جواب فعالیت های درس دوازدهم مطالعات نهم
پاسخ کامل فعالیت های درس ۱۲ مطالعات اجتماعی نهم «در جستوجوی پیشرفت و رهایی از سلطه خارجی» همراه با جواب صفحات ۷۵، ۷۷، ۷۹ و ۸۰ کتاب.
درس دوازدهم مطالعات اجتماعی نهم «در جستوجوی پیشرفت و رهایی از سلطهٔ خارجی» به تلاشهای عباسمیرزا و امیرکبیر برای اصلاح کشور و مبارزهٔ مردم با نفوذ اقتصادی بیگانگان میپردازد. پاسخ فعالیتهای صفحات ۷۵، ۷۷ و ۷۹ و بهکارببندیم صفحهٔ ۸۰ را در ادامه میخوانید.
پاسخ درس بعدی : جواب فعالیت های درس سیزدهم مطالعات نهم | نهضت مشروطه
جواب فعالیت صفحه ۷۵ مطالعات نهم
۱ـ چرا عباسمیرزا به فکر نوسازی و اصلاح کشور افتاد؟
پاسخ: عباسمیرزا در جریان جنگهای ایران و روسیه متوجه شد که ارتش روسیه از دانش و تجهیزات نظامی پیشرفته برخوردار است. او دریافت که شجاعت و تعداد زیاد سربازان بهتنهایی برای پیروزی کافی نیست و ایران برای دفاع از استقلال خود، به پیشرفت علمی، صنعتی و اصلاح امور نظامی نیاز دارد.
۲ـ فکر میکنید اگر یک کشور از دشمن خود درخواست کمک کند، دشمن تمام تجربهها و دانش موردنیاز برای اصلاح یا پیشرفت آن کشور را در اختیارش قرار میدهد؟ چرا؟
پاسخ: معمولاً خیر؛ زیرا کشور دشمن منافع خود را در نظر میگیرد و ممکن است نخواهد طرف مقابل به قدرتی مستقل تبدیل شود. بنابراین، احتمال دارد بخشی از دانش را منتقل نکند یا کمک خود را به شرطهایی وابسته کند. کشور باید در کنار استفادهٔ سنجیده از تجربههای دیگران، دانشمندان و متخصصان خود را پرورش دهد.
۳ـ به نظر شما، چرا اگر کشوری به سلاح علم و دانش مجهّز نباشد، نمیتواند قوی شود و در مقابل دشمنانش، مقتدرانه بایستد؟
پاسخ: علم و دانش پایهٔ پیشرفت صنعت، اقتصاد، پزشکی و توان دفاعی است. کشوری که دانش و فناوری لازم را نداشته باشد، برای تأمین بسیاری از نیازهای خود به دیگران وابسته میشود و در برابر فشار خارجی آسیبپذیرتر خواهد بود. تربیت نیروهای متخصص و تقویت پژوهش، به تولید داخلی و حفظ استقلال کمک میکند.
جواب فعالیت صفحه ۷۷ مطالعات نهم
۴ـ الف) انگیزه و اهداف امیرکبیر از اقدامات اصلاحی چه بود؟
پاسخ: امیرکبیر میخواست بینظمی و فساد را کاهش دهد، تشکیلات حکومت را اصلاح کند، عدالت و امنیت را گسترش دهد و زمینهٔ پیشرفت علمی و اقتصادی ایران را فراهم سازد. در سیاست خارجی نیز هدف او حفظ استقلال کشور و جلوگیری از نفوذ و دخالت روسیه و انگلستان بود.
ب) شما کدامیک از اصلاحگریهای امیرکبیر را مؤثرتر میدانید؟ اگر شما جای امیرکبیر بودید، چه کارهایی برای پیشرفت ایران در آن زمان میکردید؟
پاسخ: به نظر من، تأسیس دارالفنون از مؤثرترین اقدامات او بود؛ زیرا امکان آموزش علوم و فنون جدید را در داخل ایران فراهم کرد و به تربیت افراد متخصص کمک کرد.
اگر جای امیرکبیر بودم، علاوه بر گسترش مدرسهها و آموزش معلمان، از کارگاههای تولیدی حمایت میکردم، با رشوهخواری مبارزه میکردم، مالیاتگیری را عادلانهتر میساختم و برای بهبود بهداشت عمومی و راههای ارتباطی برنامه میریختم.
نمونهٔ نظر دیگر: مبارزه با فساد اداری نیز بسیار مهم بود؛ زیرا مانع هدررفتن درآمد کشور میشد و منابع بیشتری برای آموزش، بهداشت و آبادانی باقی میگذاشت.
