جواب درس دهم منطق دهم انسانی | سنجشگری در تفکر
پاسخ کامل درس ۱۰ منطق دهم «سنجشگری در تفکر» شامل جواب تمرین‌ها و فعالیت‌های تفکر نقادانه، بازسازی استدلال، بار ارزشی کلمات و مغالطات روانی صفحات ۱۰۰ تا ۱۱۳ کتاب.
درس دهم منطق دهم انسانی، سنجشگری در تفکر، دربارهٔ بررسی آگاهانهٔ سخنان، تشخیص استدلال‌های درست و شناخت تأثیر احساسات بر قضاوت‌های ماست. در ادامه، پاسخ پرسش‌ها، تمرین‌ها و فعالیت تکمیلی این درس را همراه با توضیح و نمونه‌های قابل استفاده می‌خوانید.
جواب تمرین صفحه ۱۰۰ منطق دهم
۱ــ در تبلیغ برخی از فیلم‌ها می‌نویسند: «برندهٔ سیمرغ بلورین از جشنوارهٔ فیلم فجر». آیا از خود پرسیده‌اید که این فیلم از چه جهت برنده شده است؟ مثلاً اگر صرفاً صدابرداری آن برندهٔ سیمرغ بلورین شده باشد؛ اما فیلمنامه و کارگردانی آن بد باشد چه؟! در این باره با دوستان خود بحث کنید.
پاسخ: دریافت جایزه در یک بخش، به معنای برتری فیلم در همهٔ بخش‌ها نیست. ممکن است صدابرداری فیلم عالی باشد، اما داستان یا کارگردانی آن ضعیف باشد. پیش از قضاوت باید مشخص کنیم جایزه برای کدام بخش بوده است و کیفیت بخش‌های دیگر را هم بررسی کنیم. تبلیغی که نام بخش برنده را نمی‌گوید، ممکن است مخاطب را به این برداشت نادرست برساند که تمام ویژگی‌های فیلم ممتاز است.
۲ــ عبارت «رکورد فروش فیلم در تاریخ سینمای ایران شکسته شد»، بر چه اساس بیان شده است؟ آیا رکورد فروش از نظر قیمت شکسته شده است یا از نظر تعداد بلیت؟ آیا نرخ تورم و افزایش جمعیت و تعداد سالن‌های سینما را در محاسبه در نظر گرفته‌اند؟! در این زمینه با دوستان خود بحث کنید.
پاسخ: ابتدا باید معلوم شود منظور از رکورد فروش، مبلغ دریافتی است یا تعداد بلیت‌های فروخته‌شده. افزایش قیمت بلیت می‌تواند درآمد یک فیلم را بیشتر کند، حتی اگر تماشاگران آن کمتر باشند. افزایش جمعیت، تعداد سالن‌ها و مدت اکران نیز بر فروش تأثیر دارد. بنابراین برای مقایسهٔ منصفانه باید معیار فروش و شرایط اکران مشخص باشد؛ درآمد بیشتر به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که فیلم پرمخاطب‌تر یا باکیفیت‌تر بوده است.
جواب سوالات صفحه ۱۰۲ منطق دهم
ب) برای شرکت در کلاس تا دیروز فرصت ثبت‌نام داشتیم؛ ولی ما موفق به ثبت‌نام نشدیم!
نتیجهٔ محذوف: ………………………………………
پاسخ: پس نمی‌توانیم در این کلاس شرکت کنیم.
این نتیجه با این فرض به دست می‌آید که شرکت در کلاس به ثبت‌نام در مهلت تعیین‌شده وابسته است.
برای بازسازی شکل کامل استدلال، علاوه بر توجه به محتوای آن، می‌توان به نشانه‌های زیر در جملات توجه کرد. با کمک دوستان خود جدول زیر را کامل کنید:
| نشانه‌های مقدمات | نشانه‌های نتیجه |
|---|---|
| چون | پس |
| زیرا | بنابراین |
| برای اینکه | در نتیجه |
| از آنجا که | در این صورت |
| به این دلیل که | ازاین‌رو |
| با توجه به اینکه | در نتیجه می‌توان گفت |
| به سبب اینکه | به همین دلیل |
📌 این عبارت‌ها به تشخیص مقدمات و نتیجه کمک می‌کنند؛ اما باید معنای جمله را هم بررسی کنیم، زیرا کاربرد یک واژه به‌تنهایی برای تشخیص نقش جمله کافی نیست.
