جواب درس دهم دین و زندگی دهم | یاری از دو یار عزیز

۱ـ چرا خداوند مأموریت رفتن به حجاز را در آن سن پیری به حضرت ابراهیم سپرد؟ فکر می‌کنید که او دارای چه ویژگی‌هایی بود؟

پاسخ: زیرا حضرت ابراهیم برای انجام این مأموریت بزرگ شایستگی داشت. او مؤمنی استوار، خداشناس، شجاع، صبور و مطیع فرمان خدا بود و در سختی‌ها از راه حق دست نمی‌کشید. اعتماد او به خدا و آمادگی‌اش برای فداکاری باعث می‌شد پیری و دشواری سفر مانع انجام وظیفه‌اش نشود.

۲ـ حضرت ابراهیم در مناجات خود با خدا، بعد از بنای کعبه، از یک عبادت، دو بار نام می‌برد. آن عبادت چیست؟

پاسخ: نماز. در آیهٔ ۳۷ سورهٔ ابراهیم، هدف سکونت خانواده‌اش را برپا داشتن نماز بیان می‌کند و در آیهٔ ۴۰ از خدا می‌خواهد خودش و فرزندانش را برپادارندهٔ نماز قرار دهد.

۳ـ چرا حضرت ابراهیم زن و فرزند خود را در کنار خانهٔ کعبه و در آن سرزمین بدون کشت و زرع سُکنا داد؟ مگر این هدف چقدر ارزش داشت؟

پاسخ: طبق آیهٔ ۳۷ سورهٔ ابراهیم، هدف او برپا داشتن نماز بود. او می‌خواست یاد خدا و بندگی او در آن سرزمین زنده بماند. این هدف چنان ارزشمند بود که سختی دوری از خانواده و زندگی در سرزمینی خشک را پذیرفت؛ زیرا ارتباط با خدا، راه رشد معنوی و سعادت انسان است.

۴ـ حضرت ابراهیم برای ذریّه و نسل‌های بعد از خود از خداوند چه درخواستی کرد؟

پاسخ: از خدا خواست خودش و فرزندان و نسل‌های بعد از او را برپادارندهٔ نماز قرار دهد و دعایش را بپذیرد؛ همان‌گونه که در آیهٔ ۴۰ می‌گوید: «رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي».

۵ـ چه تفاوتی میان «برپا داشتن نماز» و «خواندن نماز» وجود دارد که حضرت ابراهیم برپا داشتن نماز را از خداوند تقاضا می‌کند؟

پاسخ: برپا داشتن نماز معنایی گسترده‌تر از انجام ظاهری حرکات و گفتن ذکرهای آن دارد. یعنی نماز را درست، پیوسته و با توجه به خدا انجام دهیم و پیام آن را در رفتار و زندگی خود به کار ببریم؛ همچنین برای زنده ماندن نماز در خانواده و جامعه تلاش کنیم.

مثال: کسی که در نماز از خدا راه درست را می‌خواهد، در زندگی نیز باید برای راست‌گویی، رعایت حق دیگران و دوری از گناه بکوشد.

📌 نکته: کمک گرفتن از پزشک، معلم، خانواده یا دوستان، به‌خودی‌خود گناه نیست و با «اِیّاکَ نَستَعین» منافاتی ندارد؛ توانایی دیگران نیز از نعمت‌های خداست.

۱ـ هدف اصلی از روزه‌داری چیست؟

پاسخ: رسیدن به تقوا و تقویت خودنگهداری در برابر گناه؛ یعنی بتوانیم خواسته‌های خود را مدیریت کنیم و از نافرمانی خدا دور بمانیم. عبارت «لَعَلَّکُم تَتَّقونَ» در آیهٔ ۱۸۳ سورهٔ بقره به همین هدف اشاره دارد.

۲ـ چه کسانی نباید روزه بگیرند؟

پاسخ: با توجه به آیات این بخش، بیمارانی که روزه برایشان زیان دارد و مسافرانی که شرایط شرعیِ روزه نگرفتن در سفر را دارند، نباید روزه بگیرند. همچنین کسانی که روزه گرفتن برایشان طاقت‌فرساست، مانند برخی سالمندان، از روزه گرفتن معاف‌اند.

۳ـ افرادی که در ماه رمضان نباید روزه بگیرند، بعد از ماه مبارک چه وظیفه‌ای بر عهده دارند؟

پاسخ: بیمار و مسافر پس از برطرف شدن عذر و فراهم شدن امکان روزه‌داری، باید به تعداد روزه‌های نگرفته، روزهٔ قضا بگیرند. برای کسانی که روزه گرفتن طاقت‌فرساست نیز در آیهٔ ۱۸۴، اطعام نیازمند به عنوان فدیه بیان شده است. جزئیات وظیفهٔ هر شخص، مانند ادامه داشتن بیماری، با رسالهٔ مرجع تقلید او مشخص می‌شود.

۴ـ خداوند در آیهٔ ۱۸۵ بعد از بیان دستورات و احکام روزه، علت انعطاف در این احکام را چه چیزی معرفی می‌کند؟

پاسخ: خداوند برای بندگان آسانی می‌خواهد، نه دشواری؛ «یُریدُ اللّٰهُ بِکُمُ الیُسرَ وَلا یُریدُ بِکُمُ العُسرَ». به همین دلیل، شرایط بیماری و سفر را در احکام روزه در نظر گرفته است.

رسول خدا می‌فرماید: «چه بسا روزه‌داری که جز گرسنگی و تشنگی چیزی نصیب او نمی‌شود». مقصود پیامبر گرامی از این سخن چیست؟

پاسخ: هدف روزه فقط نخوردن و نیاشامیدن نیست؛ روزه باید انسان را در برابر گناه مقاوم‌تر کند. کسی که غذا نمی‌خورد، اما همچنان دروغ می‌گوید، غیبت می‌کند یا دیگران را می‌آزارد، از آثار تربیتی و معنوی روزه بهرهٔ لازم را نمی‌برد. روزه‌دار باید علاوه بر رعایت احکام روزه، مراقب زبان، چشم، گوش و رفتار خود نیز باشد.

نمونهٔ کوتاه: روزهٔ واقعی تمرین دوری از گناه است؛ اگر رفتارمان اصلاح نشود، تنها سختی گرسنگی و تشنگی را تحمل کرده‌ایم.

📌 دقت کنید: در ردیف اول، منظور این است که شخص فراموش کرده روزه است. وقتی یادش آمد، باید خوردن و آشامیدن را متوقف کند. در جزئیات احکام، از جمله موارد احتیاط واجب، نظر مرجع تقلید خود را ملاک قرار دهید.

۱ـ اگر مسافر پیش از ظهر به وطنش یا به جایی که می‌خواهد ده روز در آنجا بماند، برسد، در چه صورتی باید روزه بگیرد و در چه صورتی نباید روزه بگیرد؟

پاسخ: اگر تا آن زمان کاری که روزه را باطل می‌کند انجام نداده باشد، باید نیت روزه کند و روزه بگیرد؛ اما اگر مبطلی انجام داده باشد، روزهٔ آن روز صحیح نیست و باید بعداً قضای آن را بگیرد.

۲ـ اگر مسافری که صبح حرکت کرده است، بعدازظهر به وطن یا به جایی که می‌خواهد ده روز بماند برسد، وظیفه‌اش چیست؟

پاسخ: روزهٔ آن روز صحیح نیست و باید بعداً قضای آن را بگیرد؛ حتی اگر در طول سفر چیزی نخورده باشد.

۳ـ اگر کسی که روزه است، بعدازظهر مسافرت کند، وظیفه‌اش نسبت به روزهٔ آن روز چیست؟

پاسخ: باید روزهٔ آن روز را تا مغرب ادامه دهد. صرفِ سفر کردن پس از ظهر، مجوز افطار نیست.

۴ـ اگر کسی که روزه گرفته، پیش از ظهر مسافرت کند و بخواهد به بیش از چهار فرسخ برود، وظیفه‌اش چیست؟

پاسخ: با تحقق شرایط سفر شرعی، روزهٔ آن روز صحیح نیست و باید قضای آن را بگیرد؛ اما پیش از رسیدن به حدّ ترخّص اجازه ندارد افطار کند.

📌 نکتهٔ مهم: «مسافت شرعی» و «حدّ ترخّص» دو مفهوم متفاوت‌اند؛ برای مجاز شدن افطار، لازم نیست چهار فرسخ طی شده باشد.

پاسخ: نمونهٔ تحقیق برای ارائه در کلاس:

آثار و فواید بهداشتی روزه

روزه فرصتی برای توجه بیشتر به عادت‌های غذایی است. در برخی پژوهش‌های روزه‌داری متناوب، فوایدی مانند کمک به کنترل وزن و بهبود بعضی شاخص‌های سوخت‌وساز در بزرگسالان دیده شده است. با این حال، این شیوه‌ها دقیقاً مانند روزهٔ ماه رمضان نیستند؛ برای مثال، در بسیاری از آن‌ها نوشیدن آب مجاز است. بنابراین نمی‌توان همهٔ نتایج آن پژوهش‌ها را به روزهٔ رمضان یا همهٔ افراد تعمیم داد.

کیفیت تغذیه نیز مهم است. پرخوری در افطار و مصرف فراوان خوراکی‌های پرکالری می‌تواند مانع فواید احتمالی روزه‌داری شود. انتخاب غذاهای متنوع و متعادل و تأمین آب کافی در فاصلهٔ افطار تا سحر، بخشی از مراقبت از سلامت در این ماه است.

روزه برای همهٔ افراد و در همهٔ شرایط مناسب نیست. افراد بیمار یا مصرف‌کنندهٔ دارو باید وضعیت خود را با پزشک بررسی کنند و دارو را خودسرانه قطع نکنند. همچنین روزه نباید به عنوان تضمین سلامت یا درمان همهٔ بیماری‌ها معرفی شود.

نتیجه اینکه بهره‌مندی از فواید احتمالی روزه به وضعیت جسمی، تغذیه و رعایت توصیه‌های بهداشتی بستگی دارد؛ همان‌طور که در احکام دینی نیز وضعیت بیمار و زیان داشتن روزه در نظر گرفته شده است.

پاسخ درس‌های قبلی:

جواب درس نهم دین و زندگی دهم | اعتماد بر او

جواب درس هشتم دین و زندگی دهم | آهنگ سفر