جواب سوالات درس دوم فلسفه دوازدهم | جهان ممکنات

در درس دوم فلسفه دوازدهم، جهان ممکنات، با سه رابطهٔ وجوب، امکان و امتناع آشنا می‌شویم و تفاوت ممکن‌الوجود و واجب‌الوجود را بررسی می‌کنیم. پاسخ تمرین، تعیین رابطه، تفکر و به کار ببندیم صفحات ۱۰، ۱۱ و ۱۲ را همراه با مثال‌های روشن در ادامه بخوانید.

پاسخ درس بعدی : جواب سوالات درس سوم فلسفه دوازدهم انسانی | جهان علّی و معلولی

جواب تمرین صفحه ۱۰ فلسفه دوازدهم

الف) در سه قضیۀ هندسی زیر، رابطۀ کدام موضوع با محمول خود واجب، کدام ممکن و کدام ممتنع است؟

۱ـ مجموع دو ضلع مثلث، بزرگ‌تر از ضلع سوم است.

پاسخ: واجب یا ضروری. در هر مثلث، مجموع طول دو ضلع از طول ضلع سوم بیشتر است؛ اگر این شرط برقرار نباشد، مثلث تشکیل نمی‌شود.

۲ـ ارتفاع و میانه در مثلث یکی است.

پاسخ: ممکن. ارتفاع و میانه در بعضی مثلث‌ها بر هم منطبق‌اند، اما این ویژگی برای همهٔ مثلث‌ها ضروری نیست. برای نمونه، در مثلث متساوی‌الساقین، ارتفاع وارد بر قاعده با میانهٔ همان قاعده یکی است.

۳ـ مجموع زوایای مثلث برابر با سه قائمه است.

پاسخ: ممتنع. در هندسهٔ مسطحه، مجموع زاویه‌های داخلی مثلث دو قائمه، یعنی ۱۸۰ درجه است؛ بنابراین، برابر بودن آن با سه قائمه، یعنی ۲۷۰ درجه، امکان ندارد.

ب) شما نیز برای هر یک از روابط سه‌گانه چند مثال ذکر کنید:

جواب تعیین رابطه صفحه ۱۱ فلسفه دوازدهم

اگر بخواهیم وجود را محمول موضوعات زیر قرار دهیم، به نظر شما رابطۀ میان وجود با این موضوعات، از نوع «ضرورت» خواهد بود یا «امکان» یا «امتناع»؟

پاسخ: رابطهٔ هر موضوع با وجود، به ترتیب جدول کتاب، چنین است:

دلیل رابطهٔ ضرورت: خداوند واجب‌الوجود بالذات است؛ یعنی وجود برای او ضروری است و از دیگری گرفته نشده است.

دلیل رابطهٔ امتناع: «سیاهِ سفید»، اگر به معنای سیاه و سفید بودن یک چیز در همان زمان و از همان جهت باشد، قابل تحقق نیست. «مربع پنج‌ضلعی» نیز محال است؛ زیرا مربع بنا بر تعریف چهار ضلع دارد.

دلیل رابطهٔ امکان: سایر موارد، در ذات خود نه وجودشان ضروری است و نه وجودشان محال؛ تحقق آنها به علت نیاز دارد.

جواب تفکر صفحه ۱۲ فلسفه دوازدهم

۱ـ آیا می‌توان اموری را پیدا کرد که رابطۀ ذاتی آنها با «وجود» رابطۀ امتناعی بوده، امّا علتی برای آنها پیدا شود و اکنون موجود باشند؟

پاسخ: خیر؛ چیزی که ذاتاً ممتنع است، قابلیت موجود شدن ندارد و هیچ علتی نمی‌تواند آن را به وجود بیاورد. برای مثال، اگر شکلی پنج ضلع داشته باشد، دیگر مربع نیست؛ بنابراین، با پیدا شدن علت هم «مربع پنج‌ضلعی» تحقق نمی‌یابد.

۲ـ اگر حقیقتی رابطه‌اش با «وجود» ضروری باشد، آیا می‌شود که چنین حقیقتی تاکنون به وجود نیامده باشد؟

پاسخ: خیر؛ اگر وجود برای حقیقتی ذاتاً ضروری باشد، نبودن آن محال است. چنین حقیقتی برای موجود شدن منتظر علت نمی‌ماند و وجودش از خودش است.

۳ـ تکمیل کنید:

الف) موضوعی را که نسبت به محمولِ وجود، رابطۀ حتمی دارد ………….. گویند.

پاسخ: واجب‌الوجود

ب) موضوعی را که نسبت به محمولِ وجود، رابطۀ امکانی دارد ………….. گویند.

پاسخ: ممکن‌الوجود

ج) موضوعی را که نسبت به محمولِ وجود، رابطۀ محال دارد ………….. گویند.

پاسخ: ممتنع‌الوجود

جواب به کار ببندیم صفحه ۱۲ فلسفه دوازدهم

۱ـ مفاهیم دو ردیف زیر را که به هم مرتبط هستند، مشخص کنید و با آنها قضیۀ موجبه یا سالبه بسازید. سپس، رابطۀ میان موضوع و محمول را از حیث وجوب، امکان و امتناع مشخص کنید.