پ) به نظر شما، چرا امیرکبیر بر استخدام نکردن معلمان و استادان روسی و انگلیسی در مدرسهٔ دارالفنون، اصرار میکرد؟
پاسخ: روسیه و انگلستان در امور ایران دخالت میکردند و به دنبال گسترش نفوذ خود بودند. امیرکبیر نمیخواست آموزش علوم جدید به راهی برای وابستگی و دخالت بیشتر این دو دولت تبدیل شود؛ به همین دلیل، معلمانی از کشورهای دیگر، مانند اتریش، استخدام کرد.
۵ـ چند مورد از اقدامات امیرکبیر را در زمینهٔ رواج عدالت و پیشرفت علمی و فرهنگی بنویسید.
پاسخ:
در زمینهٔ عدالت: منع رشوهخواری، جلوگیری از فروش حکومت ایالتها، اصلاح قوانین مالیاتی و وادارکردن زمینداران بزرگ به پرداخت مالیات، اصلاح امور قضایی، منع شکنجهٔ متهمان و توجه به حقوق مردم و اقلیتهای دینی.
در زمینهٔ علمی و فرهنگی: تأسیس مدرسهٔ دارالفنون، استخدام معلمان برای آموزش علوم جدید، انتشار روزنامهٔ وقایع اتفاقیه، ترجمهٔ کتابهای اروپایی و توسعهٔ چاپخانه.
۶ـ به نظر شما با توجه به اصلاحات امیرکبیر، چرا شاهزادگان و درباریان قاجار و عوامل وابستهٔ خارجی برای برکناری و قتل امیرکبیر توطئه کردند؟
پاسخ: اصلاحات امیرکبیر منافع گروههای سودجو را تهدید میکرد. کاهش حقوق و مستمری درباریان، جلوگیری از رشوهخواری و وادارکردن بزرگان به پرداخت مالیات، امتیازهای ناعادلانهٔ آنان را محدود میکرد. همچنین تلاش او برای حفظ استقلال ایران، با منافع عوامل وابسته به قدرتهای خارجی سازگار نبود؛ بنابراین، مخالفان کوشیدند شاه را به او بدبین کنند.
جواب فعالیت صفحه ۷۹ مطالعات نهم
۷ـ الف) دلیل اصلی شکلگیری نهضت تنباکو چه بود؟
پاسخ: واگذاری امتیاز انحصاری توتون و تنباکو به یک فرد انگلیسی، دلیل اصلی این نهضت بود. بر اساس قرارداد، ایرانیان نمیتوانستند محصول خود را به کسی غیر از صاحب امتیاز بفروشند. مردم و بازرگانان با رهبری روحانیان به این قرارداد زیانبار و تسلط بیگانگان بر اقتصاد کشور اعتراض کردند.
ب) موفقیت نهضت تنباکو از نظر سیاسی و اجتماعی چه اهمیتی داشت؟
پاسخ: این موفقیت نشان داد که اتحاد مردم و رهبری مؤثر میتواند حکومت را به عقبنشینی و لغو یک قرارداد زیانبار وادار کند. پیروزی نهضت، اعتمادبهنفس مردم و روحیهٔ مقاومت در برابر استبداد داخلی و سلطهٔ خارجی را تقویت کرد.
۸ـ با راهنمایی دبیر خود متن سند را در کلاس بخوانید و به پرسشهای زیر پاسخ دهید:
الف) فرمان لغو قرارداد توتون و تنباکو توسط چه کسی صادر و توسط چه کسی به مردم ابلاغ شد؟
پاسخ: فرمان را ناصرالدینشاه صادر کرد و امینالسلطان، صدراعظم او، آن را به مردم ابلاغ کرد.
ب) فکر میکنید چرا در این فرمان، هیچ اشارهای به اشتباه شاه و حکومت در انعقاد اولیهٔ قرارداد با استعمارگران نشده است و بلکه در مقابل، لغو آن به لطف و مرحمت شاه نسبت داده شده است؟
پاسخ: حکومت میخواست اعتبار شاه را حفظ کند و مسئولیت تصمیم اشتباه خود را نپذیرد. به همین دلیل، لغو قرارداد را بخشش شاه معرفی کرده و نقش اعتراض مردم و رهبری علما را نادیده گرفته است. این شیوهٔ بیان، روحیهٔ چاپلوسی درباری و پاسخگو نبودن حکومت را نشان میدهد.
