جواب سوالات درس چهارم فلسفه دوازدهم انسانی | کدام تصویر از جهان؟
پاسخ کامل درس ۴ فلسفه دوازدهم «کدام تصویر از جهان؟» شامل جواب اظهارنظر صفحات ۲۳ و ۲۴، مقایسه صفحه ۲۶ و به کار ببندیم صفحه ۲۷ کتاب.
درس چهارم فلسفه دوازدهم، کدام تصویر از جهان؟، معنای «اتفاق» و ارتباط آن با علیت، سنخیت و هدفمندی جهان را بررسی میکند. پاسخ فعالیتهای اظهار نظر، مقایسه و به کار ببندیم صفحات ۲۳، ۲۴، ۲۶ و ۲۷ را در ادامه میخوانید.
پاسخ درس بعدی : جواب سوالات درس پنجم فلسفه دوازدهم انسانی | خدا در فلسفه ـ قسمت اول
جواب اظهار نظر صفحه ۲۳ فلسفه دوازدهم
نظر شما در این باره چیست؟
پاسخ: ابتدا باید روشن کنیم منظور از «اتفاقی بودن» چیست. اگر منظور رخ دادن یک حادثه بدون علت باشد، با اصل علیت سازگار نیست؛ اما اگر منظور حادثهای باشد که ما آن را پیشبینی نکردهایم، میتوان آن را اتفاقی نامید. همچنین نداشتن هدف از پیش تعیینشده با نداشتن علت یکسان نیست و باید جداگانه بررسی شود.
آیا واقعاً حوادثی سراغ دارید که به صورت اتفاقی و تصادفی رخ داده باشد؟
پاسخ: بله، به معنای حوادث پیشبینینشده؛ مثلاً ممکن است هنگام خرید، دوستی را ببینم که از آمدنش خبر نداشتهام. این دیدار برای من اتفاقی است، اما بدون علت نیست؛ تصمیم و حرکت هر دوی ما باعث شده در یک زمان به آن محل برسیم.
نمونه دیگر: هنگام مرتب کردن اتاق، وسیلهای را پیدا میکنم که مدتها گم شده بود. پیدا شدن آن برای من غیرمنتظره است، ولی قرار گرفتن وسیله در آن محل و جستوجوی من علت داشتهاند.
آیا ضربالمثل «دری به تخته خورد و فلانی به ثروت رسید» میتواند بیانگر نوعی اتفاق در جهان باشد؟
پاسخ: بله، اگر منظور این باشد که فرد به شکلی پیشبینینشده ثروتمند شده است. مثلاً ممکن است ارزش زمینی که داشته، بر اثر احداث یک جاده افزایش یابد. چنین ثروتمند شدنی علت دارد، هرچند شخص از قبل آن را پیشبینی نکرده باشد. پس این عبارت را نمیتوان دلیلِ بیعلت بودن حادثه دانست.
تعریف شما از اتفاق چیست؟
پاسخ: در کاربرد روزمره، اتفاق حادثهای است که آن را پیشبینی نکردهایم یا از عوامل وقوعش آگاهی کافی نداریم. اتفاق در این معنا با داشتن علت سازگار است.
جواب اظهار نظر صفحه ۲۴ فلسفه دوازدهم
به نظر شما کدام یک از معانی فوق کمتر امکانپذیر است و کدام، بیشتر؟
پاسخ: معنای چهارم، یعنی رخ دادن حوادث پیشبینینشده، امکانپذیر است و در زندگی روزمره نمونههای فراوانی دارد. دربارهٔ سه معنای دیگر باید به اصول فلسفی و دیدگاه فیلسوفان توجه کنیم:
معنای اول؛ نبودن رابطهٔ ضروری میان علت و معلول: با پذیرش علیت و وجوب علّی و معلولی، پذیرفتنی نیست. با تحقق علت کامل، معلول نیز تحقق مییابد.
معنای دوم؛ نبودن سنخیت میان اشیا و آثار آنها: با پذیرش اصل سنخیت، ممکن نیست؛ زیرا هر علت اثر متناسب با خود را دارد و هر چیزی از هر چیزی پدید نمیآید.
معنای سوم؛ نبودن غایت و هدف در جهان: محل اختلاف فیلسوفان است. مطابق توضیح کتاب، فیلسوفانی که به آفرینندهٔ حکیم و هدفمندی جهان معتقدند، این معنا را رد میکنند.