جواب سوالات صفحه ۱۰۵ منطق دهم
حکایت زیر را بخوانید و بگویید چه تفاوتی میان سخنان دو خواب‌گزار وجود دارد.
پادشاهی در خواب دید که همهٔ دندان‌هایش به جز یکی از آنها افتاده است. خواب‌گزاری، آن را این‌گونه تعبیر کرد که پادشاه داغدار همهٔ عزیزانش خواهد شد؛ زیرا همگی پیش از وی خواهند مرد. پادشاه به خشم آمد و دستور داد تا وی را تازیانه بزنند. خواب‌گزاری دیگر گفت که پادشاه عمری طولانی خواهد داشت و بیش از سایر نزدیکانش زندگی خواهد کرد. پادشاه از این تعبیر شادمان شد و به وی پاداش داد.
آیا پیام دو خواب‌گزار متفاوت بود؟
پاسخ: خیر؛ محتوای اصلی سخن هر دو یکسان بود: پادشاه پس از نزدیکانش زنده خواهد بود. تفاوت واکنش پادشاه به شیوهٔ بیان این پیام مربوط می‌شد.
نحوهٔ بیان آنها چه تفاوتی باهم داشت؟
پاسخ: خواب‌گزار نخست بر مرگ عزیزان و داغدار شدن پادشاه تأکید کرد و احساس اندوه و ناراحتی ایجاد کرد. خواب‌گزار دوم بر طول عمر پادشاه تأکید کرد و همان مضمون را خوشایند جلوه داد. این حکایت نشان می‌دهد که انتخاب کلمات و زاویهٔ بیان می‌تواند احساس و قضاوت شنونده را تغییر دهد.
جواب سوالات صفحه ۱۰۶ منطق دهم
کلمات و الفاظی که در زندگی به‌کار می‌بریم، دارای بارهای ارزشی متفاوتی هستند. به الفاظ زیر توجه کنید:
مردن، فوت شدن، سر به نیست شدن، مرحوم شدن، به آن دنیا رفتن، به رحمت خدا رفتن، کشته شدن، اعدام شدن، رحلت کردن، بالای دار رفتن، به هلاکت رسیدن، در قید حیات نبودن، تیرباران شدن، به درک واصل شدن، رخت از این سرای بربستن، به لقاء الله واصل شدن، به قتل رسیدن، سَقَط شدن، پیش خدا رفتن، عمرش را به شما دادن، خفه شدن، ترور شدن، به ملکوت اعلی پیوستن، سر خود را برباد دادن، شهید شدن، به پایان عمر خود رسیدن، دار فانی را وداع کردن، به سرای باقی شتافتن، غرق شدن.
آیا این کلمات پیام واحدی را منتقل می‌کنند؟
پاسخ: همه به پایان زندگی اشاره دارند، اما پیام کامل آنها یکسان نیست. بعضی احترام و ستایش، بعضی تحقیر و سرزنش و بعضی تنها خبر مرگ را منتقل می‌کنند. برخی نیز چگونگی مرگ را مشخص می‌کنند؛ مثلاً «غرق شدن» و «ترور شدن» اطلاعات متفاوتی دارند.
کلمات در جملات مختلفی که در آنها به‌کار می‌روند، بار ارزشی متفاوتی پیدا می‌کنند. از میان کلمات فوق، سه مورد با بارهای ارزشی مثبت، منفی و خنثی را مشخص کنید و بگویید پیام ضمنی‌ای که این کلمات به شنونده منتقل می‌کنند، چیست؟ برای تأیید نظر خود، هر کلمه را در یک جمله به‌کار ببرید تا بار ارزشی آن مشخص شود.
