جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۲۴ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۲۱۱ و ۲۱۹

پاسخ: پیروزی انقلاب اسلامی منافع و نفوذ قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه آمریکا، را در ایران به خطر انداخت و آنان از گسترش آثار سیاسی و فکری انقلاب در کشورهای منطقه نگران بودند.

از سوی دیگر، برخی حکومت‌های منطقه نیز از تأثیر انقلاب اسلامی بر مردم کشورهای خود هراس داشتند. به همین دلیل، قدرت‌های بزرگ و تعدادی از کشورهای منطقه رژیم صدام را برای مقابله با جمهوری اسلامی ایران مناسب می‌دانستند و با کمک‌های مالی، تسلیحاتی، سیاسی و اطلاعاتی از عراق حمایت کردند.

حامیان صدام تصور می‌کردند با تضعیف یا شکست ایران می‌توانند از گسترش نفوذ انقلاب اسلامی جلوگیری کنند و منافع از دست‌رفته خود را در منطقه حفظ نمایند.

پاسخ: ایران در ماه‌های نخست پس از انقلاب با مشکلات و آشوب‌های داخلی روبه‌رو بود و نیروهای مسلح نیز هنوز از انسجام و آمادگی کافی برای مقابله با یک جنگ گسترده برخوردار نبودند.

رژیم بعث عراق با استفاده از همین شرایط و با پشتگرمی حمایت کشورهای دیگر، حمله‌ای همه‌جانبه آغاز کرد و توانست در آغاز جنگ به سرعت از مرزها عبور کند و بخش‌هایی از مناطق غربی و جنوبی ایران، از جمله قسمت‌هایی از کرمانشاه، ایلام، کردستان و خوزستان را اشغال کند. خرمشهر نیز به اشغال درآمد و آبادان محاصره شد.

پاسخ: پیروزی‌های پی‌درپی رزمندگان ایران نتایج مهمی داشت:
۱ـ وحدت ملی و روحیه مردم ایران تقویت شد.
۲ـ محاصره آبادان شکسته شد.
۳ـ خرمشهر از اشغال نیروهای عراقی آزاد شد.
۴ـ نیروهای متجاوز عراق در دیگر مناطق مرزی نیز شکست‌های بزرگی خوردند و عقب رانده شدند.
۵ـ با افزایش شکست‌های عراق، برخی دولت‌های عربی و غربی کمک‌های آشکار و پنهان خود به رژیم صدام را افزایش دادند.

پاسخ: هنگامی که نیروهای ایرانی به پیروزی‌های پی‌درپی دست یافتند و متجاوزان بعثی را از مناطق اشغال‌شده عقب راندند، صدام با مشاهده شکست‌های نیروهایش شروع به صلح‌خواهی و مظلوم‌نمایی کرد و اعلام نمود که آماده صلح با ایران است.

پاسخ: ایران در ابتدا آتش‌بس پیشنهادی را نمی‌پذیرفت؛ زیرا:
۱ـ هنوز بخش‌های زیادی از خاک ایران در اشغال ارتش عراق بود و آتش‌بس می‌توانست حضور نیروهای متجاوز را در این مناطق تثبیت کند.
۲ـ آتش‌بس به صدام فرصت می‌داد نیروهای خود را تجدید قوا و بازسازی کند و دوباره حمله را از سر بگیرد.
۳ـ رژیم صدام آغازگر جنگ بود و ایران خواهان شناسایی، محکومیت و تعیین متجاوز بود.
۴ـ بدون عقب‌نشینی نیروهای عراقی و تعیین متجاوز، تضمینی وجود نداشت که تجاوز دوباره تکرار نشود.

نمونه پاسخ پژوهشی: قرارداد الجزایر یکی از مهم‌ترین توافق‌های مرزی میان ایران و عراق بود که در سال ۱۳۵۴ شمسی / ۱۹۷۵ میلادی شکل گرفت. در آن زمان اختلاف‌های مرزی، به‌ویژه بر سر اروندرود، روابط دو کشور را به شدت متشنج کرده بود.

در جریان اجلاس سران کشورهای صادرکننده نفت در الجزایر، محمدرضاشاه و صدام حسین که در آن زمان از مقامات بلندپایه حکومت عراق بود، با میانجیگری هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر، با یکدیگر مذاکره کردند و در ۶ مارس ۱۹۷۵ به توافق اولیه رسیدند. قرارداد و پروتکل‌های تفصیلی آن نیز در ۱۳ ژوئن ۱۹۷۵ به امضای وزیران امور خارجه دو کشور رسید.