پاسخ: می‌توان با این مفاهیم، قضیه‌های زیر را ساخت. قضیهٔ موجبه، ویژگی را به موضوع نسبت می‌دهد و قضیهٔ سالبه، آن را از موضوع نفی می‌کند.

مثلث و سه ضلع:
«مثلث سه ضلع دارد.» ← موجبه؛ رابطهٔ وجوبی.
«مثلث سه ضلع ندارد.» ← سالبه؛ حکمِ بیان‌شده ممتنع است، زیرا سه‌ضلعی بودن از مثلث جدا نمی‌شود.

مربع و چهار ضلع:
«مربع چهار ضلع دارد.» ← موجبه؛ رابطهٔ وجوبی.
«مربع چهار ضلع ندارد.» ← سالبه؛ حکمِ بیان‌شده ممتنع است.

پیراهن حسن و آبی:
«پیراهن حسن آبی است.» ← موجبه؛ رابطهٔ امکانی.
«پیراهن حسن آبی نیست.» ← سالبه؛ رابطهٔ امکانی.
آبی بودن یا نبودن، از ذات پیراهن ناشی نمی‌شود؛ پیراهن می‌تواند رنگ‌های مختلف داشته باشد.

عدد سه و زوج:
«عدد سه زوج است.» ← موجبه؛ رابطهٔ امتناعی.
«عدد سه زوج نیست.» ← سالبه؛ حکمِ بیان‌شده ضروری است، زیرا عدد سه حتماً غیرزوج است.

نمونهٔ بیشتر با مفاهیم همان سؤال:
«مثلث چهار ضلع دارد.» ← موجبه؛ رابطهٔ امتناعی.
«مثلث چهار ضلع ندارد.» ← سالبه؛ حکمِ بیان‌شده ضروری است.

۲ـ آیا موجودات عالم را می‌توان به واجب و ممکن تقسیم کرد؟ کدام تقسیم دیگری را برای موجودات عالم مناسب می‌دانید؟

پاسخ: بله؛ اگر موجودات را از نظر ذاتشان بررسی کنیم، آنها را به «واجب‌الوجود بالذات» و «ممکن‌الوجود بالذات» تقسیم می‌کنیم. واجب‌الوجود بالذات برای وجود داشتن به علت نیاز ندارد، اما ممکن‌الوجود بالذات وجود خود را از علت می‌گیرد.

تقسیم دیگر، از این جهت است که موجودات اکنون وجود دارند: «واجب‌الوجود بالذات» و «واجب‌الوجود بالغیر». موجودی که ذاتاً ممکن است، با فراهم شدن علتِ کاملِ وجودش، وجود برایش ضروری می‌شود؛ این ضرورت از علت است، نه از ذات خودش.

۳ـ چند حالت از حالت‌های زیر صحیح است؟

اگر مفهومی را در نظر بگیریم امّا مصداق آن را در جهان نیابیم، ممکن است به این خاطر باشد که:

الف) این مفهوم ذاتاً نمی‌تواند موجود شود.

ب) این مفهوم هنوز از حالت امکانی خارج نشده باشد.

ج) علتی که بتواند آن را به وجود بیاورد، موجود نشده است.

پاسخ: هر سه حالت می‌توانند صحیح باشند. سؤال دربارهٔ حالت‌های ممکن است؛ نه اینکه هر سه مورد حتماً دربارهٔ یک مفهوم، هم‌زمان برقرار باشند.

حالت الف: ممکن است مفهوم موردنظر ذاتاً ممتنع باشد؛ مانند مربع پنج‌ضلعی. چنین چیزی نمی‌تواند در جهان مصداق داشته باشد.

حالت ب: ممکن است مفهوم، قابلیت تحقق داشته باشد، اما هنوز در خارج تحقق نیافته باشد؛ مانند ساختمانی که طرح آن آماده شده، ولی ساخته نشده است. «خارج نشدن از حالت امکانی» در اینجا یعنی هنوز وجود آن به واسطهٔ علت، ضروری و محقق نشده است.

حالت ج: ممکن است علت لازم برای به وجود آمدن آن فراهم نشده باشد؛ مانند میزی که هنوز نجار آن را نساخته و شرایط ساختش مهیا نشده است.

بنابراین، صرف پیدا نکردن مصداق یک مفهوم، ثابت نمی‌کند که آن مفهوم محال است؛ ممکن است ذاتاً ممکن باشد، اما هنوز علت تحققش فراهم نشده باشد.

خلاصه درس دوم فلسفه دوازدهم

میان موضوع و محمول سه نوع رابطه برقرار می‌شود: اگر محمول برای موضوع حتمی باشد، رابطه وجوبی است؛ اگر بتواند برقرار باشد یا نباشد، رابطه امکانی است؛ و اگر برقرار شدن آن محال باشد، رابطه امتناعی است. وقتی محمول «وجود» باشد، از واجب‌الوجود، ممکن‌الوجود و ممتنع‌الوجود سخن می‌گوییم. ممکن‌الوجود برای موجود شدن به علت نیاز دارد و با فراهم شدن علت کامل، واجب‌الوجود بالغیر می‌شود؛ با این حال، در ذات خود همچنان ممکن‌الوجود است. واجب‌الوجود بالذات، وجودش وابسته به علت دیگری نیست و ممتنع‌الوجود نیز اصلاً قابلیت تحقق ندارد.