جواب فعالیت های درس دوم انسان و محیط زیست یازدهم | خاک، بستر زندگی

خاک فقط محل رشد گیاهان نیست؛ غذای ما، زندگی بسیاری از جانداران و بخشی از آبی که مصرف می‌کنیم به سلامت آن وابسته است. در این مطلب، جواب فعالیت های درس دوم انسان و محیط زیست یازدهم، «خاک، بستر زندگی»، را همراه با محاسبات، جدول‌های تکمیل‌شده و نمونه پاسخ‌های فعالیت‌های فردی می‌خوانید.

پاسخ درس بعدی : جواب فعالیت های درس سوم انسان و محیط زیست یازدهم | هوا، نَفَسِ زندگی

جواب فعالیت ۱ صفحه ۲۲ انسان و محیط زیست یازدهم

گفت و گو کنید

خبرهای این فعالیت دربارهٔ «نبرد پنهان سموم شیمیایی با سلامت مردم!»، «استفاده از کودهای زیستی در تأمین سلامت غذایی»، «مهار بیماری‌ها با ارتقای ایمنی غذایی» و «سلامت در خاک هم نایاب شد!» هستند.

۱ـ این خبرها چه پیامی دارند؟

پاسخ: سلامت غذایی که می‌خوریم با سلامت خاک و شیوهٔ تولید محصولات کشاورزی ارتباط دارد. مصرف نادرست سموم و کودهای شیمیایی می‌تواند خاک و محصولات را آلوده کند؛ در مقابل، استفادهٔ درست از کودهای زیستی و رعایت اصول ایمنی غذا به حفظ سلامت مردم کمک می‌کند.

۲ـ اهمیت این خبرها در چیست؟

پاسخ: این خبرها دربارهٔ موضوعی هستند که بر زندگی همهٔ ما اثر می‌گذارد: غذای سالم. آگاهی از آن‌ها باعث می‌شود کشاورزان، مصرف‌کنندگان و مسئولان به آلودگی خاک و سلامت محصولات غذایی بیشتر توجه کنند و برای پیشگیری از آلودگی اقدام کنند.

۳ـ کدام خبر جنبه مثبت و کدام خبر جنبه منفی دارد؟

پاسخ:

✅ جنبهٔ مثبت: «استفاده از کودهای زیستی در تأمین سلامت غذایی» و «مهار بیماری‌ها با ارتقای ایمنی غذایی»؛ زیرا از راه‌های بهبود سلامت غذا و پیشگیری از بیماری‌ها صحبت می‌کنند.

📌 جنبهٔ منفی: «نبرد پنهان سموم شیمیایی با سلامت مردم!» و «سلامت در خاک هم نایاب شد!»؛ زیرا دربارهٔ آلودگی و تهدید سلامت خاک و انسان هشدار می‌دهند.

۴ـ پیام مشترک همه آنها چیست؟

پاسخ: حفاظت از خاک و جلوگیری از آلودگی محصولات کشاورزی، برای تأمین غذای سالم و حفظ سلامت انسان ضروری است.

جواب فعالیت ۲ صفحه ۲۴ انسان و محیط زیست یازدهم

اطلاعات جمع آوری کنید

۱ـ دربارۀ نوع خاک و میزان آب مورد نیاز یکی از گیاهان محل زندگی خود اطلاعات جمع‌آوری کنید و به کلاس ارائه دهید.

پاسخ: نمونه پاسخ دربارهٔ ریحان:

نمونه پاسخ کوتاه‌تر برای نوشتن در دفتر:

ریحان به خاک حاصلخیز با زهکشی مناسب و آبیاری منظم نیاز دارد. خاک آن باید مرطوب بماند، ولی نباید غرقاب شود.

۲ـ اگر به‌طور متوسط هر انسان در شبانه‌روز یک کیلوگرم غذا بخورد محاسبه کنید در یک هفته و یا یک ماه، ۷ میلیارد جمعیت جهان چه مقدار غذا مصرف می‌کنند و این مقدار از کجا تأمین می‌شود؟

پاسخ: محاسبه را با همان جمعیت ۷ میلیارد نفریِ صورت سؤال انجام می‌دهیم و یک ماه را ۳۰ روز در نظر می‌گیریم.