مهم‌ترین مفاد قرارداد عبارت بودند از:
۱ـ مرز آبی ایران و عراق در اروندرود براساس خط تالوگ، یعنی خط عمیق‌ترین مسیر قابل کشتیرانی رودخانه، تعیین شد.
۲ـ مرزهای زمینی براساس قرارداد قسطنطنیه سال ۱۹۱۳ و صورت‌جلسات کمیسیون تعیین مرز سال ۱۹۱۴ مشخص شد.
۳ـ دو کشور تعهد کردند از نفوذ و فعالیت‌های خرابکارانه علیه یکدیگر جلوگیری کنند.
۴ـ ایران حمایت خود از شورشیان کرد عراق را متوقف کرد و عراق نیز متعهد شد از مداخله و حمایت از جریان‌های مخالف ایران، از جمله در خوزستان و بلوچستان، دست بردارد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، صدام تصور کرد شرایط ایران برای حمله مناسب شده است. او در شهریور ۱۳۵۹ قرارداد الجزایر را به صورت یک‌جانبه لغو کرد و چند روز بعد جنگ گسترده علیه ایران آغاز شد.

پس از پایان جنگ و در جریان مذاکرات بعدی، عراق بار دیگر اعتبار قرارداد ۱۹۷۵ را پذیرفت و خط تالوگ در اروندرود به عنوان مرز آبی دو کشور تثبیت شد.

نکته تاریخی: خط تالوگ در سراسر اروندرود از مفاد قرارداد الجزایر ۱۹۷۵ بود. بنابراین این ادعا که قرارداد سال ۱۹۳۷ مرز کامل اروندرود را براساس تالوگ تعیین کرده بود، دقیق نیست.

نمونه پاسخ پژوهشی: دوران دفاع مقدس سرشار از نمونه‌های ایثار و شجاعت رزمندگان و مردم ایران بود. برای ارائه در کلاس می‌توان چند نمونه را بیان کرد:

۱ـ مقاومت و آزادسازی خرمشهر:
در نخستین هفته‌های جنگ، مدافعان خرمشهر شامل نیروهای ارتش، سپاه، نیروهای مردمی و جوانان داوطلب با وجود کمبود تجهیزات در برابر ارتش مجهز عراق مقاومت کردند. سرانجام شهر به اشغال دشمن درآمد؛ اما مقاومت ایران ادامه یافت. در سال ۱۳۶۱، رزمندگان ارتش و سپاه در عملیات بیت‌المقدس با همکاری گسترده نیروهای مردمی توانستند خرمشهر را در سوم خرداد آزاد کنند. آزادی خرمشهر به یکی از مهم‌ترین نمادهای مقاومت و ایثار رزمندگان ایرانی تبدیل شد.

۲ـ شهید دکتر مصطفی چمران:
شهید چمران با آغاز جنگ تحمیلی «ستاد جنگ‌های نامنظم» را تشکیل داد و شخصاً در جبهه‌های نبرد حضور یافت. او با وجود داشتن مسئولیت‌های مهم سیاسی و نظامی، در خط مقدم حضور داشت و در سازمان‌دهی نیروهای داوطلب و مقابله با ارتش عراق نقش فعالی ایفا کرد. وی سرانجام در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ در منطقه دهلاویه به شهادت رسید.

۳ـ همکاری ارتش، سپاه و نیروهای مردمی:
یکی از ویژگی‌های مهم دفاع ایران، حضور داوطلبانه مردم در کنار نیروهای نظامی بود. پس از فرمان امام خمینی، جوانان بسیاری به مراکز سپاه مراجعه کردند و برای اعزام به جبهه داوطلب شدند. مساجد نیز به مراکز جمع‌آوری مواد غذایی، لباس، دارو و دیگر کمک‌های مردمی تبدیل شدند و زنان نیز در پشتیبانی از جبهه‌ها، امدادرسانی و تأمین نیازهای رزمندگان مشارکت گسترده داشتند.

۴ـ شهید علی صیاد شیرازی:
شهید صیاد شیرازی پس از آغاز جنگ و در مقام فرمانده نیروی زمینی ارتش، برای ایجاد هماهنگی بیشتر میان ارتش و سپاه تلاش کرد و در عملیات‌های مختلف حضور داشت. کتاب تاریخ یازدهم نیز از نقش او در هماهنگی با فرماندهان سپاه و کسب پیروزی‌های مهم در جنگ یاد می‌کند.

این نمونه‌ها نشان می‌دهند که مقاومت ایران تنها به نیروهای رسمی ارتش محدود نبود و همکاری ارتش، سپاه، بسیج و مردم عادی یکی از عوامل مهم ایستادگی کشور در برابر تجاوز عراق بود.

جمع‌بندی درس بیست‌وچهارم: رژیم بعث عراق با تصور ضعف ایران پس از انقلاب و با حمایت قدرت‌های خارجی، جنگ را در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ آغاز کرد و در ابتدا بخش‌هایی از خاک ایران را اشغال نمود. با بسیج مردم و هماهنگی نیروهای نظامی، روند جنگ تغییر کرد و بخش بزرگی از مناطق اشغال‌شده از جمله خرمشهر آزاد شد. با ادامه جنگ، عراق حملات موشکی و شیمیایی را گسترش داد و حمایت خارجی از آن افزایش یافت. سرانجام قطعنامه ۵۹۸ با درنظر گرفتن موضوع عقب‌نشینی به مرزهای بین‌المللی و تعیین متجاوز مورد پذیرش ایران قرار گرفت و در مذاکرات بعدی نیز اعتبار قرارداد الجزایر و مرز تالوگ در اروندرود تثبیت شد.