| بار ارزشی | واژه و نمونه جمله | پیام ضمنی |
|---|---|---|
| مثبت | شهید شدن: او در دفاع از میهن شهید شد. | احترام به فرد و ارزشمند دانستن فداکاری او. |
| منفی | به درک واصل شدن: آن ستمگر به درک واصل شد. | نفرت و نکوهش گوینده نسبت به آن فرد. |
| خنثی | در قید حیات نبودن: صاحب پیشین این خانه دیگر در قید حیات نیست. | اطلاع دادن از مرگ، بدون ستایش یا تحقیر آشکار. |
جواب سوالات صفحه ۱۰۷ منطق دهم
اکنون به سؤالات زیر توجه کنید و با کمک دوستان خود به آنها پاسخ دهید:
آیا در نظر مردم نحوهٔ لباس پوشیدن یک پزشک و میزان دارویی که تجویز می‌کند، در میزان حاذق بودن وی تأثیر دارد؟
پاسخ: بله؛ ممکن است بعضی افراد از ظاهر پزشک یا تعداد داروهای تجویزشده دربارهٔ مهارت او قضاوت کنند. اما این ویژگی‌ها به‌تنهایی توانایی پزشک را ثابت نمی‌کنند. آراستگی با مهارت علمی یکسان نیست و تجویز داروی بیشتر نیز لزوماً نشانهٔ درمان بهتر نیست. چنین قضاوتی می‌تواند تحت تأثیر ظاهر و عوامل روانی شکل بگیرد.
هنگامی که خریدار در خرید کالایی مردد است، فروشنده مدعی می‌شود که اتفاقاً خود وی یا بستگانش نیز در منزل از همان کالا استفاده می‌کنند، چه تأثیری در انتخاب مشتری دارد؟
پاسخ: این ادعا می‌تواند حس اعتماد و اطمینان ایجاد کند و تردید مشتری را کاهش دهد؛ زیرا مشتری تصور می‌کند فروشنده برای خود و خانواده‌اش کالای نامناسب انتخاب نمی‌کند. بااین‌حال، این گفته جای بررسی کیفیت، قیمت، ضمانت و تناسب کالا با نیاز خریدار را نمی‌گیرد و ممکن است ادعایی اثبات‌نشده باشد.
پارچه‌فروش‌ها با اشارهٔ مشتری به یک پارچه، فوراً چند دور طاقهٔ پارچه را باز می‌کنند؛ آیا این کار به نوعی مشتری را برای خرید تحت فشار قرار می‌دهد؟
پاسخ: ممکن است مشتری احساس کند فروشنده برای او زحمت کشیده است و از روی رودربایستی خرید کند. در این حالت، احساس بدهکاری و خجالت بر تصمیم او اثر می‌گذارد. البته باز کردن پارچه برای نشان دادن جنس آن طبیعی است؛ مشکل زمانی ایجاد می‌شود که از این کار برای خرید اجباری و فشار روانی استفاده شود.
جواب سوالات صفحه ۱۰۹ منطق دهم
موارد زیر از چه طریقی قصد تأثیرگذاری بر مخاطب را دارند؟
تصور کنید فردی سودجو که وضع مالی خوبی دارد، با لباسی مندرس به شما می‌گوید: چند روز است چیزی نخورده‌ام؛ دختر دم بخت دارم؛ لطفاً به من کمک کنید!
پاسخ: او با ظاهر نیازمند و بیان مشکلات ساختگی، حس دلسوزی و ترحم مخاطب را تحریک می‌کند تا بدون بررسی واقعیت به او پول بدهد. بنابراین این رفتار نمونه‌ای از مغالطهٔ توسل به احساسات است.
کلاهبرداری بدون داشتن مجوز، مدعی داشتن مؤسسه‌ای خیریه می‌شود و به شما می‌گوید: آیا محلهٔ شما درمانگاه شبانه‌روزی دارد؟ چند روز پیش همسایهٔ ما دچار حملهٔ قلبی شد و چون در محلهٔ ما درمانگاه شبانه‌روزی نبود، از دست رفت! آیا می‌خواهید به مؤسسهٔ خیریهٔ ما برای تأسیس درمانگاه شبانه‌روزی کمک مالی کنید؟
پاسخ: او با بیان مرگ یک همسایه، ترس از تکرار حادثه و احساس مسئولیت نسبت به دیگران را برمی‌انگیزد. سپس می‌کوشد این احساسات را جایگزین بررسی اعتبار مؤسسه و صحت ادعاهایش کند. این مورد نیز مغالطهٔ توسل به احساسات است؛ نیاز یک محله به درمانگاه، به‌تنهایی معتبر بودن ادعای این فرد را ثابت نمی‌کند.
جواب تمرین صفحه ۱۱۰ منطق دهم
در موارد زیر ادعایی بدون ذکر دلیل معتبر مطرح شده است. مشخص کنید هر یک از این مطالب تحت تأثیر چه عوامل روانی مطرح شده‌اند:
اگر از درس نمره بگیرم، من خوب درس خوانده‌ام و اگر در درس مردود شوم، معلّم با من مشکل داشته است!