این غذا از کشاورزی، باغداری، دامداری، پرورش طیور و ماهیگیری و آبزی‌پروری تأمین می‌شود. بخش بزرگی از آن، مستقیم یا غیرمستقیم، به خاک وابسته است؛ گیاهان خوراکی در خاک رشد می‌کنند و بسیاری از دام‌ها نیز از گیاهان و محصولات کشاورزی تغذیه می‌کنند.

جواب فعالیت ۳ صفحه ۲۵ انسان و محیط زیست یازدهم

اطلاعات جمع آوری کنید

با جمع‌آوری اطلاعات جدول زیر را کامل کنید.

پاسخ: ردیف اول، نمونهٔ کتاب است و سه ردیف بعدی به این صورت تکمیل می‌شوند:

جواب فعالیت ۴ صفحه ۲۶ انسان و محیط زیست یازدهم

فکر کنید

۱ـ آیا تا به حال دربارۀ سهم خود در آلودگی خاک فکر کرده‌اید؟

پاسخ: نمونه پاسخ: بله؛ وقتی زبالهٔ بیشتری تولید می‌کنم، مواد غذایی را دور می‌ریزم یا پسماندها را درست جدا نمی‌کنم، در افزایش آلودگی محیط نقش دارم. رها کردن پلاستیک و باتری در طبیعت نیز می‌تواند به خاک آسیب برساند.

نمونه پاسخ دیگر:

قبلاً کمتر به این موضوع توجه می‌کردم، اما حالا می‌دانم حتی خریدهای روزانه و مقدار زباله‌ای که تولید می‌کنم، با سلامت خاک ارتباط دارد.

۲ـ نقش شما در جلوگیری از آلوده کردن خاک چیست؟

پاسخ: می‌توانم زباله را در طبیعت رها نکنم، مصرف وسایل یک‌بارمصرف را کاهش دهم، پسماندهای قابل بازیافت را جدا کنم و باتری‌ها و وسایل الکترونیکی فرسوده را به مراکز جمع‌آوری مناسب تحویل بدهم. همچنین نباید روغن و مواد شوینده را روی زمین تخلیه کنم و بهتر است با خرید و مصرف به‌اندازه، دورریز غذا را کم کنم.

جواب فعالیت ۵ صفحه ۲۶ انسان و محیط زیست یازدهم

مقایسه کنید

استاندارد کیفیت خاک ایران را در سامانۀ سازمان حفاظت محیط زیست مطالعه کنید. کدام عناصر بیشترین و کمترین مقدار استاندارد را بر اساس نوع کاربری دارند؟

پاسخ: نتیجه به نوع خاک و کاربری آن بستگی دارد. مقایسهٔ فلزات در جدول بازنشرشدهٔ استاندارد کیفیت خاک به صورت زیر است. عددها بر حسب میلی‌گرم بر کیلوگرم خاک هستند.

خاک‌های اسیدی

خاک‌های غیر اسیدی

جواب فعالیت ۶ صفحه ۲۸ انسان و محیط زیست یازدهم

گفت و گو کنید

۱ـ چه عواملی در مزرعه بر امنیت و ایمنی مواد غذایی اثر می‌گذارند؟

پاسخ: مقدار و کیفیت آب، حاصلخیزی و سلامت خاک، شرایط آب‌وهوایی، آفت‌ها و بیماری‌های گیاهی و شیوهٔ استفاده از کود و سم بر تولید غذا اثر دارند.

از نظر امنیت غذایی: خاک مناسب، آب کافی، بذر سالم و مدیریت درست مزرعه به تولید غذای کافی کمک می‌کنند. خشکسالی، فرسایش خاک و نابودی محصولات می‌توانند میزان تولید را کاهش دهند.

از نظر ایمنی غذایی: آب و خاکِ آلوده، مصرف نادرست سموم، کود نامناسب و رعایت نکردن بهداشت هنگام برداشت و نگهداری، ممکن است محصول را آلوده کنند.

۲ـ در منزل شما برای امنیت و ایمنی غذایی که مصرف می‌کنید، چه کارهایی انجام می‌شود؟

پاسخ: نمونه پاسخ: در خانهٔ ما برای تأمین غذای کافی، خریدها بر اساس نیاز خانواده برنامه‌ریزی می‌شود و تلاش می‌کنیم غذا دور ریخته نشود. برای سالم ماندن غذا نیز دست‌ها و وسایل آشپزی را تمیز نگه می‌داریم، مواد خام را از غذای پخته جدا می‌کنیم، غذا را به‌خوبی می‌پزیم و مواد فسادپذیر را در شرایط مناسب نگهداری می‌کنیم. هنگام خرید هم به تاریخ مصرف و سلامت بسته‌بندی توجه می‌کنیم.

