جواب درس نهم جامعه شناسی دوازدهم انسانی | پیشینه علوم اجتماعی در جهان اسلام
پاسخ کامل درس ۹ جامعه شناسی دوازدهم «پیشینه علوم اجتماعی در جهان اسلام» شامل جواب تحقیق کنید صفحه ۹۶، تأمل کنید صفحه ۹۷، مقایسه کنید صفحه ۱۰۱، نمونه بیاورید صفحات ۱۰۲ و ۱۰۳ و مفاهیم اساسی و خلاصه صفحه ۱۰۴.
درس نهم جامعه شناسی دوازدهم، «پیشینه علوم اجتماعی در جهان اسلام»، جایگاه علم و نقش اندیشمندان مسلمان در شناخت جامعه را بررسی میکند. پاسخ پرسشهای درس، تحقیق درباره دانشمندان مسلمان، مقایسه فارابی و ابن خلدون و جدول انواع عقل را در ادامه بهترتیب صفحه میخوانید.
پاسخ درس بعدی : جواب درس دهم جامعه شناسی دوازدهم انسانی | افق علوم اجتماعی در جهان اسلام
جواب سوالات صفحه ۹۳ جامعه شناسی دوازدهم
به نظر شما در جهان اسلام، علم چه جایگاهی دارد؟
پاسخ: در اسلام، علم از ارزشهای مهم است و به رشد و کمال انسان کمک میکند. قرآن و پیامبر اسلام، انسانها را به یادگیری و اندیشیدن تشویق کردهاند. البته ارزش همه دانشها یکسان نیست؛ علمی ارزشمند است که به شناخت حقیقت، زندگی بهتر و برطرف کردن نیازهای انسان کمک کند.
علم نافع چه ویژگیهایی دارد؟
پاسخ: علم نافع، دانشی سودمند است که نیازهای مادی یا معنوی انسان را پاسخ میدهد. این دانش میتواند به رفع مشکلات زندگی، شناخت درست هدفها و ارزشها، خودشناسی و خداشناسی یا درس گرفتن از گذشته کمک کند. بنابراین، سودمندی علم فقط به درآمد داشتن یا ساختن ابزار محدود نمیشود.
چند نمونه: پزشکی برای حفظ سلامت، مهندسی برای ساختن بناهای ایمن، اخلاق برای درست رفتار کردن و تاریخ برای عبرت گرفتن از تجربههای گذشتگان، میتوانند دانش نافع باشند.
درباره پیشینه علوم اجتماعی در جهان اسلام چه میدانید؟
پاسخ: اندیشمندان مسلمان از گذشته درباره زندگی اجتماعی، حکومت، فرهنگ و تغییر جوامع مطالعه کردهاند. فارابی دانش اجتماعی خود را «علم مدنی» و ابن خلدون آن را «علم عمران» نامید. ابوریحان بیرونی نیز فرهنگ و زندگی مردم هند را بررسی کرد و ابوعلی مسکویه در کتاب «تجارب الامم» به تجربههای تاریخی جوامع پرداخت.
جواب سوال صفحه ۹۴ جامعه شناسی دوازدهم
آیا میدانید علم نافع چه نوع علمی است؟
پاسخ: علم نافع علمی است که برای انسان و جامعه فایده داشته باشد؛ هم دانشهایی که نیازهای روزمره را برطرف میکنند و هم دانشهایی که درباره حقیقت انسان، هدف زندگی و ارزشهایی مانند عدالت سخن میگویند. در نگاه کتاب، علم به نفس، توحید و مبدأ و معاد نیز از علوم نافع هستند.
جواب تحقیق کنید صفحه ۹۶ جامعه شناسی دوازدهم
به یکی از دو روش زیر با سهم دانشمندان مسلمان در پایهگذاری علوم طبیعی جدید آشنا شوید:
۱ـ دعوت از یک کارشناس تاریخ علم به کلاس.
۲ـ مراجعه به یکی از کتابخانههای معتبر با نظارت و هدایت دبیر کلاس برای انجام یک تحقیق کتابخانهای.