پ) در کدام قسمتهای فرمان، میتوانید تکبّر و خودخواهی شاهانه را ببینید؟ آیا فکر نمیکنید که یکی از عوامل پیشرفت نکردن ایران در گذشته، وجود چنین حکومت و شاهانی بوده است؟
پاسخ: در عبارتهایی مانند «به دعاگویی وجود مسعود همایونی»، «به شکرگزاری مراحم کامله همایون خسروانه بیفزایند» و «بعضی حرکات جاهلانه را به کلی موقوف نمایند» میتوان این نگرش را دید. شاه از مردم انتظار سپاسگزاری دارد و اعتراض آنان را جاهلانه میخواند.
بله؛ حکومت استبدادی و پاسخگو نبودن فرمانروایان میتوانست از عوامل عقبماندگی باشد؛ زیرا تصمیمهای نادرست اصلاح نمیشدند و خواستهها و منافع مردم جایگاه کافی در ادارهٔ کشور نداشتند.
ت) وقتی متن این سند را میخوانید چه نکتههایی شما را بیشتر به فکر وامیدارد یا توجه شما را جلب میکند؟
پاسخ: برای من جالب است که حکومت به جای پذیرفتن اشتباه و توجه به نقش مردم، لغو قرارداد را لطف شاه معرفی میکند. همچنین در سند وعده داده شده که خسارت شرکت از منبع دیگری پرداخت شود؛ یعنی تصمیم نادرست حکومت حتی پس از لغو قرارداد نیز هزینه داشته است. این موضوع اهمیت آگاهی مردم و پاسخگویی مسئولان را نشان میدهد.
جواب به کار ببندیم صفحه ۸۰ مطالعات نهم
۱ـ با مراجعه به پایگاه اینترنتی شبکهٔ رشد به نشانی www.roshd.ir و یا کتابهایی دربارهٔ زندگانی و خدمات میرزا ابوالقاسم قائممقام فراهانی، خلاصهای از زندگینامهٔ او را تهیه کنید و در کلاس بخوانید.
پاسخ: نمونهٔ متن برای ارائه در کلاس:
زندگینامه و خدمات قائممقام فراهانی
میرزا ابوالقاسم قائممقام فراهانی از سیاستمداران و نویسندگان برجستهٔ دورهٔ قاجار بود. او در سال ۱۱۹۳ هجری قمری به دنیا آمد و در خانوادهای اهل دانش و دیوانسالاری پرورش یافت. پدرش، میرزا عیسی، در دستگاه عباسمیرزا خدمت میکرد و ابوالقاسم نیز با امور اداری و سیاسی آشنا شد.
قائممقام به عنوان وزیر و مشاور عباسمیرزا فعالیت کرد و بعدها صدراعظم محمدشاه قاجار شد. او برای ساماندادن به امور حکومت و اصلاح تشکیلات اداری تلاش میکرد و از چهرههای اثرگذار سیاسی آن روزگار بود. سرانجام، در سال ۱۲۵۱ هجری قمری به دستور محمدشاه کشته شد.
اهمیت قائممقام تنها به سیاست محدود نمیشود. او در نثر فارسی نیز جایگاه مهمی دارد. مجموعهٔ نامهها و نوشتههای او با نام «منشآت قائممقام» شناخته میشود. او از پیچیدگیهای رایج در نامهنگاری کاست و شیوهٔ نگارشش بر نویسندگان پس از خود اثر گذاشت.
برای مطالعهٔ بیشتر: پژوهش دانشگاه علامه طباطبائی دربارهٔ منشآت قائممقام
۲ـ پرسوجو کنید که آیا در شهر یا روستای محل زندگی شما آثاری از دورهٔ قاجار باقی مانده است. در صورت وجود چنین آثاری، دربارهٔ یکی از آنها گزارشی به همراه عکس تهیه و به کلاس ارائه کنید.
پاسخ: از نمونههای زیر، مورد مربوط به شهر خود را انتخاب کنید. برای شهرهای دیگر نیز میتوانید گزارشی با همین ترتیب، شامل نام بنا، محل، دورهٔ تاریخی و ویژگیهای آن بنویسید.
نمونهٔ گزارش برای تهران؛ کاخ گلستان
کاخ گلستان در بخش تاریخی تهران قرار دارد و از مجموعههای مهم بهجامانده از دوران پادشاهی قاجار است. این مجموعه پیشینهای قدیمیتر دارد، اما در دورهٔ قاجار گسترش یافت و محل زندگی و برگزاری مراسم حکومتی شاهان بود. تالارها، کاشیکاریها و آینهکاریهای آن، بخشی از هنر و معماری این دوره را نشان میدهند. شناخت این مجموعه به آشنایی با زندگی درباری و تاریخ تهران کمک میکند.
