جواب خودارزیابی درس پنجم علوم و فنون دهم؛ هماهنگی پارههای کلام صفحه ۵۰ و ۵۱
جواب خودارزیابی درس ۵ علوم و فنون ادبی دهم انسانی و معارف؛ پاسخ کامل سوالات درس پنجم هماهنگی پارههای کلام صفحات ۵۰ و ۵۱.
در درس پنجم علوم و فنون ادبی دهم با عنوان «هماهنگی پارههای کلام» با مفاهیمی مانند واج، صامت، مصوت، هجا، انواع هجا و هماهنگی هجاهای شعر آشنا میشویم. در این درس یاد میگیریم که شعر را به هجاهای کوتاه، بلند و کشیده تقسیم کنیم و از روی ترتیب هجاها، هماهنگی و وزن مصراعها را تشخیص دهیم.
در ادامه جواب کامل خودارزیابیهای صفحات ۵۰ و ۵۱ علوم و فنون ادبی دهم انسانی را به صورت مرحلهبهمرحله و دانشآموزپسند میخوانید.
هجای کوتاه: صامت + مصوت کوتاه
نمونه: «نَ»، «بِ»، «کُ»
هجای بلند: صامت + مصوت کوتاه + صامت
یا صامت + مصوت بلند
نمونه: «گُل»، «پا»، «سی»
هجای کشیده: صامت + مصوت کوتاه + دو صامت
یا صامت + مصوت بلند + یک یا دو صامت
نمونه: «سبز»، «دوست»، «آب»
هجای کشیده در تقطیع، معادل یک هجای بلند + یک هجای کوتاه است. همچنین هجای پایانی مصراع در شعر فارسی همیشه بلند به حساب میآید.
جواب خودارزیابی صفحه ۵۰ علوم و فنون ادبی دهم
نشاید که خوبان به صحرا روند
همه کس شناسند و هر جا روند
حلال است رفتن به صحرا، ولیک
نه انصاف باشد که بی ما روند
سعدی
نشاید که خوبان به صحرا روند
ابتدا آن را همانگونه که تلفظ میکنیم، به هجاها تقسیم میکنیم:
نَ | شا | یَد | کِ | خو | بان | بِ | صَح | را | رَ | وَند
شا: «ش» صامت + «ا» مصوت بلند
یَد: «ی» صامت + «ـَ» مصوت کوتاه + «د» صامت
کِ: «ک» صامت + «ـِ» مصوت کوتاه
خو: «خ» صامت + «و» مصوت بلند
بان: «ب» صامت + «ا» مصوت بلند + «ن» صامت
بِ: «ب» صامت + «ـِ» مصوت کوتاه
صَح: «ص» صامت + «ـَ» مصوت کوتاه + «ح» صامت
را: «ر» صامت + «ا» مصوت بلند
رَ: «ر» صامت + «ـَ» مصوت کوتاه
وَند: «و» صامت + «ـَ» مصوت کوتاه + «ن» و «د» صامت
جواب سوال ۲ خودارزیابی صفحه ۵۰ علوم و فنون ادبی دهم
که در این چمن پای در گل نشیند
طبیب اصفهانی
خط عروضی: عَجَب نیستَز گُل کِ خَندَد بِ سَروی
هجاها:
عَ | جَب | نیست | اَز | گُل | کِ | خَن | دَد | بِ | سَر | وی
«نیست» هجای کشیده است و در تقطیع برابر با یک هجای بلند و یک هجای کوتاه به حساب میآید.
الگوی هجایی:
U – – | U – – | U – – | U – –
مصراع دوم:
خط عروضی: کِ دَر این چَمَن پای دَر گِل نِشینَد
هجاها:
کِ | دَر | این | چَ | مَن | پای | دَر | گِل | نِ | شی | نَد
در واژه «این»، طبق قاعده کتاب، مصوت بلند پیش از «ن» ساکن کوتاه به حساب میآید؛ بنابراین «این» در اینجا هجای بلند محسوب میشود.
الگوی هجایی:
U – – | U – – | U – – | U – –
پس تعداد و ترتیب هجاهای دو مصراع با یکدیگر هماهنگ است.
