جواب بخوانید و پرسش های نمونه درس ۲۱ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۸۲ و ۱۸۹

زمینه سؤال: پس از گسترش اعتراض‌ها، شاه در ۱۵ آبان ۱۳۵۷ در یک سخنرانی تلویزیونی اعلام کرد که «پیام انقلاب ملت ایران» را شنیده و وعده داد خطاها، فساد، ظلم و بی‌قانونی گذشته تکرار نشود؛ اما هم‌زمان دولت نظامی ازهاری را تشکیل داد و درباره بسیج ارتش با سفیر آمریکا گفت‌وگو کرد.

پاسخ: میان سخنان شاه و اقدامات عملی او تناقض آشکاری وجود داشت. شاه در ظاهر از اشتباهات گذشته اظهار پشیمانی می‌کرد و وعده برقراری آزادی‌های اساسی، تشکیل دولت ملی و برگزاری انتخابات عمومی را می‌داد؛ اما در همان زمان برای مقابله با اعتراض‌های مردمی، یک دولت نظامی تشکیل داد.

گفت‌وگوی او با ویلیام سولیوان، سفیر آمریکا، نیز نشان می‌دهد که شاه همچنان به استفاده از ارتش برای کنترل اوضاع می‌اندیشید و حتی پس از گزارش سولیوان درباره انفعال تعدادی از سربازان، وعده داد ارتش را دوباره بسیج کند.

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که اعلام پشیمانی و وعده‌های سیاسی شاه بیشتر با هدف آرام کردن جامعه بود، در حالی که در عمل همچنان سیاست تکیه بر نیروهای نظامی و سرکوب اعتراض‌ها ادامه داشت.

پاسخ: شاه و آمریکا تصور می‌کردند که دور شدن امام خمینی از ایران سبب جدایی ایشان از جریان انقلاب خواهد شد؛ اما نتیجه برعکس شد. امکانات ارتباطی بهتر در فرانسه به رهبری انقلاب کمک کرد، تماس‌ها آسان‌تر و پیام‌های امام بیشتر و سریع‌تر منتشر شد.

محل اقامت امام خمینی در نزدیکی پاریس نیز به مرکز رفت‌وآمد دانشجویان، ایرانیان، شخصیت‌های سیاسی و روحانیون مبارز تبدیل شد و رسانه‌های بین‌المللی دسترسی بیشتری به ایشان پیدا کردند. در نتیجه، پیام انقلاب ایران بازتاب جهانی گسترده‌تری یافت.

پاسخ: ازهاری در نخستین اقدام برای کاهش نارضایتی مردم و ایجاد آرامش، تعدادی از چهره‌های بدنام حکومت پهلوی را دستگیر کرد؛ از جمله:
۱ـ امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر پیشین.
۲ـ ارتشبد نعمت‌الله نصیری، رئیس سابق ساواک.

اما امام خمینی به مردم هشدار داد که این اقدامات ظاهری و فریبکارانه است و هدف حکومت، جلوگیری از ادامه انقلاب است.

پاسخ: در دستگاه سیاست‌گذاری آمریکا درباره نحوه برخورد با انقلاب ایران اختلاف‌نظر وجود داشت.

براساس متن کتاب، شورای امنیت ملی آمریکا به دنبال اجرای کودتا و استفاده از نیروی نظامی برای مقابله با انقلاب بود؛ در مقابل، کارتر، وزارت امور خارجه و سازمان سیا در پی آن بودند که با جایگزین کردن دولت بختیار به جای شاه و هماهنگ کردن شرایط جدید با منافع آمریکا، جریان انقلاب را کنترل کنند.

در همین چارچوب، آمریکا تلاش زیادی برای حفظ انسجام ارتش و حمایت از دولت بختیار انجام داد و ژنرال رابرت هایزر نیز به ایران اعزام شد.

پاسخ: زیرا راهپیمایی‌های تاسوعا و عاشورای ۱۳۵۷ با حضور بسیار گسترده مردم و با نظم و انسجام چشمگیری در تهران و دیگر شهرهای کشور برگزار شد.

طبق آمار ذکرشده در کتاب، شمار شرکت‌کنندگان در تهران حدود ۴ میلیون نفر و در سراسر کشور بیش از ۱۶ میلیون نفر برآورد شده بود. گستردگی این تظاهرات ناظران و رسانه‌های خارجی را نیز شگفت‌زده کرد.

مردم در این راهپیمایی‌ها به صورت آشکار خواستار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» شدند و در قطعنامه راهپیمایی عاشورا نیز بر سرنگونی نظام سلطنتی، بازگشت امام خمینی و تشکیل جمهوری اسلامی تأکید شد.