پاسخ: خودخواهی و تلاش برای حفظ تصویر مثبت از خود؛ فرد موفقیت را نتیجهٔ تلاش خودش می‌داند، اما بدون دلیل، مسئولیت شکست را به معلم نسبت می‌دهد و احتمال کم‌کاری خودش را نادیده می‌گیرد.
اگر برادر من با پسر همسایه دعوا کرده است، حتماً حق با برادر من است!
پاسخ: وابستگی عاطفی و جانبداری از بستگان؛ فرد به‌جای بررسی علت دعوا و رفتار دو طرف، رابطهٔ خانوادگی را معیار حق و باطل قرار می‌دهد.
جلوی جمع از من تعریف کرد؛ پس آدم خوبی است!
پاسخ: خوددوستی و علاقه به تحسین شدن؛ فرد چون از تعریف شنیدن خوشحال شده است، همان احساس خوشایند را دلیل خوبیِ دیگری می‌داند، درحالی‌که یک تعریف برای شناخت شخصیت افراد کافی نیست.
جواب سوالات صفحه ۱۱۱ منطق دهم
با همفکری دوستان خود و مراجعه به کتاب‌های روان‌شناسی به سؤالات زیر پاسخ دهید:
چرا برخی فروشگاه‌ها قیمت‌های خود را مثلاً به‌جای ۵۰۰ هزار تومان، ۴۹۵ هزار تومان درج می‌کنند؟ آیا از نظر روانی این دو قیمت برای خریداران متفاوت‌اند؟
پاسخ: بله؛ با اینکه اختلاف این دو قیمت فقط پنج هزار تومان است، عدد ۴۹۵ ممکن است در نگاه نخست به‌طور محسوسی ارزان‌تر به نظر برسد؛ چون هنوز به مرز ۵۰۰ هزار تومان نرسیده است. فروشنده از توجه خریدار به رقم‌های ابتدایی و مرزهای عددی استفاده می‌کند. برای تصمیم درست باید اختلاف واقعی قیمت و کیفیت کالا را بررسی کنیم، نه فقط ظاهر عدد را.
چرا ادعاهایی همچون کم شدن وزن بدن بدون تلاش، یا یادگیری لغات انگلیسی در چند دقیقه و مانند آنها مخاطبان را جذب می‌کنند؟
پاسخ: این وعده‌ها با میل انسان به نتیجهٔ سریع و آسان هماهنگ‌اند. مخاطب امیدوار می‌شود بدون صرف وقت و زحمت به خواستهٔ خود برسد؛ در نتیجه ممکن است کمتر دربارهٔ شواهد، شرایط و محدودیت‌های ادعا پرس‌وجو کند. جذاب بودن یک وعده، دلیل درست بودن یا عملی بودن آن نیست.
به نظر شما در (حراج از ۵% تا ۵۰%) چند درصد کالاها با تخفیف ۵ درصدی و چند درصد با تخفیف ۵۰ درصدی به فروش می‌رسند؟ کیفیت کالاهایی که تخفیف بیشتری دارند، چگونه است؟
پاسخ: از این عبارت به‌تنهایی نمی‌توان فهمید چه تعداد از کالاها تخفیف ۵ درصدی یا ۵۰ درصدی دارند. ممکن است تخفیف زیاد فقط شامل چند کالای محدود باشد. کیفیت کالاهای دارای تخفیف بیشتر نیز از روی این تبلیغ مشخص نیست و باید جداگانه بررسی شود. اگر عدد ۵۰ درصد برجسته شود و شرایط و تعداد کالاهای مشمول آن پنهان بماند، مخاطب ممکن است دربارهٔ میزان واقعی تخفیف دچار اشتباه شود.
📌 تخفیف بیشتر لزوماً به معنای کیفیت کمتر نیست. پرسش منطقی این است: «کدام کالا، با چه قیمت اولیه‌ای، چه مقدار تخفیف دارد و کیفیت آن چگونه است؟»
جواب فعالیت تکمیلی صفحه ۱۱۳ منطق دهم
۱ــ در موارد زیر، فرد بدون ذکر دلیل و صرفاً تحت تأثیر عوامل روانی سعی در جلب نظری باطل داشته است. نوع مغالطهٔ مطرح شده را مشخص کنید:
الف) حواست را جمع کن! اگر می‌خواهی پیشرفت کنی و از مزایای جانبی استفاده کنی، باید به دستورات غیر قانونی مقامات بالا نیز گردن بنهی.
