جواب پرسش های نمونه درس ۹ تاریخ یازدهم؛ صفحه ۹۸

پاسخ:
۱ـ برای جلب اعتماد مردم و نزدیک شدن به علما، در مراسم عزاداری و مذهبی شرکت می‌کرد و در مراسم محرم خود را عزادار امام حسین(ع) نشان می‌داد.
۲ـ در خرداد ۱۳۰۳ به وزارت معارف دستور داد بر مطالب مذهبی و شرعی مطبوعات نظارت شود و از انتشار مطالب خلاف شرع جلوگیری کنند.
۳ـ دستور تعطیلی مشروب‌فروشی‌ها و قمارخانه‌ها را صادر کرد.
۴ـ در همان سال به عراق رفت، با تعدادی از علما و مراجع نجف دیدار کرد، خود را حامی اسلام معرفی نمود و وعده داد اصل دوم متمم قانون اساسی درباره نظارت علما بر مصوبات مجلس را اجرا کند.

پاسخ: رضاشاه پس از تثبیت قدرت، سیاست محدود کردن دین و روحانیت را دنبال کرد. مهم‌ترین اقدامات او عبارت بودند از:
۱ـ برخورد خشونت‌آمیز با روحانیان؛ از جمله حمله به آیت‌الله بافقی در حرم حضرت معصومه(س) و تبعید او.
۲ـ محدود کردن روحانیان و کنترل حوزه‌های علوم دینی و برخورد خشونت‌آمیز با طلاب.
۳ـ جایگزین کردن قوانین غربی به جای قوانین مذهبی.
۴ـ محدود کردن مراسم مذهبی و ممنوع کردن برگزاری مراسم سوگواری امام حسین(ع).
۵ـ برپایی کارناوال‌های شادی و رژه دسته‌های موزیک نظامی در روز عاشورا.
۶ـ تخریب و محدود کردن مدارس و حوزه‌های علمیه.
۷ـ دستگیری و تبعید شماری از علما و به شهادت رساندن شخصیت‌هایی مانند آیت‌الله سید حسن مدرس.
۸ـ اجرای سیاست‌هایی مانند تغییر اجباری کلاه و لباس، کشف حجاب و ترویج برخی رفتارهای خلاف ارزش‌های دینی جامعه.

پاسخ: این اقدامات ریشه در جریان تجددخواهی غرب‌گرایانه و تفکر جدایی دین از سیاست داشت که به تقلید از غرب دنبال می‌شد. این برنامه‌ها در ظاهر با عنوان‌هایی مانند «تجددخواهی» و «اصلاح مذهبی» اجرا می‌شد، اما براساس مطالب کتاب، استعمار نوین نیز برای تضعیف مظاهر دینی و روحانیت، که آنها را مانعی در برابر نفوذ خود می‌دانست، از چنین سیاست‌هایی حمایت می‌کرد.

پاسخ:
۱ـ رضاشاه ابتدا با استفاده از زور، کلاه لبه‌داری به نام «کلاه پهلوی» را در میان مردم متداول کرد.
۲ـ پس از سفر به ترکیه و تحت تأثیر اقدامات آتاتورک، کلاه پهلوی را نیز ممنوع کرد و دستور داد مردان «کلاه شاپو» بر سر بگذارند.
۳ـ در دی‌ماه ۱۳۰۷، قانون اجباری متحدالشکل کردن لباس به تصویب مجلس هفتم رسید و مردم موظف به رعایت آن شدند.
۴ـ برای افرادی که از این قانون سرپیچی می‌کردند، مجازات‌هایی مانند جریمه نقدی یا زندان در نظر گرفته شد.

نمونه پاسخ پژوهشی: مقابله رسمی حکومت رضاشاه با حجاب که به «کشف حجاب» معروف شد، از ۱۷ دی ۱۳۱۴ آغاز شد. حکومت برای اجرای این سیاست تنها به تبلیغات اکتفا نکرد و شهربانی و نیروهای انتظامی نیز مأمور اجرای آن شدند.

براساس گزارش‌ها و اسناد تاریخی، زنان باحجاب در بسیاری از مکان‌های عمومی تحت فشار قرار می‌گرفتند و مأموران از آنان می‌خواستند چادر و پوشش سنتی خود را کنار بگذارند. در مواردی از ورود زنان باحجاب به برخی مراکز عمومی یا سوار شدن آنان به وسایل نقلیه جلوگیری می‌شد و گزارش‌هایی نیز از کشیدن چادر و روسری زنان در معابر وجود دارد.

اجرای اجباری این سیاست با مخالفت بسیاری از مردم و عالمان دینی روبه‌رو شد. کتاب درسی نیز تصریح می‌کند که کشف حجاب با استفاده از «زور و خشونت» دنبال شد. مقاومت در برابر سیاست‌های مربوط به تغییر لباس و حجاب، از زمینه‌های اعتراض مردم در این دوره بود.

نمونه پاسخ پژوهشی: پوشش و حجاب در ایران سابقه‌ای طولانی‌تر از ورود اسلام دارد. استاد مرتضی مطهری در کتاب «مسئله حجاب» با بررسی سابقه تاریخی پوشش می‌نویسد که حجاب پیش از اسلام در میان بعضی ملت‌ها، از جمله ایرانیان باستان، وجود داشته است؛ بنابراین اصل پوشیدگی زنان را نمی‌توان پدیده‌ای دانست که نخستین بار با ورود اسلام به ایران ایجاد شده باشد.

گزارش‌های تاریخی درباره ایران باستان نیز وجود پوشش زنان را تأیید می‌کنند. در کتاب تاریخ یازدهم آمده است که زنان ایرانی در دوره مادها و پس از آن دارای پوشش کامل بودند و لباس آنان شامل پیراهن بلند چین‌دار، شلوار، چادر و پوششی روی لباس‌ها می‌شد. این نوع پوشیدگی در دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی نیز رواج داشته است.

ویل دورانت در «تاریخ تمدن» هنگام بررسی جامعه ایران باستان، به محدودیت حضور زنان طبقات بالای جامعه در دوره‌هایی از تاریخ ایران و پوشیدگی آنان هنگام حضور بیرون از خانه اشاره می‌کند. او همچنین به کمبود تصویر زنان در نقش‌های برجا مانده از ایران باستان توجه کرده است.

پس از ورود اسلام به ایران، اعتقاد دینی به حجاب با سنت دیرینه پوشیدگی در فرهنگ ایرانی پیوند خورد و این موضوع به یکی از عناصر پایدار فرهنگ اجتماعی جامعه ایران تبدیل شد. به همین دلیل، سیاست کشف حجاب اجباری در دوره رضاشاه با باورها و عادت‌های ریشه‌دار بخش بزرگی از جامعه تعارض پیدا کرد و با مقاومت‌هایی روبه‌رو شد.

منابع پیشنهادی: مرتضی مطهری، «مسئله حجاب»؛ ویل دورانت، «تاریخ تمدن»، جلد نخست؛ کتاب تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم.

جمع‌بندی درس نهم: حکومت رضاشاه بر پایه تمرکز قدرت، خودکامگی، نظامی‌گری و دخالت گسترده در امور سیاسی و اجتماعی شکل گرفت. در حوزه فرهنگی نیز ملی‌گرایی افراطی، تقلید از الگوهای غربی، محدود کردن روحانیت، تغییر اجباری لباس و اجرای کشف حجاب از مهم‌ترین سیاست‌های این دوره بود.