پاسخ پیشنهادی برای تحقیق کتابخانهای:
سهم دانشمندان مسلمان در پیشرفت علوم طبیعی
پیشرفت علوم طبیعی نتیجه تلاش دانشمندان در دورهها و سرزمینهای گوناگون است. دانشمندان مسلمان نیز با مطالعه آثار پیشینیان، مشاهده، آزمایش و نوشتن کتابهای علمی، در گسترش این دانشها نقش داشتند. دستاوردهای آنان، بهویژه در نورشناسی و پزشکی، از راه ترجمه آثار به مناطق دیگر منتقل شد و بر پژوهشهای بعدی اثر گذاشت.
ابن هیثم و نورشناسی: ابن هیثم در کتاب «المناظر» درباره نور و بینایی تحقیق کرد. اهمیت کار او در توجه به بررسی دقیق و آزمودن دیدگاهها بود. پژوهشهای نورشناسی او بر دانشمندان بعدی اثر گذاشت و از راه آثار و ترجمههای لاتینی، در گسترش مطالعات نور در اروپا سهم داشت. به همین دلیل، از او بهعنوان یکی از پیشگامان نورشناسی جدید یاد میشود.
محمد بن زکریای رازی و پزشکی: رازی در مطالعات پزشکی به مشاهده وضعیت بیماران توجه داشت. اهمیت او فقط در گردآوری نوشتههای پیشینیان نبود؛ تجربه و مشاهدات پزشکی نیز در آثارش جای داشت. چنین رویکردی به گسترش دانشی کمک کرد که برای شناخت بیماری، به بررسی دقیق بیمار توجه میکند.
ابن سینا و تنظیم دانش پزشکی: ابن سینا در کتاب «قانون در طب»، مجموعه گستردهای از دانش پزشکی را بهصورت منظم تنظیم کرد. این اثر به زبان لاتینی ترجمه شد و برای قرنها مورد مراجعه قرار گرفت. بنابراین، آثار او در انتقال و آموزش دانش پزشکی نقش مهمی داشتند.
این نمونهها نشان میدهند که دانشمندان مسلمان، هم در تولید دانش و هم در انتقال و سامان دادن آن سهم داشتهاند. البته علوم جدید حاصل کار یک فرد یا یک تمدن نیست؛ دانشمندان دورههای بعد، یافتههای پیشین را بررسی، اصلاح و تکمیل کردهاند.
منابع پیشنهادی برای ثبت در پایان تحقیق: مطالب یونسکو درباره ابن هیثم و نورشناسی؛ مجموعه تاریخ پزشکی و دستنوشتههای پزشکی اسلامی در کتابخانه ملی پزشکی آمریکا.
اگر روش دعوت از کارشناس را انتخاب کردید: میتوانید بپرسید: «کدام دستاورد دانشمندان مسلمان بر علوم بعدی اثر بیشتری گذاشت؟»، «مشاهده و آزمایش در پژوهشهای آنان چه نقشی داشت؟» و «ترجمه آثار چگونه به انتقال دانش کمک کرد؟» سپس پاسخهای واقعی کارشناس را در گزارش کلاس بنویسید.
جواب تأمل کنید صفحه ۹۷ جامعه شناسی دوازدهم
قرآن کریم سنتهای اجتماعی متعددی را به ما معرفی میکند و آنها را سنتهای الهی مینامد. همچنین، ما را به شناخت سایر سنتهای الهی که در قرآن معرفی نشدهاند، دعوت میکند.
آیا آن دسته از سنتهای اجتماعی که از طریق تجربه و عقل میشناسیم نیز سنتهای الهیاند؟
پاسخ: بله؛ در نگاه قرآن، قوانین واقعی حاکم بر زندگی و تغییر جوامع، بخشی از نظم الهی هستند. بنابراین، اگر این قوانین را از راه عقل و تجربه بشناسیم، همچنان سنت الهیاند. راه شناخت یک قانون با منشأ آن تفاوت دارد؛ لازم نیست هر قانون اجتماعی حتماً بهطور مستقیم در قرآن بیان شده باشد تا الهی محسوب شود.
📌 منظور از «سنت اجتماعی» در این پرسش، قانون حاکم بر زندگی جوامع است؛ نه هر رسم و عادت مردم. همچنین، هر حدس یا ادعای پژوهشی را نمیتوان قانون قطعی و سنت الهی دانست.
