جواب درس پنجم اقتصاد دهم انسانی | بازار چیست و چگونه عمل می‌کند؟
پاسخ کامل گفت‌وگو در کلاس، فعالیت گروهی، سؤال‌های متن، برای تفکر و تمرین و تحلیل کنید درس ۵ اقتصاد دهم «بازار چیست و چگونه عمل می‌کند؟» صفحات ۴۵ تا ۵۴.
درس پنجم اقتصاد دهم، بازار چیست و چگونه عمل می‌کند؟، درباره ارتباط خانوارها و بنگاه‌ها، عرضه و تقاضا و چگونگی تعیین قیمت در بازار است. در ادامه، پاسخ فعالیت‌ها، پرسش‌های متن و تحلیل کنید این درس را همراه با جدول‌های تکمیل‌شده و توضیح نمودار تعادل بازار می‌خوانید.
جواب گفت و گو در کلاس صفحه ۴۵ اقتصاد دهم
۱ـ به نظر شما چه وقت هر دو طرف یک معامله به خواسته‌های خودشان می‌رسند؟
پاسخ: زمانی که درباره قیمت و شرایط معامله به توافق برسند و هر دو، انجام معامله را به نفع خود بدانند. خریدار کالا یا خدمت مورد نیازش را دریافت کند و فروشنده نیز در برابر آن، مبلغ یا چیزی را بگیرد که برایش پذیرفتنی است.
در موقعیت ابتدای درس، مادر و فرزندان زمانی به توافق می‌رسند که هم شرایط کمک به تحقیق و هم دستمزد انجام کارهای خانه برایشان قابل قبول باشد.
۲ـ دست کدام یک از طرفین برای تحمیل قیمت پیشنهادی خود بازتر است؟
پاسخ: طرفی که گزینه‌های جایگزین بیشتری دارد و طرف مقابل بیشتر به او وابسته است، قدرت چانه‌زنی بیشتری دارد. در موقعیت این درس، مادر به دلیل آشنایی با آمار و نیاز فرزندان به کمک او، دست بازتری برای پیشنهاد شرایط دارد. البته در همه بازارها، فروشنده لزوماً قدرت بیشتری ندارد؛ تعداد خریداران و فروشندگان و امکان مراجعه به افراد دیگر هم مؤثر است.
۳ـ نهایتاً قیمت پیشنهادی چگونه تعیین می‌شود؟
پاسخ: در این معامله، قیمت نهایی با گفت‌وگو و توافق مادر و فرزندان درباره ارزش خدمات و زمانی که صرف می‌کنند، تعیین می‌شود. در بازار نیز تعامل عرضه و تقاضا بر قیمت اثر می‌گذارد؛ قیمت تعادلی در جایی شکل می‌گیرد که مقدار عرضه و مقدار تقاضا با هم برابر باشند.
جواب فعالیت گروهی در کلاس صفحه ۴۷ اقتصاد دهم
دربارۀ بازار منابع تولید (جریانات نیمۀ پایینی تصویر) در گروه خود بررسی کنید. چه چیزهایی مورد نیاز هر کدام از طرفین است و در کدام بخش بازار در حال مبادله است؟ سپس نتایج خود را در کنار پیکان‌ها یادداشت کنید و جدول زیر را کامل کنید.
پاسخ: بنگاه‌ها برای تولید کالا و خدمات به منابعی مانند نیروی کار، زمین و سرمایه نیاز دارند. خانوارها این منابع را در اختیار بنگاه‌ها قرار می‌دهند و در مقابل، درآمد دریافت می‌کنند. این مبادله در بازار عوامل تولید انجام می‌شود؛ در این بازار، خانوارها عرضه‌کننده منابع و بنگاه‌ها متقاضی آنها هستند.
عبارت‌های مناسب برای کنار پیکان‌های شکل:
از خانوارها به بازار عوامل تولید و سپس بنگاه‌ها: ارائه منابع تولید، مانند نیروی کار، زمین و سرمایه.
از بنگاه‌ها به بازار عوامل تولید و سپس خانوارها: پرداخت بهای استفاده از منابع؛ این پرداخت‌ها درآمد خانوارها را تشکیل می‌دهند.