پاسخ: توسل به احساسات، از راه تطمیع. با وعدهٔ پیشرفت و مزایا، طمع فرد را تحریک می‌کنند تا کار غیرقانونی را بپذیرد؛ درحالی‌که سود شخصی، دلیل درستی آن کار نیست.
ب) هر انسانی به جز افراد خشن و بی‌ذوق تشخیص می‌دهد که برای رشد فکری و ذهنی، خواندن مداوم رُمان نیازی ضروری است.
پاسخ: مسموم کردن چاه. مخالفان این نظر از پیش «خشن و بی‌ذوق» نامیده می‌شوند تا کسی از ترس این برچسب‌ها مخالفت نکند.
ج) من نمی‌گویم عقیدهٔ خود را تغییر دهید؛ اما انتظار می‌رود با عقل و درایتی که در شما سراغ دارم، ضرورت این کار را تشخیص دهید.
پاسخ: تله‌گذاری. گوینده با تعریف از عقل و درایت مخاطب، او را به پذیرش نظر خود سوق می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که پذیرش آن نظر، نشانهٔ عاقل بودن جلوه کند.
د) همهٔ مقالات علمی او به اندازهٔ یک کتاب ۳۰۰ صفحه‌ای هم نیست! در حالی که دوست من پنج کتاب رُمان ۵۰۰ صفحه‌ای نوشته است.
پاسخ: بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی. ارزش مقالات علمی کوچک و تعداد صفحات رمان‌ها بزرگ جلوه داده می‌شود. تعداد صفحه به‌تنهایی معیار ارزش علمی یا ادبی یک اثر نیست.
هـ) چرا این وسیلهٔ گران را خریده‌ای؟ پاسخ: یعنی می‌گویی حق ندارم حتی یک سکه هم برای خودم خرج کنم؟!
پاسخ: بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی. اعتراض به خرید یک وسیلهٔ گران به «ممنوعیت هرگونه خرج کردن» تبدیل شده و مبلغ زیاد نیز در حد «یک سکه» کوچک جلوه داده شده است.
۲ــ در حادثهٔ اتوبوس ۵ نفر کشته و ۲۰ نفر زخمی شدند که این افراد به صورت سرپایی درمان شدند. اکنون به تیتر روزنامه‌های صبح توجه کنید و بگویید هرکدام دچار چه مغالطه‌ای شده‌اند.
(تیتر اول) ۲۵ نفر کشته و زخمی در حادثهٔ دلخراش اتوبوس! چرا مسئولان به فکر نیستند؟!
پاسخ: بزرگ‌نمایی. با کنار هم قرار دادن کشته‌ها و مجروحان و نگفتن اینکه جراحت‌ها سرپایی بوده‌اند، شدت حادثه بیشتر جلوه داده می‌شود. عدد ۲۵ نادرست نیست، اما نحوهٔ ارائهٔ اطلاعات می‌تواند برداشت مخاطب را منحرف کند.
(تیتر دوم) تشکر مردم از مسئولان: با ایمن‌تر شدن راه‌ها، در تصادف اتوبوس تنها ۵ نفر به دلیل سهل‌انگاری در استفاده از کمربند ایمنی جان خود را از دست دادند.
پاسخ: کوچک‌نمایی. واژهٔ «تنها» مرگ پنج نفر را کم‌اهمیت جلوه می‌دهد و مجروحان نیز نادیده گرفته می‌شوند. افزون بر این، علت حادثه و ادعای ایمن‌تر شدن راه‌ها به شواهد جداگانه نیاز دارد و از اطلاعات اولیهٔ سؤال به دست نمی‌آید.
۳ــ به نظر شما آیا عبارت تبلیغی «از ۱۰۰ نفر اول کنکور ۸۰ نفر در آزمون‌های ما شرکت کرده‌اند»؛ لزوماً نشان‌دهندهٔ کیفیت این آزمون‌ها و رضایتمندی شرکت‌کنندگان در آن است؟ در این زمینه بحث کنید.