جواب مقایسه کنید صفحه ۱۰۱ جامعه شناسی دوازدهم
فارابی و ابن خلدون دو اندیشمند اجتماعی جهان اسلاماند. با مقایسه اندیشه اجتماعی آنها، دو شباهت و دو تفاوت مهم اندیشه آنها را بیان کنید و درباره دوری و نزدیکی اندیشه اجتماعی آنها با یکدیگر گفت و گو کنید.
پاسخ: با توجه به توضیحات کتاب، میتوان این شباهتها و تفاوتها را نوشت:
دو شباهت:
۱ـ هر دو از اندیشمندان مسلماناند و زندگی اجتماعی انسان و ویژگیهای جوامع را موضوع مطالعه قرار دادهاند.
۲ـ هر دو برای شناخت جامعه، به بررسی جوامع و تجربههای تاریخی توجه کردهاند و درباره چگونگی شکلگیری یا تغییر زندگی اجتماعی اندیشیدهاند.
دو تفاوت مهم:
| معیار | فارابی | ابن خلدون |
|---|---|---|
| روش شناخت جامعه | علاوه بر توجه به جوامع موجود و گذشته، از استدلال عقلی استفاده میکند. | طبق بیان کتاب، بیشتر از روش حسی و تجربی و تجربه تاریخی استفاده میکند و به روش عقلی توجه کمتری دارد. |
| جامعه مطلوب و نقد جامعه | مدینه فاضله را بهعنوان جامعه آرمانی معرفی میکند و با معیارهای خود، جوامع دیگر را نقد و ارزیابی میکند. | در معرفی کتاب، بیشتر به توضیح واقعیتهای اجتماعی میپردازد و جامعه آرمانی ترسیم نمیکند؛ رویکرد او در مقایسه با فارابی محافظهکارانه است. |
نتیجه گفت و گو: اندیشه این دو متفکر از نظر توجه به شناخت جامعه و تاریخ به هم نزدیک است؛ اما در روش و هدف تفاوت دارد. فارابی علاوه بر شناخت جامعه موجود، درباره جامعه مطلوب و شیوه درست زندگی نیز داوری میکند. ابن خلدون بیشتر به توضیح چگونگی شکلگیری و تغییر جوامع توجه دارد و «عصبیت» را در این فرایند مهم میداند.
برای یادآوری: نام دانش اجتماعی فارابی «علم مدنی» و نام دانش اجتماعی ابن خلدون «علم عمران» است.
جواب نمونه بیاورید صفحه ۱۰۲ و ۱۰۳ جامعه شناسی دوازدهم
در این فعالیت، عقل در معنایی گسترده به تلاش ذهنی و فکری انسان گفته میشود. کتاب سه کاربرد آن را توضیح میدهد: عقل ابزاری برای شناخت تجربی و پیشبینی و کنترل پدیدهها، عقل تفسیری برای فهم معنا و عقل انتقادی برای داوری درباره مناسبات انسانی.
برای کاربرد عقل ابزاری، عقل تفسیری و عقل انتقادی، نمونه دیگری بنویسید و جدول را کامل کنید.
پاسخ: در جدول زیر، نمونه اول کتاب حفظ شده و ستون نمونه دوم تکمیل شده است:
| نوع عقل و کاربرد آن | نمونه ۱؛ مثال کتاب | نمونه ۲؛ پاسخ پیشنهادی |
|---|---|---|
| عقل ابزاری یا تجربی؛ بررسی تجربی پدیدهها برای پیشبینی و کنترل آنها | در سخن گفتن با دیگری، از زبان خود برای ترغیب او به انجام کاری که ما میپسندیم استفاده میکنیم. | با بررسی تعداد خودروها و زمان رفتوآمد، مناسبترین زمانبندی چراغ راهنمایی را برای کاهش ترافیک پیدا میکنیم. |
| عقل تفسیری؛ فهم معنای کنشها، گفتار و متن | در سخن گفتن با دیگری، از زبان خود برای شناخت یکدیگر، تفاهم و تعامل استفاده میکنیم. | با گفتوگو با دوستی که در جمع ساکت است، تلاش میکنیم بفهمیم سکوت او نشانه ناراحتی، خجالت یا فکر کردن است. |
| عقل انتقادی؛ ارزیابی و داوری درباره روابط انسانی و ارزشهایی مانند عدالت و آزادی | در سخن گفتن با دیگری، از زبان خود برای اصلاح یک رابطه ظالمانه استفاده میکنیم. | بررسی میکنیم که آیا تقسیم امکانات آموزشی میان مدارس عادلانه است و برای اصلاح تبعیض پیشنهاد میدهیم. |
نمونههای بیشتر برای انتخاب:
✅ عقل ابزاری: با اندازهگیری مصرف آب پیش و پس از نصب شیر کممصرف، میزان صرفهجویی را بررسی میکنیم.