پرداخت‌هایی که بابت خرید منابع تولید به خانوارها پرداخت می‌شود.
| ردیف | عنوان | علت |
|---|---|---|
| ۱ | دستمزد | دریافتی خانوارها بابت فروش نیروی کار |
| ۲ | بهای خدمات سرمایه | دریافتی خانوارها بابت در اختیار گذاشتن سرمایه، مانند ماشین‌آلات و ابزار تولید |
| ۳ | اجاره | دریافتی خانوارها بابت اجاره دادن زمین و منابع طبیعی به بنگاه‌ها |
برای مثال، فردی که در یک کارخانه کار می‌کند دستمزد می‌گیرد؛ خانواده‌ای که زمین خود را در اختیار یک واحد تولیدی می‌گذارد اجاره دریافت می‌کند؛ و صاحب دستگاهی که امکان استفاده از آن را برای یک بنگاه فراهم می‌کند، بهای خدمات سرمایه را می‌گیرد.
جواب سوالات متن صفحه ۴۹ اقتصاد دهم
کالای معمولی و پست را بشناسید!
آیا با افزایش درآمد مقدار خرید ما از همۀ انواع کالاها می‌تواند بیشتر شود یا در مورد برخی کالاها ممکن است حتی کمتر شود؟ مثلاً دربارۀ خرید نوع مرغوب و پست برنج فکر کنید.
البته درنظر داشته باشید که مرغوب بودن یا پست بودن یک کالا، به رابطه میان درآمد ما و تقاضای ما از آن کالا بستگی دارد.
پاسخ: با افزایش درآمد، خرید همه کالاها لزوماً بیشتر نمی‌شود. با ثابت بودن سایر شرایط، تقاضای ما برای کالاهای معمولی یا نرمال افزایش پیدا می‌کند، اما ممکن است تقاضایمان برای بعضی کالاها کاهش یابد؛ به این دسته، کالای پست می‌گویند.
برای مثال، خانواده‌ای ممکن است با افزایش درآمد، برنج مرغوب بیشتری بخرد و خرید نوع ارزان‌تری را که قبلاً مصرف می‌کرد، کاهش دهد. در این مثال، نوع اول برای این خانواده کالای معمولی و نوع دوم کالای پست محسوب می‌شود.
📌 «پست» در اقتصاد به معنی خراب یا ناسالم نیست. معیار این است که با افزایش درآمد، تقاضا برای آن کالا کاهش پیدا کند. بنابراین ارزان بودن یک کالا به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که کالای پست است.
کالاهای جانشین و مکمل را بشناسید!
دربارۀ کالاهایی که با هم مصرف می‌شوند، فکر کنید و دربارۀ اثر تغییر قیمت یکی بر میزان خرید دیگری بحث کنید. مثلاً وقتی می‌خواهید چای بخرید، به بازار قند و شکر هم نیم‌نگاهی دارید یا وقتی خودرو می‌خرید حواستان به قیمت بنزین هم هست؛ اما چگونه؟
پاسخ: کالاهایی که همراه یکدیگر مصرف می‌شوند، مکمل یکدیگرند. با ثابت بودن سایر شرایط، افزایش قیمت یکی از آنها می‌تواند تقاضا برای کالای مکمل را کاهش دهد؛ زیرا هزینه استفاده از این دو کالا با هم بیشتر می‌شود.
چای و قند: اگر افزایش قیمت چای باعث شود خانواده‌ها چای کمتری مصرف کنند، ممکن است خرید قند برای مصرف همراه چای نیز کمتر شود.
خودروی بنزینی و بنزین: افزایش قیمت بنزین، هزینه استفاده از خودرو را بالا می‌برد و می‌تواند تقاضا برای خودروهای پرمصرف را کاهش دهد.
چاپگر و کارتریج: اگر کارتریج یک مدل چاپگر بسیار گران شود، ممکن است خریداران تمایل کمتری به خرید آن مدل داشته باشند.
در مقابل، کالاهای جانشین می‌توانند به‌جای یکدیگر استفاده شوند. مثلاً افزایش قیمت گوشت قرمز ممکن است تقاضا برای گوشت مرغ را بیشتر کند؛ چون برخی خانواده‌ها مرغ را جایگزین آن می‌کنند.
جواب سوال متن صفحه ۵۰ اقتصاد دهم
قیمت به‌عنوان ابزاری برای مدیریت مصرف
سیاست‌گذاران معمولاً تلاش می‌کنند از دو راه، مقدار تقاضا و مصرف سیگار را کم کنند. یکی، از راه آگاه‌سازی مردم به زیان‌های کشیدن سیگار و دیگری با بالا بردن قیمت آن از طریق وضع مالیات بر سیگار. به نظرتان این دو روش به چه صورت بر مصرف سیگار مؤثرند؟
پاسخ: آگاه‌سازی، تمایل افراد به مصرف سیگار را کاهش می‌دهد؛ در نتیجه، در هر قیمت، مقدار کمتری سیگار تقاضا می‌کنند و منحنی تقاضا به سمت چپ منتقل می‌شود.
