جواب فعالیت های درس اول انسان و محیط زیست یازدهم | آب، سرچشمه زندگی

درس اول انسان و محیط زیست یازدهم، «آب، سرچشمه زندگی»، درباره محدودیت آب شیرین، مصرف درست آب و حفاظت از منابع آبی است. در این مطلب، پاسخ فعالیت‌های صفحات ۲ تا ۲۰، محاسبات آب مجازی، جدول‌های مصرف آب و نمونه گزارش‌های تحقیقی را می‌خوانید.

جواب فعالیت ۱ صفحه ۲ انسان و محیط زیست یازدهم

۱ـ اهمیت این اخبار در چیست؟

پاسخ: این خبرها نشان می‌دهند کاهش بارندگی، خشکسالی، افزایش مصرف و آلودگی منابع آب، تأمین آب سالم را دشوار می‌کنند. آب برای آشامیدن، تولید غذا، بهداشت و ادامه زندگی جانداران ضروری است؛ بنابراین کمبود آن بر زندگی همه ما اثر می‌گذارد و باید برای مصرف درست و حفاظت از آن اقدام کنیم.

۲ـ پیام مشترک همۀ آنها چیست؟

پاسخ: منابع آب قابل استفاده محدودند و فشار بر آنها بیشتر شده است. با جلوگیری از هدررفت و آلودگی آب و مدیریت درست مصرف، می‌توانیم شدت کم‌آبی را کاهش دهیم.

جواب فعالیت ۲ صفحه ۳ انسان و محیط زیست یازدهم

در گروه خود دربارۀ شکل بالا گفت‌وگو کنید و به سؤالات زیر پاسخ دهید:

۱ـ مقدار کل آب‌های کرۀ زمین به چند بخش تقسیم می‌شود؟ مقدار آب شیرین آن چقدر است؟

پاسخ: آب‌های زمین از نظر شوری به دو گروه کلی آب شور و آب شیرین تقسیم می‌شوند. در نمودار کتاب، سه بخش جداگانه مشخص شده است:

۲ـ آب شیرین از چه بخش‌هایی تأمین می‌شود؟

پاسخ: مطابق نمودار کتاب، ذخایر آب شیرین در سه بخش قرار دارند:

یخچال‌های کوهستانی و دره‌ای: ۶۸٫۷ درصد.

آب‌های زیرزمینی: ۳۰٫۱ درصد.

سایر آب‌های شیرین و آب‌های سطحی: ۱٫۲ درصد.

برای تأمین نیازهای خود بیشتر از منابع در دسترس، مانند رودخانه‌ها، دریاچه‌های آب شیرین، چشمه‌ها، چاه‌ها و قنات‌ها استفاده می‌کنیم. بارش و ذوب برف و یخ نیز در تغذیه این منابع نقش دارند.

📌 درصدهای هر نمودار را جداگانه بخوانید؛ مثلاً ۳۰٫۱ درصد، سهم آب زیرزمینی از آب شیرین است، نه از تمام آب‌های زمین.

با توجه به اینکه حدود ۷۱ درصد از سطح کرۀ زمین از آب پوشیده شده است، چرا ما نمی‌توانیم از تمام این آب به‌راحتی استفاده کنیم؟ چه میزان از این آب قابل استفاده است؟ با توجه به افزایش جمعیت جهان (بیش از ۹ میلیارد نفر در سال ۲۰۵۰) آیا مقدار آب موجود کافی است؟ وضعیت کشور ما از نظر دسترسی به منابع آب چگونه است؟

پاسخ: بیشتر آب زمین شور است و استفاده از آن برای آشامیدن و بسیاری از مصارف، به شیرین‌سازی نیاز دارد. بخش بزرگی از آب شیرین هم به صورت یخ یا در لایه‌های زیرزمینی قرار دارد و به‌آسانی در دسترس نیست. بنابراین، نمی‌توان همه ۲٫۶ درصد آب شیرین را آب آماده مصرف دانست.

با افزایش جمعیت و مصرف، تأمین آب سالم دشوارتر می‌شود؛ به‌ویژه چون منابع آب در مناطق مختلف به یک اندازه توزیع نشده‌اند. ایران نیز در کمربند خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و با بارش محدود، تبخیر زیاد و توزیع نامتوازن آب روبه‌روست؛ پس مدیریت مصرف در کشور ما اهمیت زیادی دارد.