جواب فعالیت ۷ صفحه ۲۹ انسان و محیط زیست یازدهم

فکر کنید

اگر متخصص ژنتیک باشید، انگیزۀ شما برای تولید محصول تراریخته چیست؟ چه اصول اخلاقی، دینی و علمی را رعایت می‌کنید؟

پاسخ: انگیزهٔ من تولید محصولی است که بتواند به تأمین غذای کافی و سالم کمک کند؛ برای مثال، محصولی که در برابر یک آفت مقاوم‌تر باشد یا در شرایط کم‌آبی عملکرد بهتری داشته باشد. البته باید بررسی شود که تغییر ایجادشده واقعاً چنین نتیجه‌ای دارد.

اصول علمی: پیش از عرضه، ویژگی‌های محصول و آثار احتمالی آن بر سلامت انسان و محیط زیست را با آزمایش‌های معتبر بررسی می‌کنم، نتایج را دقیق گزارش می‌دهم و مراحل ارزیابی و دریافت مجوز را رعایت می‌کنم.

اصول اخلاقی: منافع مردم را بر سود شخصی مقدم می‌دانم، نتیجهٔ نامطلوب آزمایش‌ها را پنهان نمی‌کنم و دربارهٔ ویژگی‌های محصول اطلاعات درست در اختیار مصرف‌کنندگان می‌گذارم.

اصول دینی: حفظ جان و سلامت مردم، پرهیز از زیان رساندن، امانت‌داری و حفاظت از نعمت‌های الهی را رعایت می‌کنم و در مسائل شرعی تخصصی از نظر مرجع صلاحیت‌دار کمک می‌گیرم.

نمونه پاسخ کوتاه:

هدف من کمک به تولید غذای کافی و سالم است. محصول را فقط پس از بررسی علمی و رعایت مقررات عرضه می‌کنم و سلامت مردم، حفاظت از محیط زیست، صداقت و مسئولیت‌پذیری را در اولویت قرار می‌دهم.

جواب فعالیت ۸ صفحه ۳۰ انسان و محیط زیست یازدهم

گفت و گو کنید

شما چه راهکارهای دیگری برای تولید محصول غذایی سالم در مزرعه پیشنهاد می‌کنید؟

پاسخ:

✅ آب و خاک مزرعه بررسی شوند و برای آبیاری از فاضلاب تصفیه‌نشده استفاده نشود.

✅ مقدار کود بر اساس نیاز گیاه و نتیجهٔ آزمایش خاک تعیین شود؛ مصرف بیشتر کود، همیشه به معنای محصول بهتر نیست.

✅ برای کنترل آفت‌ها از روش‌هایی مانند تناوب کشت و مبارزهٔ زیستی استفاده شود و مصرف سم فقط در صورت نیاز و با راهنمایی کارشناس باشد.

✅ در صورت استفاده از سم، دستور مصرف و فاصلهٔ لازم میان آخرین سم‌پاشی و برداشت محصول رعایت شود.

✅ بذر سالم و مناسب منطقه انتخاب شود و از ورود زباله، روغن و پساب صنعتی به مزرعه جلوگیری شود.

✅ وسایل برداشت، ظرف‌ها و محل نگهداری محصول تمیز باشند تا محصول سالم پس از برداشت آلوده نشود.

جواب فعالیت ۹ صفحه ۳۱ انسان و محیط زیست یازدهم

با توجه به آنچه در تصاویر بالا مشاهده می‌کنید (مشخصات، نقش و اهمیت خاک)، دربارۀ چشم‌انداز مثبت و منفی هر تصویر و اهمیت حفاظت از خاک در گروه با دوستان خود گفت‌وگو و نتیجۀ آن را در جدول زیر ثبت کنید.

پاسخ: جدول زیر، نقش‌های مختلف خاک و نتیجهٔ حفاظت یا تخریب آن را نشان می‌دهد. نمونه‌های نوشته‌شده در کتاب نیز در جدول حفظ شده‌اند.