✅ عقل تفسیری: از شرکتکنندگان یک مراسم محلی میپرسیم این مراسم برای آنها چه معنایی دارد و چرا در آن شرکت میکنند.
✅ عقل انتقادی: درباره منصفانه بودن تقسیم وظایف در یک کار گروهی داوری میکنیم و پیشنهاد میدهیم سهم هر فرد با توان و فرصت او متناسب باشد.
📌 برای تشخیص نمونهها، به هدف توجه کنید: «چگونه به نتیجه برسیم؟» بیشتر به عقل ابزاری مربوط است؛ «این رفتار چه معنایی دارد؟» به عقل تفسیری و «آیا این رابطه عادلانه است؟» به عقل انتقادی.
جواب مفاهیم اساسی صفحه ۱۰۴ جامعه شناسی دوازدهم
مفاهیم اساسی درس نهم را کامل کنید.
پاسخ: سنتهای الهی، علم نافع، علم مدنی، علم عمران، مدینه فاضله، مدینه جاهله، مدینه فاسقه، مدینه ضاله، عصبیت، عقل ابزاری، عقل تفسیری و عقل انتقادی.
جواب خلاصه کنید صفحه ۱۰۴ جامعه شناسی دوازدهم
خلاصه درس نهم را بنویسید.
پاسخ: در اسلام، علم جایگاه ارزشمندی دارد و انسان به یادگیری علم نافع تشویق میشود. علم نافع هم نیازهای روزمره را برطرف میکند و هم به شناخت حقیقت، هدف زندگی و ارزشهای انسانی کمک میکند. قرآن درباره زندگی جوامع، سنتهای الهی و جامعه عادلانه سخن میگوید و برای شناخت، به حس و تجربه، عقل و وحی توجه دارد. متفکران مسلمان نیز آثار اجتماعی مهمی پدید آوردهاند. فارابی علم مدنی را مطرح کرد و مدینه فاضله را جامعهای دانست که بر محور علم سازمان یافته باشد؛ علمی که به تجربه محدود نیست. بیرونی به مطالعه فرهنگ هند و مسکویه به بررسی تجربههای تاریخی پرداخت. ابن خلدون نیز با تکیه بیشتر بر تجربه تاریخی، علم عمران را مطرح کرد و عصبیت را در شکلگیری جوامع مهم دانست. در مطالعه زندگی اجتماعی، عقل ابزاری، تفسیری و انتقادی بهترتیب برای پیشبینی و کنترل، فهم معنا و داوری درباره مناسبات انسانی کاربرد دارند.
جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۱۰۴ جامعه شناسی دوازدهم
آنچه از این درس آموختید، بنویسید.
پاسخ پیشنهادی: آموختم که دانش سودمند فقط دانشی نیست که ابزار بسازد یا درآمد ایجاد کند؛ شناخت هدف زندگی، عدالت و تجربههای تاریخی نیز برای انسان فایده دارد. همچنین فهمیدم که مطالعه جامعه در جهان اسلام پیشینهای طولانی دارد و اندیشمندانی مانند فارابی، بیرونی و ابن خلدون با روشهای متفاوت درباره آن تحقیق کردهاند. برای شناخت بهتر مسائل اجتماعی نیز باید هم علت پدیدهها را بررسی کنیم، هم معنای رفتار انسانها را بفهمیم و هم درباره عادلانه بودن روابط اجتماعی بیندیشیم.