نمونهٔ گزارش برای تبریز؛ خانهٔ مشروطه
خانهٔ مشروطه در نزدیکی بازار تاریخی تبریز قرار دارد و از بناهای دورهٔ قاجار است. این خانه به حاج مهدی کوزهکنانی تعلق داشت و در جریان نهضت مشروطه، محل گردهمایی و تصمیمگیری مشروطهخواهان شد. بنای دوطبقه، پنجرههای رنگی و تزیینات آن از ویژگیهای معماری خانه است. اهمیت این اثر، علاوه بر معماری، به نقش آن در مبارزات مردم برای محدودکردن قدرت استبدادی مربوط میشود.
نمونهٔ گزارش برای کاشان؛ خانهٔ بروجردیها
خانهٔ بروجردیها در محلهٔ سلطان امیراحمد کاشان قرار دارد و در دورهٔ قاجار ساخته شده است. این خانه نمونهای از خانههای تاریخی ایرانی با بخشهای اندرونی و بیرونی است. حیاط، بادگیرها، گچبریها و نقاشیهای آن از ویژگیهای شاخص بنا هستند. بررسی این خانه نشان میدهد که معماران، هم به زیبایی و هم به سازگاری بنا با آبوهوای محل توجه داشتهاند.
۳ـ با مطالعهٔ متن به پرسشهای زیر پاسخ دهید.
«تعداد دستگاههای بافندگی دستی شیراز که در اوایل حکومت قاجار ۵۰۰ واحد بود، حدود ۶۰ سال بعد به ۱۰ واحد کاهش یافت که آنها هم پارچههای زبر و خشن میبافتند. در همان دوره، تعداد کارگاههای حریربافی اصفهان نیز از ۱۲۵۰ واحد به ۱۲ واحد رسید و مردم آن شهر، مصرفکنندهٔ پارچههای نخی کارخانههای انگلستان شدند».
منبع متن کتاب: مقاومت شکننده، تألیف جان فوران، ترجمهٔ احمد تدین، انتشارات رسا، ۱۳۷۷، صفحهٔ ۱۹۶.
الف) دلیل کاهش تعداد کارگاههای بافندگی در دو شهر شیراز و اصفهان چه بوده است؟
پاسخ: ورود گستردهٔ پارچههای کارخانهای خارجی و امتیازهایی که شرکتهای خارجی داشتند، رقابت را برای تولیدکنندگان ایرانی دشوار کرد. این شرکتها کالاهای خود را بدون حقوق گمرکی یا با گمرک بسیار کم وارد میکردند. در نتیجه، فروش تولیدات داخلی کاهش یافت و بسیاری از کارگاهها تعطیل شدند.
ب) به نظر شما، کاهش تعداد کارگاههای بافندگی در دورهٔ قاجار، از نظر اقتصادی چه آثار و نتایجی برای مردم ایران داشت؟
پاسخ: کارگران و بافندگان بیکار شدند، درآمد خانوادهها کاهش یافت و فقر بیشتر شد. همچنین تولید داخلی آسیب دید و وابستگی کشور به پارچههای خارجی افزایش یافت. کمشدن درآمد کارگاهها بر مشاغل وابسته، مانند فروشندگان مواد اولیه و پارچه، نیز اثر منفی گذاشت.
پ) از این موضوع تاریخی برای اقتصاد کشور در شرایط کنونی چه پندی میتوان گرفت؟
پاسخ: باید از تولید داخلی و فرصتهای شغلی حمایت کرد و اجازه نداد امتیازهای ناعادلانه، تولیدکنندگان کشور را از رقابت کنار بزند. در کنار مدیریت واردات، نوسازی تجهیزات، آموزش نیروی کار و افزایش کیفیت کالاهای ایرانی نیز ضروری است تا تولید داخلی توان رقابت پیدا کند.
خلاصه درس دوازدهم مطالعات اجتماعی نهم
شکستهای ایران در دورهٔ قاجار، اهمیت علم و فناوری را برای اصلاحگرانی مانند عباسمیرزا آشکار کرد. او با فرستادن دانشجو به اروپا و ترجمهٔ کتابها، برای آشنایی با علوم جدید تلاش کرد. امیرکبیر نیز با تأسیس دارالفنون، مبارزه با فساد، اصلاح مالیات و امور قضایی و انتشار روزنامهٔ وقایع اتفاقیه، در پی پیشرفت و استقلال ایران بود؛ اما منافع درباریان و عوامل وابسته به بیگانگان با اصلاحات او تعارض داشت. از سوی دیگر، امتیازهای اقتصادی به خارجیان و واردات نامتوازن به تولید داخلی آسیب زد. اعتراض مردم به امتیاز انحصاری تنباکو و رهبری میرزای شیرازی، سرانجام شاه را به لغو قرارداد وادار کرد و اعتمادبهنفس و روحیهٔ مقاومت مردم را افزایش داد.
مطالب پیشنهادی:
