جواب درس دهم جامعه شناسی یازدهم انسانی | جنگ ها و تقابل های جهانی
پاسخ کامل درس ۱۰ جامعه شناسی یازدهم «جنگ ها و تقابل های جهانی» شامل جواب سوالات جنگ های جهانی صفحه ۸۴، گفت و گو کنید صفحه ۸۷، سوالات شمال و جنوب صفحه ۸۸، گفت و گو کنید صفحه ۸۹ و مفاهیم اساسی و خلاصه صفحه ۹۰.
در درس دهم جامعه شناسی یازدهم، «جنگ ها و تقابل های جهانی»، علتهای جنگهای جهانی، مفهوم صلح پایدار و تفاوت کشورهای شمال و جنوب را بررسی میکنیم. پاسخ پرسشها و فعالیتهای صفحات ۸۳، ۸۴، ۸۷، ۸۸، ۸۹ و ۹۰ را در ادامه بخوانید.
پاسخ درس بعدی : جواب درس یازدهم جامعه شناسی یازدهم انسانی | بحران های اقتصادی و زیست محیطی
جواب سوالات صفحه ۸۳ جامعه شناسی یازدهم
قرآن کریم دو نوع جامعه را توصیف میکند:
جامعهای که در آن هرگونه ستیز و نزاع ناشی از خون، نژاد، طبقه، ملّیت، جغرافیا و … از بین میرود و همهٔ بشر بر مدار آرمانی حقیقی و اصیل جمع میشوند.
«و همانا این است امت شما، یک امت واحد و منم پروردگار شما» (مؤمنون: ۵۲)
جامعهای که به گروهها و دستههای پراکنده و متخاصم تجزیه میشود، امکانات گروهی آن پراکنده میشود و ظرفیتها و نیروهای آن نابود میگردد.
«همانا فرعون روی زمین برتریجویی کرد و اهالیاش را گروهگروه گردانید، گروهی را به ضعف و ناتوانی کشاند و …» (قصص: ۴)
شما برای هر یک از این دو نوع جامعه، چه نامی انتخاب میکنید؟
پاسخ:
جامعهٔ اول: جامعهٔ متحد و همبسته یا امت واحده؛ زیرا اعضای آن اختلافهای تفرقهانگیز را کنار میگذارند و برای رسیدن به آرمانی مشترک همکاری میکنند.
جامعهٔ دوم: جامعهٔ متفرق و متخاصم؛ زیرا گروههای آن بهجای همکاری، با یکدیگر دشمنی میکنند و توان جامعه در اختلافها و درگیریها هدر میرود.
نمونهٔ نامگذاری دیگر: برای جامعهٔ اول «جامعهٔ همدل» و برای جامعهٔ دوم «جامعهٔ تفرقهزده» نیز مناسب است.
آیا میدانید علل و پیامدهای جنگهای جهانی اول و دوم چه بود؟ از تقابل کشورهای شمال و جنوب جهان چه میدانید؟
پاسخ: رقابت قدرتهای بزرگ برای گسترش نفوذ، تصاحب سرزمینها و منابع، ملیگرایی افراطی و مسابقهٔ تسلیحاتی از زمینههای جنگهای جهانی بودند. این جنگها میلیونها کشته و آواره، ویرانی شهرها و تغییر مرزها و موازنهٔ قدرت را بهدنبال داشتند. پس از جنگ جهانی دوم نیز رقابت آمریکا و شوروی به شکلگیری جنگ سرد انجامید.
تقابل شمال و جنوب به نابرابری میان کشورهای ثروتمند و صنعتی و کشورهای کمبرخوردارتر اشاره دارد. موضوع این تقسیمبندی، تفاوت در ثروت، قدرت و موقعیت کشورها در نظام جهانی است.
جواب سوالات صفحه ۸۴ جامعه شناسی یازدهم
جنگ پدیدهای اجتماعی است. جامعهٔ بشری در گذشتهٔ تاریخ خود شاهد جنگهای فراوانی بوده است. امپراتوریهای بزرگ، اغلب مرزهای خود را با پیروزی در جنگ تعیین میکردند. برخی از جنگها نیز منشأ دینی و مذهبی داشته یا ظاهراً توجیه دینی میشدند. امّا جنگهای معاصر از جنبههای مختلف با جنگهای گذشته تفاوت دارند.
دربارهٔ جنگهای جهانی اول و دوم چه میدانید؟ این جنگها چگونه بهوجود آمدند؟ جنگ سرد در چه دورهای اتفاق افتاد؟
پاسخ:
جنگ جهانی اول: این جنگ از سال ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ میلادی ادامه داشت. رقابت قدرتهای اروپایی بر سر مستعمرات و منابع، ملیگرایی، گسترش تسلیحات و تشکیل اتحادهای نظامی، زمینهٔ آن را فراهم کرد. ترور ولیعهد اتریشـمجارستان در سارایوو جرقهٔ بحران بود و درگیری به جنگی گسترده تبدیل شد. این جنگ تلفات فراوان، ویرانی و فروپاشی چند امپراتوری را بهدنبال داشت.
جنگ جهانی دوم: این جنگ از سال ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ میلادی رخ داد. پیامدهای حلنشدهٔ جنگ اول، بحرانهای اقتصادی و سیاستهای توسعهطلبانهٔ حکومتهایی مانند آلمان نازی در شکلگیری آن مؤثر بودند. حملهٔ آلمان به لهستان در سال ۱۹۳۹ آغاز جنگ در اروپا بود. جنگ به مناطق وسیعی گسترش یافت و با کشتار گستردهٔ نظامیان و غیرنظامیان، ویرانی شهرها و بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی همراه شد.
جنگ سرد: پس از جنگ جهانی دوم، رقابت میان بلوک غرب به رهبری آمریکا و بلوک شرق به رهبری شوروی شکل گرفت و تا فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ ادامه یافت. دو ابرقدرت بهجای جنگ مستقیم و فراگیر با یکدیگر، در زمینههای نظامی، سیاسی، اقتصادی، تبلیغاتی و علمی رقابت میکردند و از طرفهای درگیر در جنگهای منطقهای حمایت میکردند.
📌 در چارچوب تحلیل کتاب، رقابت کشورهای اروپایی بر سر مناطق استعماری از مهمترین عوامل دو جنگ جهانی بود. «جنگ سرد» هم به معنی نبود جنگ در جهان نیست؛ در همین دوره، جنگهای خونینی مانند جنگ کره و ویتنام رخ داد.
جواب گفت و گو کنید صفحه ۸۷ جامعه شناسی یازدهم
شما وضعیت نظام جهانی موجود را از نظر استقرار صلحی پایدار، چگونه توصیف و ارزیابی میکنید؟ آیا عملکرد سازمان ملل در این زمینه کارساز بوده است؟ دلایل خود را ذکر کنید.
پاسخ: به نظر من، صلح پایدار هنوز در سراسر جهان برقرار نشده است؛ زیرا جنگها، رقابتهای تسلیحاتی و اختلافهای حلنشده همچنان امنیت انسانها را تهدید میکنند. صلح پایدار فقط متوقفشدن موقت جنگ نیست؛ مردم باید امنیت داشته باشند، حقوقشان رعایت شود و اختلافها از راه گفتوگو و روشهای عادلانه حل شود.
عملکرد سازمان ملل را نمیتوان کاملاً موفق یا کاملاً بیفایده دانست. این سازمان در میانجیگری، کمک به اجرای توافقهای صلح، نظارت بر آتشبس و حفاظت از غیرنظامیان نقش داشته است؛ اما برای جلوگیری از همهٔ جنگها موفق نبوده است. اختلاف قدرتهای بزرگ، استفاده از حق وتو در شورای امنیت و همکارینکردن طرفهای درگیر میتواند اقدامات آن را محدود کند.
بنابراین، سازمان ملل برای گسترش صلح ضروری و اثرگذار است، ولی موفقیت آن به همکاری کشورها، اجرای تصمیمها و تعهد واقعی طرفهای اختلاف به صلح بستگی دارد.
نمونه پاسخ کوتاه: صلح پایدار هنوز جهانی نشده است. سازمان ملل در کاهش برخی درگیریها و حمایت از آسیبدیدگان مؤثر بوده، اما اختلاف قدرتهای بزرگ و اجرانشدن تصمیمها، مانع موفقیت کامل آن شده است.
جواب سوالات صفحه ۸۸ جامعه شناسی یازدهم
برخی مفاهیم طبیعی و جغرافیایی مانند «شمال و جنوب» معنای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پیدا کردهاند.
تقابل شمال و جنوب به تقابل کدام کشورها اشاره دارد؟ اصطلاحات مشابه آنها کدام است؟
پاسخ: تقابل شمال و جنوب به شکاف میان کشورهای صنعتی و ثروتمند و کشورهای فقیرتر و کمبرخوردارتر در نظام جهانی اشاره دارد. در این کاربرد، «شمال» نمایندهٔ کشورهای برخوردارتر از ثروت و قدرت اقتصادی و «جنوب» نمایندهٔ کشورهایی با موقعیت ضعیفتر در اقتصاد جهانی است.
کتاب برای توضیح این نابرابری و تقسیمبندیهای مرتبط با آن، اصطلاحات زیر را معرفی میکند. هر اصطلاح بر جنبهای متفاوت تأکید دارد:
جهان اول، دوم و سوم: در تقسیمبندی تاریخی دوران جنگ سرد، جهان اول به کشورهای سرمایهداری بلوک غرب، جهان دوم به کشورهای اصلی بلوک شرق و جهان سوم به کشورهای خارج از این دو بلوک گفته میشد.
توسعهیافته و توسعهنیافته یا در حال توسعه: این تعبیرها بیشتر بر تفاوت سطح توسعهٔ اقتصادی و صنعتی کشورها تأکید میکنند. کتاب توضیح میدهد که در این نگاه، کشورهای توسعهیافته الگوی حرکت سایر کشورها در نظر گرفته میشوند.
مرکز و پیرامون: این اصطلاحها به رابطهٔ نابرابر میان کشورهای دارای قدرت اقتصادی و کشورهای وابستهتر اشاره دارند. براساس نظریهای که کتاب توضیح میدهد، کشورهای مرکز از منابع و ثروت کشورهای پیرامونی بهره میبرند و به تداوم ضعف آنها کمک میکنند.
استعمارگر و استعمارزده: این تعبیرها علاوه بر نابرابری اقتصادی، به سلطه و پیامدهای فرهنگی استعمار، مانند خودباختگی فرهنگی، توجه دارند.
📌 شمال و جنوب در این بحث، مرزبندی دقیق جغرافیایی نیستند؛ برای مثال، استرالیا با وجود قرارگرفتن در نیمکرهٔ جنوبی، در گروه کشورهای شمال قرار میگیرد.
همچنین، «شرق و غرب» مترادف «شمال و جنوب» نیست. تقسیم شرق و غرب به دو بلوک دوران جنگ سرد مربوط است؛ تقسیم شمال و جنوب بر شکاف ثروت و توسعه تمرکز دارد.
جواب گفت و گو کنید صفحه ۸۹ جامعه شناسی یازدهم
به نظر شما میان چالش فقر و غنا در کشورهای اروپایی و چالشهای زیر چه رابطهای وجود دارد؟
ـ شکلگیری بلوک شرق و غرب در جهان
پاسخ: براساس تحلیل کتاب، افزایش فاصلهٔ فقیر و غنی در جوامع صنعتی، زمینهٔ اعتراض به سرمایهداری و گسترش اندیشههای سوسیالیستی و مارکسیستی را فراهم کرد. با تشکیل حکومت شوروی و گسترش حکومتهای کمونیستی، الگویی در برابر سرمایهداری غرب شکل گرفت. پس از جنگ جهانی دوم، رقابت این دو الگو در قالب بلوک شرق و غرب گسترش یافت. به این ترتیب، چالشی که ابتدا درون جوامع صنعتی جریان داشت، با تقابل دو بلوک در سطح جهان پیوند پیدا کرد.
ـ ایجاد تقابل شمال و جنوب در جهان
پاسخ: در توضیح کتاب و نظریهٔ مرکز و پیرامون، کشورهای صنعتی بخشی از فشارها و مشکلات داخلی خود را با استفاده از منابع و ثروت کشورهای تحت سلطه کاهش دادند. انتقال ثروت به کشورهای صنعتی، امکان رفاه بیشتر در این کشورها را فراهم کرد، درحالیکه کشورهای پیرامونی با فقر و وابستگی روبهرو ماندند. در نتیجه، شکاف فقر و غنا از درون کشورهای اروپایی فراتر رفت و به نابرابری میان کشورهای ثروتمند شمال و کشورهای کمبرخوردار جنوب تبدیل شد.
برای یادسپاری رابطهٔ اول: نابرابری در جامعهٔ سرمایهداری، گسترش اعتراضها و اندیشههای سوسیالیستی و سپس رقابت حکومتهای دو بلوک.
برای یادسپاری رابطهٔ دوم: انتقال ثروت از کشورهای پیرامونی به کشورهای صنعتی و گسترش شکاف فقر و غنا در سطح جهانی.
جواب مفاهیم اساسی صفحه ۹۰ جامعه شناسی یازدهم
فهرست مفاهیم اساسی درس را کامل کنید.
پاسخ: کشورهای شمال و جنوب، جنگهای جهانی اول و دوم، جنگ سرد، صلح پایدار، نظریهٔ جنگ تمدنها، جهان اول و دوم و سوم، کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه، مرکز و پیرامون، استعمارگر و استعمارزده، نابرابری جهانی و خودباختگی فرهنگی.
جواب خلاصه کنید صفحه ۹۰ جامعه شناسی یازدهم
خلاصهٔ درس را با توجه به جملهٔ کتاب کامل کنید.
دو اصطلاح استعمارگر و استعمارزده را کسانی به کار میبرند که به ابعاد فرهنگی چالش و نزاع میان کشورهای غنی و فقیر توجه دارند.
پاسخ: جنگ و دشمنی، نیروها و امکانات جوامع را از بین میبرند. برخلاف پیشبینی اگوست کنت، پیشرفت علم و صنعت به پایان جنگ منجر نشد و دو جنگ جهانی در قرن بیستم رخ داد. کتاب، رقابت کشورهای اروپایی بر سر مناطق استعماری را از عوامل مهم این جنگها میداند. دامنهٔ جنگها از اروپا فراتر رفت و پس از جنگ جهانی دوم نیز رقابت بلوک شرق و غرب در قالب جنگ سرد ادامه پیدا کرد. کتاب همچنین نظریهٔ جنگ تمدنهای هانتینگتون را مطرح میکند که بر تعارضهای تمدنی تأکید دارد.
صلح پایدار به جلوگیری از جنگ محدود نمیشود و با عدالت، امنیت و همکاری پیوند دارد. یکی دیگر از چالشهای جهانی، شکاف میان کشورهای ثروتمند و کشورهای کمبرخوردار است که با عنوان تقابل شمال و جنوب شناخته میشود. اصطلاحهای توسعهیافته و توسعهنیافته، مرکز و پیرامون و استعمارگر و استعمارزده، هرکدام جنبهای از این نابرابری را توضیح میدهند. در تحلیل کتاب، بهرهبرداری از کشورهای پیرامونی در انتقال چالش فقر و غنا به سطح جهانی نقش داشته است.
جواب آنچه از این درس آموختیم صفحه ۹۰ جامعه شناسی یازدهم
آنچه از این درس آموختهاید، بنویسید.
پاسخ: آموختم که پیشرفت علمی و صنعتی بهتنهایی نمیتواند جلوی جنگ را بگیرد. رقابت بر سر قدرت و منابع ممکن است به درگیریهایی تبدیل شود که زندگی میلیونها انسان را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین فهمیدم جنگ سرد به معنی نبود جنگ نبود، بلکه رقابت دو بلوک با درگیریهای منطقهای همراه میشد.
در این درس یاد گرفتم که صلح پایدار به امنیت، عدالت و همکاری کشورها نیاز دارد. متوجه شدم منظور از شمال و جنوب، فقط جای کشورها روی نقشه نیست؛ این دو اصطلاح تفاوت موقعیت اقتصادی و قدرت کشورها را نشان میدهند. برای شناخت نابرابری جهانی نیز باید هم به روابط اقتصادی و هم به پیامدهای فرهنگی سلطه توجه کنیم.
نمونه پاسخ کوتاهتر: یاد گرفتم جنگ میتواند توان و ثروت جوامع را نابود کند و پیشرفت فناوری بهتنهایی تضمینکنندهٔ صلح نیست. همچنین با تفاوت جنگ سرد و جنگهای جهانی و مفهوم تقابل شمال و جنوب آشنا شدم و فهمیدم صلح پایدار به عدالت و همکاری نیاز دارد.