پاسخ: خیر؛ حتی اگر این آمار درست باشد، شرکت در آزمون به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آزمون‌ها علت موفقیت بوده‌اند یا شرکت‌کنندگان از آنها رضایت داشته‌اند. برای ارزیابی این تبلیغ باید چند پرسش را بررسی کنیم:
- این افراد چند بار و در چه زمانی در آزمون‌ها شرکت کرده‌اند؟
- آیا پیش از شرکت در آزمون‌ها نیز دانش‌آموزان قوی و موفقی بوده‌اند؟
- از مجموع شرکت‌کنندگان، چند نفر نتیجهٔ مطلوب گرفته‌اند؟
- رضایت این افراد با چه روشی سنجیده شده است؟
- تلاش شخصی، مدرسه، معلم و منابع دیگر چه نقشی در موفقیت آنها داشته‌اند؟
برای مثال، شرکت یک رتبهٔ برتر در تنها یک آزمون، موفقیت چندسالهٔ او را به آن مؤسسه نسبت نمی‌دهد. این تبلیغ ممکن است بخشی از واقعیت را برجسته کند و اطلاعات لازم برای قضاوت را نگوید.
۴ــ چه عوامل روانی‌ای باعث انجام کار در رودربایستی یا پیروی از رسومات نادرست جامعه می‌شوند؟ با ذکر مثال توضیح دهید.
پاسخ: ترس از سرزنش و طرد شدن، میل به تأیید دیگران، خجالت از مخالفت، چشم‌وهم‌چشمی و نداشتن جرئت «نه» گفتن می‌توانند انسان را به کاری وادار کنند که آن را درست نمی‌داند.
نمونهٔ اول: خانواده‌ای برای اینکه دیگران آنها را کم‌درآمد تصور نکنند، برای یک جشن ساده هزینهٔ بسیار زیادی می‌کند و زیر بار قرض می‌رود.
نمونهٔ دوم: دانش‌آموزی نمی‌خواهد در تمسخر همکلاسی خود شرکت کند، اما از ترس اینکه دوستانش او را کنار بگذارند، با آنها همراه می‌شود.
نمونهٔ سوم: مشتری به کالایی نیاز ندارد، ولی چون فروشنده وقت زیادی برای معرفی آن گذاشته است، از روی رودربایستی آن را می‌خرد.
۵ــ از میان کلمات و عبارات زیر، سه مورد را مشخص کنید که بار ارزشی آنها به ترتیب مثبت، منفی و خنثی باشد. برای این کار آنها را در جملاتی به‌کار ببرید. لجوج، مصمم، متعصب، یک‌دنده، تزلزل‌ناپذیر، حرف‌نشنو، میگه مرغ یه پا دارد، حرف حرف خودشه، کلّه‌شق، ثابت‌قدم، مقید، استوار، پایبند.
پاسخ: نمونهٔ پیشنهادی:
| بار ارزشی | کلمه | نمونه جمله |
|---|---|---|
| مثبت | مصمم | او مصمم است با تمرین و تلاش، ضعف درسی خود را برطرف کند. |
| منفی | لجوج | او چنان لجوج است که حتی پس از دیدن دلیل روشن، اشتباهش را نمی‌پذیرد. |
| خنثی در این کاربرد | مقید | در این قرارداد، زمان تحویل کالا مقید به دریافت مجوز است. |
📌 در جملهٔ آخر، «مقید» به معنای «مشروط و وابسته» است و ستایش یا سرزنش کسی را بیان نمی‌کند. بار ارزشی را باید در بافت جمله تشخیص داد؛ یک کلمه در همهٔ کاربردها الزاماً بار ارزشی یکسانی ندارد.
۶ــ اکنون که به پایان این کتاب رسیده‌اید، به خودآزمایی صفحهٔ ۲ بازگردید و به آنها پاسخ دهید.
پاسخ: پاسخ شش پرسش خودآزمایی صفحهٔ ۲ در بخش بعد قرار دارد.
جواب خودآزمایی صفحه ۲ منطق دهم
۱ــ تصور کنید فردی با خواندن آیهٔ «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است»، گمان کند که چون «نور با چشم قابل مشاهده است»، خداوند را نیز می‌توان با چشم دید! به نظر شما وی دچار چه اشتباهی شده است؟
پاسخ: او معنای «نور» را در دو عبارت یکسان گرفته است؛ درحالی‌که نور در آیه به معنای نور مادی و دیدنی نیست. بنابراین با برداشت ظاهری از لفظ «نور»، حد وسط را با دو معنای متفاوت به‌کار برده و شرط تکرار حد وسط رعایت نشده است. نتیجهٔ «خداوند با چشم دیده می‌شود» از این مقدمات به دست نمی‌آید.