جواب صفحه ۳۲ انسان و محیط زیست یازدهم

من چه کار کنم؟

کتاب این نمونه‌ها را نوشته است:

در خانه ما غذا به اندازه مصرف پخته شود.
در طول روز، زباله کمتری تولید کنیم.
در محیط زندگی‌مان گیاه و درخت بکاریم.

پاسخ: برای تکمیل جای خالی‌ها می‌توان نوشت:

۱ـ پسماندهای قابل بازیافت را جدا کنم و باتری و وسایل الکترونیکی فرسوده را در طبیعت رها نکنم.

۲ـ هنگام گردش، به گیاهان و خاک آسیب نزنم و زباله‌های خود را جمع‌آوری کنم.

نمونهٔ دیگر:

به اندازهٔ نیاز خرید کنم تا مواد غذایی خراب و دور ریخته نشوند.

از مسئولان چه انتظاراتی دارم؟

نمونه‌های کتاب:

تولید غذاهای با کیفیت بدون پسماند.
جلوگیری از ورود فاضلاب صنعتی تصفیه نشده به زمین‌های کشاورزی.
ممانعت از استفاده بی‌رویه کودهای شیمیایی در زمین‌های کشاورزی.
تضمین سلامت خاک با کاهش استفاده از سموم مختلف در بخش کشاورزی.

پاسخ: برای تکمیل این بخش می‌توان نوشت: از تغییر کاربری بی‌رویهٔ زمین‌های کشاورزی جلوگیری کنند و برای جمع‌آوری اصولی پسماندها، به‌ویژه پسماندهای خطرناک، امکانات کافی فراهم کنند.

نمونهٔ دیگر:

سلامت خاک و محصولات کشاورزی را به‌طور منظم بررسی کنند و شیوه‌های کشاورزی کم‌آسیب را به کشاورزان آموزش دهند.

جواب تدبر صفحه ۳۲ انسان و محیط زیست یازدهم

با مراجعه مجدد به آیۀ آغازین این درس، دربارۀ ترجمه، معنا و مفاهیمی که از آن دریافت می‌شود و چگونگی ارتباط مفهومی آن با موضوع درس ژرف بیندیشید. آیات مشابه آن را در قرآن کریم جست‌وجو کنید و با هم‌کلاسی‌هایتان دربارۀ یافته‌های خود گفت‌وگو نمایید.

پاسخ: آیهٔ آغاز درس، بخشی از آیهٔ ۴ سورهٔ رعد است:

ارتباط با موضوع درس: این آیه توجه ما را به تفاوت زمین‌ها و تنوع گیاهانی جلب می‌کند که از آب و خاک بهره می‌برند. خاک بستری ارزشمند برای رشد گیاهان و تأمین نیازهای انسان است. شناخت این نعمت و نقش آن در زندگی، مسئولیت ما را برای جلوگیری از آلودگی و تخریب خاک بیشتر می‌کند.

آیات مشابه برای گفت و گو:

✅ سورهٔ اعراف، آیهٔ ۵۸: از روییدن گیاه در زمین پاک و مناسب و رویش اندک در زمین نامناسب سخن می‌گوید؛ این موضوع با اهمیت کیفیت خاک ارتباط دارد.

✅ سورهٔ عبس، آیات ۲۴ تا ۳۲: توجه انسان را به غذایش، بارش آب و رویش دانه‌ها، میوه‌ها و گیاهان جلب می‌کند.

✅ سورهٔ نحل، آیهٔ ۱۱: به رویاندن کشت، زیتون، خرما، انگور و میوه‌ها به وسیلهٔ آب اشاره می‌کند و آن را نشانه‌ای برای اهل تفکر می‌داند.

خلاصه درس دوم انسان و محیط زیست یازدهم

خاک بستر رشد گیاهان، زیستگاه جانداران و یکی از پایه‌های تولید غذاست. تشکیل آن زمان زیادی می‌برد، اما چرای بی‌رویه، آتش‌سوزی، ساخت‌وساز نامناسب و ورود آلاینده‌ها می‌توانند به‌سرعت به آن آسیب بزنند. سلامت خاک بر کیفیت محصولات کشاورزی و سلامت انسان اثر دارد؛ به همین دلیل، مدیریت درست کود و سم، استفاده از آب مناسب، کاهش پسماند و حفاظت از پوشش گیاهی اهمیت زیادی دارند. تأمین غذای کافی و سالم، به همکاری مردم، کشاورزان و مسئولان نیاز دارد.