معنای چهارم؛ رخ دادن حوادث پیشبینینشده: پذیرفتنی است؛ زیرا ناآگاهی ما از علتها، به معنای نبودن علت نیست.
بنابراین، در چارچوب دیدگاه مورد تأیید کتاب، معنای چهارم پذیرفته میشود و سه معنای نخست رد میشوند؛ البته دربارهٔ معنای سوم میان فیلسوفان اختلاف نظر وجود دارد.
جواب مقایسه صفحه ۲۶ فلسفه دوازدهم
دیدگاه این سه دسته فلاسفه را با یکدیگر مقایسه کنید و ببینید کدام یک امتیازات بیشتری دارد؟
پاسخ: تفاوت این سه دیدگاه در پذیرش یا انکار آفریننده و غایت جهان است:
دستهٔ اول: به آفرینندهٔ جهان معتقدند و حرکت جهان را دارای غایت و هدف میدانند. در این دیدگاه، خداوند حکیم موجودات را متناسب با غایتی معین آفریده است و جهان به سوی کمال خود حرکت میکند.
دستهٔ دوم: به خداوند و علت نخستین معتقد نیستند و برای زنجیرهٔ حوادث جهان، هدفی از پیش تعیینشده قائل نمیشوند. آنها ممکن است رابطههای طبیعی میان پدیدهها را بپذیرند، اما این رابطهها را بخشی از یک طرح غایی ندانند.
دستهٔ سوم: با وجود انکار خداوند، جهان را در حرکت به سوی غایتی برتر میدانند. نقد کتاب به این دیدگاه آن است که غایتِ از پیش تعیینشده، به تعیینکنندهای حکیم نیاز دارد تا موجودات را متناسب با آن پدید آورد.
طبق استدلال کتاب، دیدگاه دستهٔ اول امتیاز بیشتری دارد؛ زیرا میان پذیرش آفرینندهٔ حکیم و پذیرش هدف از پیش تعیینشده برای جهان هماهنگی برقرار میکند و برای منشأ این هدف توضیحی ارائه میدهد.
📌 بحث این فعالیت دربارهٔ «هدف از پیش تعیینشده برای کل جهان» است. نپذیرفتن چنین هدفی، لزوماً به این معنا نیست که یک فرد نمیتواند برای زندگی شخصی خود هدف و برنامه داشته باشد.
جواب به کار ببندیم صفحه ۲۷ فلسفه دوازدهم
۱ـ در ابتدای درس، حوادث و پدیدههایی ذکر شد که به نظر برخی، مصداق اتفاق هستند. به نظر شما هر یک از این نمونهها با کدام معنا از معانی اتفاق تناسب دارند؟
پاسخ: باید میان خودِ پدیده و برداشتی که از آن میشود تفاوت بگذاریم:
برخورد ذرات در توضیح دموکریتوس: اگر منظور این باشد که برخوردها بدون طرح و هدف از پیش تعیینشده رخ دادهاند، با معنای سوم اتفاق تناسب دارد. صرفِ اتفاقی نامیدن برخوردها، به معنای نفی سنخیت نیست؛ حتی در گزارش کتاب، ذرات هماندازه و همشکل در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
تغییرات جانداران و سازگار شدن برخی از آنها با محیط: در برداشتی که تغییرات را فاقد هدف از پیش تعیینشده میداند، معنای سوم مطرح است. بیهدف دانستن این فرایند با بیعلت دانستن آن یا انکار تناسب علت و معلول یکسان نیست.
برداشتِ «پیدایش جهان بدون علت» از مهبانگ: با معنای اول اتفاق تناسب دارد؛ زیرا در این برداشت، پیدایش جهان بیعلت فرض میشود. باید توجه کرد که کتاب نیز این را تصور برخی افراد از مهبانگ معرفی میکند؛ نه اینکه صرفِ سخن گفتن از مهبانگ به معنای انکار علت باشد.
«دری به تخته خورد و فلانی به ثروت رسید»: اگر منظور ثروتمند شدنِ پیشبینینشده باشد، با معنای چهارم اتفاق تناسب دارد.
📌 برای نسبت دادن معنای دوم، باید گفته شود اثری از یک علت پدید آمده که هیچ سنخیتی با آن ندارد. «پیشبینینشده بودن» یا «نداشتن هدف قبلی» بهتنهایی چنین معنایی ندارد.
۲ـ آیا میتوان بدون یک علّت بالذّات یا علّةالعلل که در ادیان الهی آن را «خدا» مینامند، «اتفاق» به معنای سوم را مردود دانست؟
پاسخ: مطابق استدلال کتاب، خیر. رد کردن معنای سوم یعنی پذیرفتن اینکه جهان به سوی غایتی از پیش تعیینشده حرکت میکند. کتاب میگوید چنین غایتی باید پیش از پیدایش موجودات مشخص باشد تا آنها متناسب با آن آفریده شوند؛ بنابراین پذیرش این هدفمندی به پذیرش خداوند حکیم بهعنوان علت نخستین نیاز دارد.
۳ـ پذیرش «اتفاق» به معنای دوم و سوم چه تأثیری در اندیشه و تفکر و سبک زندگی یک فرد دارد؟
پاسخ:
پذیرش معنای دوم؛ انکار سنخیت علت و معلول: فرد دیگر نمیتواند از هر چیز، اثر متناسب و معینی انتظار داشته باشد. در نتیجه، انتخاب وسیلهٔ مناسب برای رسیدن به هدف، پیشبینی نتایج کارها و جستوجوی علمی علتها مبنای قابل اتکای خود را از دست میدهد. برای مثال، نمیتواند بر تناسب مطالعه با یادگیری تکیه کند.
پذیرش معنای سوم؛ انکار غایت جهان: فرد جهان را در حرکت به سوی هدفی از پیش تعیینشده نمیبیند؛ بنابراین برای معنای زندگی و هدفهای خود باید مبنای دیگری پیدا کند. از نگاه کتاب، با این نگرش نمیتوان هدف زندگی را در پیوند با غایت الهی جهان توضیح داد. این نگرش ممکن است برای بعضی افراد احساس پوچی ایجاد کند، اما نمیتوان ناامیدی یا بیبرنامگی را نتیجهٔ حتمی آن برای همه دانست.
۴ـ ضربالمثل زیر کدام معنای اتفاق را رد میکند؟ چرا؟
گندم از گندم بروید جو ز جو
پاسخ: معنای دوم اتفاق، یعنی نبودن سنخیت میان علت و معلول را رد میکند؛ زیرا از دانهٔ گندم، گندم و از دانهٔ جو، جو پدید میآید. پس هر علت، معلول متناسب با خود را دارد و هر چیزی از هر چیزی به وجود نمیآید.
۵ـ شعر زیر انکار کدام معنای اتفاق است؟
از جمادی مردم و نامی شدم
وز نما مردم به حیوان برزدم
مردم از حیوانی و آدم شدم
پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم
حمله دیگر بمیرم از بشر
تا برآرم از ملائک پر و سر
پاسخ: معنای سوم اتفاق، یعنی نبودن غایت و هدف در حرکت جهان را انکار میکند. شاعر، گذر از مراحل مختلف هستی را حرکتی رو به کمال توصیف میکند؛ از مرتبهٔ جمادی به گیاهی، حیوانی، انسانی و سپس مرتبهای برتر. بنابراین این دگرگونیها در شعر، بیهدف و سرگردان نیستند و به سوی کمال پیش میروند.
خلاصه درس چهارم فلسفه دوازدهم
«اتفاق» در این درس چهار معنا دارد: نبودن رابطهٔ ضروری میان علت و معلول، نبودن سنخیت میان اشیا و آثارشان، نبودن غایت و هدف در جهان و رخ دادن حوادث پیشبینینشده. معنای اول با علیت و ضرورت علّی و معنای دوم با سنخیت ناسازگار است. دربارهٔ معنای سوم میان فیلسوفان اختلاف وجود دارد و کتاب با تکیه بر آفرینندهٔ حکیم، از هدفمندی جهان دفاع میکند. معنای چهارم پذیرفتنی است؛ زیرا پیشبینی نکردن یک حادثه، به معنای بیعلت بودن آن نیست. همچنین باید علت ناقصه را از علت تامه جدا کرد؛ وقوع معلول زمانی ضروری میشود که مجموعهٔ عوامل و شرایط لازم تحقق یافته باشند.