به همین دلیل، این حضور گسترده مردمی مانند یک همه‌پرسی عمومی علیه ادامه سلطنت پهلوی و در حمایت از جمهوری اسلامی تلقی شد.

پاسخ: به دستور امام خمینی، شورای انقلاب اسلامی تشکیل شد. این شورا مأمور شد چگونگی تشکیل دولت موقت، نحوه انتقال قدرت و مقدمات تهیه و تصویب قانون اساسی جدید را بررسی کند.

پس از بازگشت امام خمینی به ایران، با پیشنهاد شورای انقلاب، مهندس مهدی بازرگان به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت انتخاب شد و خبر تشکیل این دولت در ۱۶ بهمن ۱۳۵۷ رسماً به اطلاع مردم رسید.

امام خمینی نیز از مردم خواست با برگزاری تظاهرات آرام، حمایت خود را از دولت موقت اعلام کنند.

نمونه پاسخ پژوهشی: ژنرال رابرت هایزر از فرماندهان ارشد نیروی هوایی آمریکا و معاون فرمانده نیروهای آمریکایی در اروپا بود. با شدت گرفتن انقلاب و آشکار شدن ناتوانی حکومت پهلوی در مهار اعتراض‌ها، دولت آمریکا او را در دی ۱۳۵۷ / ژانویه ۱۹۷۹ به طور محرمانه به ایران فرستاد.

در آن زمان، آمریکا به این نتیجه رسیده بود که باقی ماندن محمدرضاشاه در قدرت بسیار دشوار شده است و حفظ انسجام ارتش ایران برای ادامه نفوذ آمریکا و پشتیبانی از دولت شاپور بختیار اهمیت زیادی دارد.

براساس کتاب تاریخ یازدهم، مأموریت هایزر چند محور مهم داشت:
۱ـ هماهنگی با فرماندهان ارشد ارتش ایران.
۲ـ حفظ انسجام ارتش و جلوگیری از فروپاشی آن پس از خروج شاه.
۳ـ حمایت ارتش از دولت شاپور بختیار.
۴ـ حفظ مراکز و تأسیسات راهبردی موردنظر آمریکا.
۵ـ آماده بودن برای انجام کودتای نظامی علیه انقلاب در صورت لزوم.

هایزر در مدت حضور خود جلسات متعددی با فرماندهان ارشد ارتش برگزار کرد. یکی از نگرانی‌های آمریکا آن بود که پس از خروج شاه، ارتش از هم بپاشد یا فرماندهان نظامی کشور را ترک کنند و دولت بختیار بدون پشتوانه نظامی باقی بماند.

با این حال، مأموریت هایزر نتوانست روند انقلاب را متوقف کند. فرار سربازان از پادگان‌ها و پیوستن بخش‌هایی از نیروهای نظامی به مردم ادامه یافت و دولت بختیار نیز نتوانست پایه‌های حکومت پهلوی را حفظ کند.

هایزر در ۳ فوریه ۱۹۷۹ / ۱۴ بهمن ۱۳۵۷ ایران را ترک کرد؛ بنابراین خروج او پیش از پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن بود. در روزهای بعد نیز با گسترش درگیری‌ها و سقوط مراکز مهم حکومت، شورای فرماندهان ارتش در ۲۲ بهمن بی‌طرفی خود را اعلام کرد و رژیم پهلوی سقوط کرد.

نکته تاریخی درباره مأموریت هایزر: چارچوب کتاب درسی بر حمایت از دولت بختیار، حفظ ارتش و امکان کودتای نظامی در صورت لزوم تأکید دارد. اسناد منتشرشده دولت آمریکا نیز نشان می‌دهند که حفظ انسجام ارتش و حمایت از یک دولت میانه‌رو پس از خروج شاه از اهداف اصلی مأموریت هایزر بود. درباره میزان و شرایط استفاده احتمالی از گزینه کودتا در میان مقامات آمریکایی اختلاف‌نظر وجود داشت.

جمع‌بندی درس بیست‌ویکم: با گسترش انقلاب در سال ۱۳۵۷، انتقال امام خمینی به فرانسه برخلاف انتظار حکومت پهلوی موجب افزایش ارتباط ایشان با مردم و رسانه‌های جهان شد. دولت نظامی ازهاری نیز نتوانست اعتراض‌ها را متوقف کند و راهپیمایی‌های گسترده تاسوعا و عاشورا مخالفت عمومی با سلطنت را آشکار ساخت. پس از نخست‌وزیری بختیار، آمریکا برای حفظ ساختار ارتش و کنترل شرایط تلاش کرد، اما شاه در ۲۶ دی ایران را ترک کرد. امام خمینی در ۱۲ بهمن به کشور بازگشت، دولت موقت تشکیل شد و سرانجام در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ حکومت پهلوی سقوط کرد و انقلاب اسلامی به پیروزی رسید.