وضع مالیات نیز با افزایش قیمت پرداختی خریداران، خرید سیگار را گران‌تر می‌کند. طبق قانون تقاضا، با ثابت بودن سایر عوامل، افزایش قیمت باعث کاهش مقدار تقاضا می‌شود. در این حالت، کاهش خرید ناشی از افزایش قیمت، حرکت روی منحنی تقاضاست.
📌 تفاوت دو روش: آگاه‌سازی، میل به خرید را تغییر می‌دهد؛ افزایش قیمت، هزینه خرید را بالا می‌برد. هر دو می‌توانند به کاهش مصرف کمک کنند، اما سازوکار اقتصادی آنها یکسان نیست.
جواب سوال متن صفحه ۵۱ اقتصاد دهم
جدول زیر ترکیب دو جدول قبلی است. در هر قیمت ببینید در بازار چه اتفاقی می‌افتد؟ بازار در چه قیمتی به تعادل می‌رسد و در آن خبری از مازاد و کمبود نیست؟
پاسخ: بازار در قیمت ۲۰۰۰ تومان به تعادل می‌رسد؛ زیرا در این قیمت، مقدار تقاضا و مقدار عرضه هر دو ۶ عدد بستنی است. وضعیت سایر قیمت‌ها را می‌توان این‌گونه مشخص کرد:
| قیمت تومان |
مقدار تقاضا |
مقدار عرضه |
وضعیت بازار |
|---|---|---|---|
| ۵۰۰ | ۱۲ | ۰ | ۱۲ عدد کمبود |
| ۱۰۰۰ | ۱۰ | ۲ | ۸ عدد کمبود |
| ۱۵۰۰ | ۸ | ۴ | ۴ عدد کمبود |
| ۲۰۰۰ | ۶ | ۶ | تعادل؛ بدون کمبود و مازاد |
| ۲۵۰۰ | ۴ | ۸ | ۴ عدد مازاد عرضه |
| ۳۰۰۰ | ۲ | ۱۰ | ۸ عدد مازاد عرضه |
| ۳۵۰۰ | ۰ | ۱۲ | ۱۲ عدد مازاد عرضه |
در قیمت‌های کمتر از ۲۰۰۰ تومان، خریداران بیشتر از مقدار عرضه‌شده بستنی می‌خواهند؛ بنابراین کمبود ایجاد می‌شود و فشار برای افزایش قیمت به وجود می‌آید. در قیمت‌های بالاتر از ۲۰۰۰ تومان، بخشی از بستنی عرضه‌شده خریدار ندارد و فروشندگان برای فروش آن به کاهش قیمت تمایل پیدا می‌کنند.
جواب برای تفکر و تمرین صفحه ۵۴ اقتصاد دهم
یکی از محصولاتی که در کارگاه آقای محمدی (شرکت ایران سبز) تولید می‌شود، کودهای زیستی برای گیاهان آپارتمانی است. قیمت و مقدار تعادلی این محصول در بازار رقابتی، به‌وسیلۀ نمودار زیر نشان داده شده است.
اگر شرکت ایران سبز تصمیم بگیرد قیمت محصول را ۴۰۰۰۰ تومان تعیین کند، در این قیمت تحلیل کنید که چه شرایطی پیش می‌آید و کارخانه ممکن است با چه مشکلاتی مواجه شود؟
پاسخ: محل برخورد منحنی عرضه و تقاضا نشان می‌دهد قیمت تعادلی ۳۰ هزار تومان و مقدار تعادلی ۴۰ کیلوگرم است. قیمت ۴۰ هزار تومان بالاتر از قیمت تعادلی بازار است.
با خواندن نمودار در قیمت ۴۰ هزار تومان، مقدار تقاضا حدود ۳۰ کیلوگرم و مقدار عرضه حدود ۵۰ کیلوگرم است؛ بنابراین حدود ۲۰ کیلوگرم مازاد عرضه ایجاد می‌شود.
در این وضعیت، بخشی از محصول خریدار ندارد. کارخانه ممکن است با فروش کمتر، انباشته شدن محصول، هزینه نگهداری و دیرتر بازگشتن پول تولید روبه‌رو شود. از طرف دیگر، در بازار رقابتی خریداران می‌توانند به فروشندگان دیگری مراجعه کنند؛ پس شرکت نمی‌تواند تنها با اعلام قیمت بالاتر، مشتریان را به خرید وادار کند.
اگر شرایط عرضه و تقاضا تغییر نکند و قیمت امکان تعدیل داشته باشد، فشار ناشی از فروش نرفتن کالا، فروشندگان را به کاهش قیمت تشویق می‌کند. با نزدیک شدن قیمت به ۳۰ هزار تومان، مقدار عرضه و تقاضا به ۴۰ کیلوگرم می‌رسد و مازاد از بین می‌رود.
📌 اعداد عرضه و تقاضا در نمودار، وضعیت بازار را نشان می‌دهند؛ از آنها نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام ۲۰ کیلوگرم مازاد، حتماً متعلق به شرکت ایران سبز است.
جواب تحلیل کنید صفحه ۵۴ اقتصاد دهم
خریداران و فروشندگان در بازار چگونه با یکدیگر تعامل می‌کنند؟
پاسخ: خریداران با توجه به نیاز، درآمد و قیمت کالا تصمیم می‌گیرند چه مقدار بخرند. فروشندگان نیز با توجه به قیمت فروش، هزینه‌ها و امکانات تولید، مقدار عرضه را مشخص می‌کنند. نتیجه این تصمیم‌ها و مبادله میان آنها، بر قیمت و مقدار معامله‌شده اثر می‌گذارد.
اگر در یک قیمت، مقدار تقاضا بیشتر از عرضه باشد، کمبود ایجاد می‌شود و قیمت تمایل به افزایش پیدا می‌کند. اگر عرضه بیشتر از تقاضا باشد، مازاد ایجاد می‌شود و فشار برای کاهش قیمت به وجود می‌آید. در تعادل، مقدار خرید مورد نظر خریداران با مقدار فروش مورد نظر فروشندگان برابر می‌شود.
قیمت تعادلی چیست و اگر مقدار عرضه یا تقاضا بیشتر از مقدار آنها در قیمت تعادلی باشد، در بازار چه روی می‌دهد؟
پاسخ: قیمت تعادلی، قیمتی است که در آن مقدار عرضه و مقدار تقاضا برابرند و بازار با کمبود یا مازاد روبه‌رو نیست.
در قیمت بالاتر از تعادل: با ثابت بودن سایر عوامل، مقدار عرضه از مقدار تعادلی بیشتر و مقدار تقاضا کمتر می‌شود. در نتیجه مازاد عرضه به وجود می‌آید و فروشندگان برای فروش کالا به کاهش قیمت تمایل پیدا می‌کنند.
در قیمت پایین‌تر از تعادل: مقدار تقاضا از مقدار تعادلی بیشتر و مقدار عرضه کمتر می‌شود. در نتیجه مازاد تقاضا یا کمبود کالا ایجاد می‌شود و فشار برای افزایش قیمت به وجود می‌آید.
مثلاً در جدول بستنی، قیمت ۲۵۰۰ تومان با مازاد عرضه و قیمت ۱۵۰۰ تومان با کمبود همراه است؛ اما در قیمت ۲۰۰۰ تومان، بازار در تعادل قرار دارد.
بازار چیست و چگونه مقدار و قیمت تعادلی در آن مشخص می‌شود؟
پاسخ: بازار مجموعه خریداران و فروشندگان یک کالا یا خدمت است که با یکدیگر مبادله می‌کنند. بازار لزوماً یک مکان فیزیکی نیست و معامله می‌تواند حضوری، تلفنی یا اینترنتی انجام شود.
قیمت و مقدار تعادلی در محل برخورد منحنی عرضه و تقاضا مشخص می‌شود. از نقطه برخورد، یک خط افقی به محور قیمت رسم می‌کنیم تا قیمت تعادلی مشخص شود و یک خط عمودی به محور مقدار رسم می‌کنیم تا مقدار تعادلی به دست آید. در این نقطه، مقدار عرضه با مقدار تقاضا برابر است.
خلاصه درس پنجم اقتصاد دهم
خانوارها و بنگاه‌ها دو بازیگر مهم اقتصادند. خانوارها در بازار کالا و خدمات خریدارند و در بازار عوامل تولید، منابع مورد نیاز بنگاه‌ها را ارائه می‌کنند. با ثابت بودن سایر عوامل، افزایش قیمت یک کالا مقدار تقاضای آن را کاهش و مقدار عرضه آن را افزایش می‌دهد. تعادل بازار زمانی برقرار است که مقدار عرضه و تقاضا برابر شود. قیمت بالاتر از تعادل با مازاد عرضه و قیمت پایین‌تر از آن با کمبود همراه است. تغییر عواملی مانند درآمد، سلیقه، هزینه تولید و فناوری نیز می‌تواند منحنی‌های عرضه و تقاضا را جابه‌جا کند و تعادل تازه‌ای به وجود آورد.
مرور درس های قبلی :