که معنی بماند نه صورت به جای
سعدی
خط عروضی: اَگَر هوشمَندی بِ مَعنی گَرای
هجاها:
اَ | گَر | هوش | مَن | دی | بِ | مَع | نی | گَ | رای
«هوش» هجای کشیده است و معادل یک هجای بلند و یک هجای کوتاه محاسبه میشود. «رای» نیز چون در پایان مصراع قرار گرفته است، هجای بلند محسوب میشود.
الگوی هجایی:
U – – | U – – | U – – | U –
مصراع دوم:
خط عروضی: کِ مَعنی بِمانَد نَ صورَت بِ جای
هجاها:
کِ | مَع | نی | بِ | ما | نَد | نَ | صو | رَت | بِ | جای
الگوی هجایی:
U – – | U – – | U – – | U –
در این بیت نیز تعداد و ترتیب هجاهای دو مصراع یکسان است؛ بنابراین دو مصراع هموزن هستند.
جواب سوال ۳ خودارزیابی صفحه ۵۰ علوم و فنون ادبی دهم
تا رنج تحمّل نکنی، گنج نبینی
تا شب نرود، صبح پدیدار نباشد
سعدی
مصراع اول:
تا | رنج | تَ | حَم | مُل | نَ | کُ | نی | گنج | نَ | بی | نی
هجاهای کوتاه مصراع اول: تَ، نَ، کُ، نَ
تعداد: ۴ هجا
مصراع دوم:
تا | شَب | نَ | رَ | وَد | صُبح | پَ | دی | دار | نَ | با | شَد
هجاهای کوتاه مصراع دوم: نَ، رَ، پَ، نَ
تعداد: ۴ هجا
پس:
4 + 4 = 8
بنابراین پاسخ نهایی ۸ هجای کوتاه است.
جواب خودارزیابی صفحه ۵۱ علوم و فنون ادبی دهم
در نقش صامت: وزن، ورزش، وارد، هوا
در این واژهها «و» با صدای /v/ خوانده میشود.
در نقش مصوت: نور، دور، مور، کوه
در این نمونهها «و» نشاندهنده مصوت بلند «او / ū» است.
در نقش صامت: یار، یاد، پایه، دریا
در این واژهها «ی» صدای /y/ دارد.
در نقش مصوت: شیر، سیب، میخ، فارسی
در این نمونهها «ی» نشاندهنده مصوت بلند «ای / ī» است.
در نقش صامت: راه، ماه، نگاه، اندوه
در این واژهها «ه» واقعاً به صورت صدای /h/ تلفظ میشود.
در کاربرد نشاندهنده مصوت: خانه، نامه، دانه، کوزه
در این واژهها «ه» پایانی به صورت /h/ خوانده نمیشود؛ بلکه در پایان واژه، آوای «ـِ / e» شنیده میشود.
جواب سوال ۵ خودارزیابی صفحه ۵۱ علوم و فنون ادبی دهم
الف) الا یا اَیُّهَا السّاقی اَدِر کأساً و ناوِلها
که عشق آسان نمود اول، ولی افتاد مشکلها
حافظ
ب) خلوتم چراغان کن، ای چراغ روحانی
ای ز چشمهٔ نوشت، چشم دل چراغانی
شهریار
پ) من از اینجا به ملامت نروم
که من اینجا به امیدی گروم
سعدی
ت) بلم آرام چون قویی سبکبار
به نرمی بر سر کارون همی رفت
تولّلی
در بیت حافظ، الگوی هجایی هر مصراع چنین است:
یعنی الگوی U – – – دقیقاً چهار بار تکرار شده است.
این وزن در اصطلاح عروضی با تکرار رکن «مفاعیلن» ساخته میشود.
• هر هجا فقط یک مصوت دارد.
• برای تقطیع، واژه را همانگونه که تلفظ میشود در نظر میگیریم، نه صرفاً همانگونه که نوشته شده است.
• هیچ واژه فارسی با مصوت آغاز نمیشود؛ واژههایی مانند «آب» و «از» در آغاز خود صامت همزه دارند.
• هجای کشیده معادل یک هجای بلند + یک هجای کوتاه است.
• مصوت بلند پیش از «ن» ساکن، در محاسبه کوتاه به شمار میآید.
• هجای پایانی مصراع در وزن شعر فارسی همیشه بلند محسوب میشود.
• دو مصراع وقتی هموزناند که تعداد هجاهایشان برابر باشد و هجاهای کوتاه و بلند در جایگاههای متناظر قرار بگیرند.