۲ــ فردی می‌گفت: «اگر پرخوری کنم مریض می‌شوم؛ و چون من پرخوری نمی‌کنم، مریض نخواهم شد». اشکال استدلال وی در چیست؟
پاسخ: این استدلال دچار مغالطهٔ رفع مقدم است. از پرخوری نکردن نمی‌توان نتیجه گرفت که فرد بیمار نمی‌شود؛ زیرا بیماری ممکن است علت دیگری داشته باشد.
۳ــ آیا کلمهٔ «پروانه» در دو عبارت «پروانه دختر من است» و «پروانه پرواز می‌کند»، به یک معناست؟ اگر کسی از این دو جمله نتیجه بگیرد که «دختر من پرواز می‌کند»، دچار چه خطایی شده است؟
پاسخ: خیر؛ در عبارت نخست «پروانه» نام یک انسان و در عبارت دوم نام یک حشره است. این نتیجه‌گیری دچار مغالطهٔ اشتراک لفظ است و به همین دلیل حد وسط با معنای یکسان تکرار نشده است.
۴ــ آیا نتیجه‌گیری انجام شده در عبارت مقابل صحیح است؟ «آقای م.الف که دیروز در این دادگاه محاکمه شد؛ حتماً متهم به اختلاس است؛ زیرا همهٔ افراد متهم به اختلاس را در این دادگاه محاکمه کرده‌اند».
پاسخ: خیر؛ این نتیجه‌گیری دچار مغالطهٔ ایهام انعکاس است. از اینکه همهٔ متهمان اختلاس در این دادگاه محاکمه شده‌اند، نمی‌توان نتیجه گرفت که همهٔ محاکمه‌شدگان این دادگاه متهم به اختلاس‌اند. ممکن است در این دادگاه به اتهام‌های دیگری هم رسیدگی شود.
۵ــ سعادت چیست؟ چرا با وجود آنکه همگی انسان‌ها به دنبال سعادت‌اند، راه‌های متفاوتی را در پیش می‌گیرند؟
پاسخ: سعادت به معنای خوشبختی و رسیدن به زندگی مطلوب است؛ اما انسان‌ها دربارهٔ اینکه زندگی مطلوب چیست، برداشت‌های متفاوتی دارند. بعضی آن را در ثروت، بعضی در شهرت و بعضی در دانش، فضیلت و قرب الهی جست‌وجو می‌کنند. بنابراین اشتراک در واژهٔ «سعادت» به معنای یکسان بودن تصور افراد از آن نیست. این پرسش اهمیت تعریف روشن مفاهیم را نشان می‌دهد.
۶ــ فرض کنید قیمت انار کیلویی ۸۰۰ تومان باشد. با توجه به تصویر مقابل بگویید فروشنده برای جلب مشتریان از چه نکته‌ای استفاده کرده است.
پاسخ: فروشنده رقم «۸» را بزرگ و صفرهای آن را کوچک نوشته است تا قیمت در نگاه نخست کمتر به نظر برسد و مشتری جذب شود. او با تغییر اندازهٔ رقم‌ها، بدون تغییر قیمت واقعی، بر برداشت مخاطب اثر می‌گذارد. این کار نمونه‌ای از بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی و تأثیرگذاری روانی است.
خلاصه درس دهم منطق دهم؛ سنجشگری در تفکر
سنجشگری در تفکر یعنی سخنان و تصمیم‌ها را آگاهانه بررسی کنیم، معنای واژه‌ها را روشن سازیم و مقدمات، نتیجه و پیش‌فرض‌های استدلال را بشناسیم. گاهی ظاهر جذاب یک تبلیغ، تعریف و تمجید، ترس، طمع یا وابستگی عاطفی باعث می‌شود ادعایی را بدون دلیل کافی بپذیریم. مسموم کردن چاه، تله‌گذاری، توسل به احساسات و بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی از خطاهایی هستند که می‌توانند قضاوت ما را منحرف کنند. فرد منطقی افزون بر بررسی سخنان دیگران، اشتباهات خودش را نیز می‌پذیرد و با انصاف و بدون پیش‌داوری به دنبال حقیقت می‌گردد.
پاسخ درس های قبلی منطق دهم:
