیاسی.
جشنها و مراسم: استفاده از یک گردهمایی فرهنگی برای طرح درخواست حفظ حقوق زبانی یا فرهنگی و تأثیرگذاری بر سیاستهای مربوط به آن.
تشکلهای مردمی: فعالیت یک انجمن محیط زیستی برای تغییر مقرراتی که به آلودگی آب یا تخریب طبیعت منجر میشود.
📌 هر فعالیت ورزشی، هنری یا فرهنگی الزاماً سیاسی نیست. ملاک این است که مستقیماً با تنظیم اهداف عمومی جامعه یا روابط قدرت ارتباط داشته باشد. نمونههای بالا برای توضیح مفهوماند، نه گزارش یک خبر مشخص.
جواب تکمیل کنید صفحه ۶۱ جامعه شناسی دوازدهم
آیا تاکنون پی بردهاید که میان ابزارهای اعمال قدرت و منابع قدرت چه نوع همبستگیای وجود دارد؟ جدول زیر را کامل کنید.
پاسخ: میان منابع و ابزارهای قدرت ارتباط وجود دارد، اما این ارتباط همیشگی و انحصاری نیست. یک منبع قدرت میتواند با ابزارهای متفاوتی به کار گرفته شود.
| منابع یا عوامل قدرت | ابزار اعمال قدرت | مثال و نمونه | موارد نقض |
|---|---|---|---|
| شخصیت | تنبیهی | فرد زورمندی که با تکیه بر قدرت بدنی، دیگران را تهدید و وادار به اطاعت میکند. | گاندی؛ تأثیرگذاری شخصیت او با اقناع و دعوت به مبارزه بدون خشونت پیوند داشت، نه تنبیه بدنی. |
| مالکیت | تشویقی | کارفرمایی که برای انجام بهتر کار، پاداش مالی در نظر میگیرد. | مالک یک رسانه که از امکانات خود برای تبلیغ و تغییر نگرش مخاطبان استفاده میکند؛ ابزار او اقناعی است. |
| سازمان | اقناعی | انجمنی که با آموزش و توضیح اهداف مشترک، اعضا را به همکاری ترغیب میکند. | سازمانی که از پاداش مالی یا محرومیت و مجازات برای اجرای مقررات استفاده میکند. |
📌 «مورد نقض» یعنی مثالی که نشان دهد ارتباط دو ستون اول، همیشگی نیست. منظور، تخلف یا استفاده نادرست از قدرت نیست. وجود نام گاندی در جدول کتاب نیز برای نشان دادن همین نکته است.
جواب تشریح کنید صفحه ۶۲ جامعه شناسی دوازدهم
آیا میان ارزشهای مطرحشده در ورودی درس؛ یعنی سهگانه قدرت، ثروت و دانش با سهگانه منابع و سهگانه ابزار قدرت، ارتباطی وجود دارد؟ آیا میان قدرت و دانش رابطهای وجود دارد؟ جدول زیر را تشریح کنید.
| منابع یا عوامل قدرت | ابزار اعمال قدرت | ارزشهای اجتماعی |
|---|---|---|
| شخصیت | تنبیهی | قدرت |
| مالکیت | تشویقی | ثروت |
| سازمان | اقناعی | دانش |
پاسخ: بله؛ این سه مجموعه با یکدیگر ارتباط دارند. ویژگیهای شخصی، مانند توان بدنی یا قدرت بیان، میتوانند زمینه تأثیرگذاری بر دیگران را فراهم کنند. مالکیت و ثروت امکان پرداخت پاداش و استفاده از ابزارهای تشویقی را میدهند. سازمان نیز با هماهنگ کردن افراد و استفاده از دانش، آموزش و تبلیغ، میتواند باورها و رفتارها را تحت تأثیر قرار دهد.
رابطه قدرت و دانش: دانش به شناخت شرایط، برنامهریزی، مدیریت و اقناع دیگران کمک میکند و از این راه میتواند توان اعمال قدرت را افزایش دهد. در مقابل، صاحبان قدرت نیز ممکن است با تأمین بودجه، ایجاد سازمانهای پژوهشی یا تعیین اولویتها، بر تولید و انتشار دانش اثر بگذارند.
ردیفهای جدول ارتباطهای مهم را نشان میدهند، نه سه رابطه انحصاری. برای مثال، شخصیت میتواند ابزار اقناع باشد و یک سازمان نیز ممکن است از هر سه ابزار تنبیهی، تشویقی و اقناعی استفاده کند.
جواب گفت و گو کنید صفحه ۶۲ جامعه شناسی دوازدهم
پژوهشها نشان میدهد که مشارکت سیاسی موجب افزایش آگاهی سیاسی میشود. در جایی که مردم به هر دلیلی مشارکتکننده سیاسی نیستند، سطح آگاهی سیاسی آنها مانند حالتی که مشارکت دارند، رشد نخواهد داشت. انتخابات یکی از شیوههای مشارکت سیاسی است. در مواردی ممکن است به جای برگزاری انتخابات، قرعهکشی کنند؛ مثلاً در برخی از اجتماعات مانند ساختمانهای مسکونی و شرکتها، به جای برگزاری انتخابات از قرعهکشی برای تعیین هیئتمدیره استفاده میکنند. به نظر شما چه تفاوتی میان انتخابات و قرعهکشی وجود دارد؟
پاسخ: در انتخابات، افراد میتوانند درباره نامزدها، برنامهها و تواناییهای آنها تحقیق کنند و بر اساس نظر خود رأی بدهند. این فرایند فرصتی برای گفتوگو، مقایسه گزینهها و افزایش آگاهی فراهم میکند. در قرعهکشی، انتخاب نهایی میان افرادِ واردشده در قرعه، به شانس وابسته است و از مقایسه رأیدهندگان میان گزینهها به دست نمیآید.
برای مثال، در انتخاب مدیر ساختمان میتوان تجربه، مسئولیتپذیری و فرصت زمانی داوطلبان را بررسی کرد؛ اما قرعهکشی بهخودیخود چنین مقایسهای انجام نمیدهد. البته ممکن است پیش از قرعهکشی، شرایط لازم برای حضور افراد تعیین شود و انتخابات نیز بهتنهایی تضمین نمیکند که همیشه شایستهترین فرد انتخاب شود.
نمونه پاسخ کوتاه: انتخابات بر انتخاب و رأی افراد تکیه دارد و میتواند آنها را به شناخت گزینهها تشویق کند؛ اما در قرعهکشی، نتیجه نهایی به شانس وابسته است. بنابراین فرصت یادگیری و مشارکت آگاهانه در این دو روش یکسان نیست.
جواب تفسیر کنید صفحه ۶۶ جامعه شناسی دوازدهم
«عمق و سطح سیاست و قدرت»
در سالهای گذشته آموختید که میتوان ارزشهای اجتماعی را در سه قلمرو مطالعه کرد. پیدایش، قوام و دوام ارزشها در دو قلمرو آرمانی و واقعی، محصول آگاهی و عمل مردم است، ولی در قلمرو حقیقی، ارزشها مستقل از خواست و تمایل افرادند. خوب بودن فضیلتی مانند «عدالت» و بد بودن رذیلتی مانند «ظلم» به خواست و تمایل هیچ فرد، گروه یا جامعهای وابسته نیست، ولی عدالت تنها با آگاهی، اراده و عمل مردم در زندگی اجتماعی اجرا و محقق میشود. آیا علم و دانشی وجود دارد که ارزشها را در قلمرو حقیقی شناسایی کند؟
جدول زیر ظرفیت رویکردهای مختلف جامعهشناسی را در مطالعه ارزشهای سیاسی در این سه قلمرو نشان میدهد. آن را تفسیر کنید.
پاسخ: علامتهای جدول کتاب به این صورتاند:
| قلمرو ارزشها | ارزشهای سیاسی | رویکردهای جامعه شناختی | ||
|---|---|---|---|---|
| تبیینی | تفسیری | انتقادی | ||
| قلمرو حقیقی | فضیلت و رذیلتهای سیاسی | − | − | ؟ |
| قلمرو آرمانی | معانی و تدابیر سیاسی | − | + | + |
| قلمرو واقعی | قدرت | + | − | + |
راهنمای جدول: «+» یعنی ظرفیت دارد؛ «−» یعنی ظرفیت مطالعه و داوری ندارد؛ «؟» یعنی این ظرفیت هنوز محل پرسش است.
قلمرو حقیقی: در نگاه کتاب، حقیقی بودن عدالت و نادرست بودن ظلم وابسته به پسند مردم نیست. جدول برای رویکردهای تبیینی و تفسیری در این قلمرو علامت منفی دارد؛ زیرا اولی به امور محسوس محدود میشود و دومی به توصیف معناهای پذیرفتهشده در فرهنگها بسنده میکند. درباره رویکرد انتقادی علامت سؤال گذاشته شده و بررسی توانایی آن به ادامه مباحث کتاب وابسته است.
قلمرو آرمانی: موضوع، معناها و تدابیر سیاسی است. مطابق جدول، رویکردهای تفسیری و انتقادی ظرفیت مطالعه این قلمرو را دارند، اما برای رویکرد تبیینی علامت منفی درج شده است.
قلمرو واقعی: موضوع، قدرت در واقعیت اجتماعی است. طبق دستهبندی همین جدول، رویکردهای تبیینی و انتقادی ظرفیت مطالعه آن را دارند و رویکرد تفسیری، به دلیل تمرکز بر ذهنیتها، با علامت منفی مشخص شده است.
پاسخ پرسش درباره شناخت ارزشهای حقیقی: در چارچوب معرفتی کتاب، شناخت این ارزشها به دانشی نیاز دارد که به مشاهده حسی یا توصیف نظر مردم محدود نباشد و امکان داوری عقلانی و بهرهگیری از وحی را بپذیرد. اما نباید از این نکته نتیجه گرفت که جدول، ظرفیت رویکرد انتقادی را در این قلمرو قطعی تأیید کرده است.
جواب مقایسه کنید صفحه ۶۶ و ۶۷ جامعه شناسی دوازدهم
جدول صفحه بعد دو نوع نظام سیاسی لیبرال دموکراسی و جمهوری اسلامی را با هم مقایسه میکند. این دو نظام سیاسی را براساس محورهای زیر مقایسه کنید.
مشارکت مردم: نقش مردم در تعیین سرنوشت سیاسی خود چیست؟
ارزیابی فعالیت و تصمیم مردم و حاکمان: فعالیتها و تصمیمهای مردم و حاکمان با چه ملاکهایی ارزیابی میشود؟
تعامل نظام سیاسی و جهان اجتماعی: هر نظام سیاسی با کدام جهان اجتماعی سازگاری دارد؟
تعامل علوم اجتماعی و نظامهای سیاسی: ملاک ارزیابی فعالیتها و تصمیمهای مردم و حاکمان را کدام علم اجتماعی کشف میکند؟
پاسخ: جدول زیر، پاسخ را براساس توصیف نظری کتاب تنظیم میکند؛ موضوع آن مقایسه الگوهای مطرحشده در درس است، نه ارزیابی عملکرد روزمره کشورها.
| محور مقایسه | لیبرال دموکراسی در توصیف کتاب | جمهوری اسلامی در توصیف کتاب |
|---|---|---|
| مشارکت مردم | حاکمیت بر خواست و رأی اکثریت مردم استوار است. | مردم سرنوشت سیاسی خود را تعیین میکنند و فعالیت نظام براساس عقاید و ارزشهای اسلامی سازمان مییابد. |
| ملاک ارزیابی تصمیمها | کتاب بر خواست مردم و ارزشهایی مانند آزادی، ثبات و رفاه تأکید میکند. | تصمیمها با احکام الهی و ارزشهای اسلامی سنجیده میشوند و خواست مردم در تعیین و اجرای مقررات نقش دارد. |
| جهان اجتماعی سازگار | فرهنگ سکولار جهان غرب. | فرهنگ توحیدی جهان اسلام. |
| شناخت ملاکها در علوم اجتماعی | علوم اجتماعیِ محدود به تجربه و تفسیر میتوانند قدرت و خواست مردم را بررسی کنند؛ اما در نقد کتاب، ملاکی برای داوری درباره حقیقت ارزشهای مستقل از خواست مردم فراهم نمیکنند. | شناخت ارزشها به علوم اجتماعی و سیاسیِ بهرهمند از عقل و وحی نیاز دارد؛ یعنی دانشی که بتواند درباره درستی ارزشها نیز داوری کند. |
نکته تکمیلی جدول کتاب: مقبولیت به پذیرش مردم مربوط است؛ مشروعیت حقیقی در اصطلاح این درس، به حقانیت و سازگاری قدرت با معیارهای حقیقی اشاره دارد. کتاب در الگوی لیبرال دموکراسی بر مقبولیت و در الگوی جمهوری اسلامی بر امکان جمع مقبولیت و مشروعیت حقیقی تأکید میکند.
جواب مباحثه کنید صفحه ۶۷ جامعه شناسی دوازدهم
زندگی اجتماعی انسانها بهویژه در عرصه سیاسی، عرصه انتخاب ارزشهاست. به نظر شما دست شستن از داوری علمی و عقلانی درباره ارزشهای اجتماعی و سیاسی چه نتایجی به دنبال خواهد داشت؟
پاسخ: اگر داوری عقلانی درباره ارزشها را کنار بگذاریم، راه تشخیص و توضیح درست و نادرست در تصمیمهای اجتماعی ضعیف میشود. در چنین شرایطی، ممکن است به جای دلیل و معیار، زور، تبلیغات یا منفعت شخصی تعیینکننده باشد.
همچنین نقد بیعدالتی و ارائه راهی برای بهتر شدن جامعه دشوار میشود و افراد ممکن است در برابر وضع موجود منفعل بمانند. دشوار بودن بعضی داوریها به معنای ناممکن بودن همه آنها نیست؛ باید با بررسی شواهد، گفتوگو و استدلال، برای داوری دقیقتر تلاش کرد.
نمونه پاسخ کوتاه: کنار گذاشتن داوری علمی و عقلانی، امکان نقد قدرت و اصلاح جامعه را کاهش میدهد و میتواند انسان را به پذیرش منفعلانه وضع موجود سوق دهد.
جواب مفاهیم اساسی صفحه ۶۸ جامعه شناسی دوازدهم
مفاهیم اساسی درس را بنویسید.
پاسخ: منابع قدرت، قدرت اجتماعی، سیاست، کنش سیاسی، شخصیت، مالکیت، سازمان، قدرت تنبیهی، قدرت تشویقی، قدرت اقناعی، مشارکت سیاسی، آگاهی سیاسی، ارزشهای سیاسی، قلمرو حقیقی، قلمرو آرمانی، قلمرو واقعی، مقبولیت و مشروعیت حقیقی.
جواب خلاصه کنید صفحه ۶۸ جامعه شناسی دوازدهم
خلاصه کنید.
پاسخ: کنشهای سیاسی با هدف بهتر ساختن وضع موجود یا جلوگیری از بدتر شدن آن انجام میشوند. سیاست به تصمیمگیری درباره امور مشترک و تحقق اهداف جمعی مربوط است و قدرت، امکان اجرای این تصمیمها را فراهم میکند. قدرت اجتماعی زمانی شکل میگیرد که فرد یا گروه بتواند بر اراده دیگران تأثیر بگذارد. ابزارهای اصلی اعمال قدرت، تنبیه، تشویق و اقناعاند و منابع آن شامل شخصیت، مالکیت و سازمان میشوند. ارتباط این منابع و ابزارها انحصاری نیست و هر منبع میتواند با بیش از یک ابزار همراه شود.
در توضیح درس، نقش سازمان و ابزارهای اقناعی در جوامع امروزی اهمیت بیشتری یافته است. قدرت و سیاست فقط به نهاد حکومت محدود نیستند و در بخشهای مختلف جامعه نیز حضور دارند. شناخت و ارزیابی آنها به بررسی واقعیت قدرت، معناهای فرهنگی و معیارهای داوری درباره ارزشها نیاز دارد. کتاب محدودیتهای رویکردهای تبیینی و تفسیری را در این زمینه بررسی میکند و پرسش از توانایی رویکرد انتقادی را پیش میکشد. کنار گذاشتن داوری عقلانی درباره ارزشها میتواند نقد قدرت و تلاش برای اصلاح جامعه را دشوار کند.
جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۶۸ جامعه شناسی دوازدهم
آنچه از این درس آموختیم.
پاسخ: آموختم که قدرت فقط زور و اجبار نیست و از راه پاداش، آموزش و تغییر نگرش نیز اعمال میشود. همچنین فهمیدم که برای قضاوت درباره قدرت، باید هدف و شیوه استفاده از آن را بررسی کنم. مشارکت آگاهانه، پرسشگری و توجه به معیارهای اخلاقی به شناخت بهتر تصمیمهای اجتماعی کمک میکند.
نمونه دیگر: یاد گرفتم که شخصیت، ثروت و سازمان میتوانند سرچشمه قدرت باشند، اما ابزار استفاده از آنها همیشه یکسان نیست. شناخت قدرت بدون توجه به واقعیتها، معناها و ارزشها کامل نمیشود و صرفاً پذیرفته شدن یک تصمیم، جای بررسی درست یا نادرست بودن آن را نمیگیرد.