جواب فعالیت ۳ صفحه ۳ انسان و محیط زیست یازدهم

با افراد سالخورده دربارۀ روش‌های سنتی تأمین آب و مصرف در گذشته گفت‌وگو کنید و از آنها بخواهید توضیح دهند که چگونه با مشکل کمبود آب روبه‌رو می‌شدند. در این باره گزارشی تهیه و به کلاس ارائه دهید.

پاسخ: دو نمونه گزارش برای آشنایی با شیوه نوشتن:

نمونه اول؛ مناطق کم‌بارش و کویری

در بسیاری از مناطق کویری، مردم آب مورد نیاز خود را از قنات و چاه تأمین می‌کردند. آب قنات با شیب طبیعی به سطح زمین می‌رسید و میان مصرف‌کنندگان تقسیم می‌شد. آب‌انبارها نیز برای ذخیره آب کاربرد داشتند. هنگام کم‌آبی، سهم و نوبت استفاده از آب اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد. مردم آب را با ظرف به خانه می‌بردند و چون تهیه آن زحمت داشت، برای شست‌وشو و کارهای روزانه با دقت بیشتری مصرف می‌کردند.

نمونه دوم؛ روستاهای دارای چشمه و رودخانه

در بعضی روستاها، چشمه و رودخانه از منابع اصلی تأمین آب بودند. مردم آب را با کوزه و ظرف‌های دیگر به خانه می‌بردند و کشاورزان با نوبت‌بندی از جوی‌های آب استفاده می‌کردند. در دوره کم‌آبی، مسیر جوی‌ها را پاک‌سازی می‌کردند، جلوی نشت و هدررفت آب را می‌گرفتند و آبیاری را با دقت بیشتری انجام می‌دادند.

برای کامل شدن مصاحبه، نام محل، منبع آب، روش انتقال و نگهداری آب و شیوه مقابله با کم‌آبی را در گزارش خود ثبت کنید.

جواب فعالیت ۴ صفحه ۴ انسان و محیط زیست یازدهم

۱ـ با توجه به نمودار ۲، وضعیت بارش در کشورهای مختلف را با ایران مقایسه کنید. به نظر شما وضعیت ایران چگونه است؟

پاسخ: در نمودار کتاب، بارندگی ایران ۲۳۴ میلی‌متر است؛ در حالی که متوسط جهان ۷۵۰ میلی‌متر و بارندگی فیلیپین ۲۰۵۰ میلی‌متر نشان داده شده است. بنابراین، بارندگی ایران کمتر از یک‌سوم متوسط جهانی و بسیار کمتر از کشورهای پرباران نمودار است. البته کشورهایی مانند عراق و بحرین از ایران هم بارندگی کمتری دارند. این مقایسه نشان می‌دهد ایران کشوری کم‌بارش است و باید با منابع آب خود حساب‌شده برخورد کند.

۲ـ با توجه به نمودار ۳، میانگین بارندگی استان خود را با سایر استان‌ها مقایسه کنید.

پاسخ: برای اینکه بتوانید پاسخ استان خود را بنویسید، اعداد نمودار کتاب در جدول زیر مشخص شده‌اند. واحد همه اعداد، میلی‌متر است.

نمونه پاسخ برای تهران: بارندگی تهران در نمودار کتاب ۱۴۸٫۵ میلی‌متر است؛ از استان‌هایی مانند گیلان، مازندران و لرستان کمتر و از یزد، سمنان و کرمان بیشتر است. مقدار آن به بارندگی استان مرکزی و زنجان نزدیک است.

نمونه پاسخ برای گیلان: گیلان با ۵۴۴ میلی‌متر، بیشترین بارندگی را در میان استان‌های این نمودار دارد؛ بنابراین از نظر بارش نسبت به استان‌های کم‌بارشی مانند خراسان جنوبی و یزد وضعیت بهتری دارد، اما همچنان باید از آلودگی و هدررفت آب جلوگیری کرد.

نمونه پاسخ برای یزد: بارندگی یزد ۵۵٫۳ میلی‌متر است و در گروه کم‌بارش‌ترین استان‌های نمودار قرار دارد. این مقدار به سمنان نزدیک و بسیار کمتر از گیلان و مازندران است.

📌 این اعداد برای پاسخ‌دادن به نمودار همین کتاب هستند و نباید به‌عنوان آمار روز بارندگی استان‌ها معرفی شوند.

با توجه به شکل ۱، افزایش جمعیت چه تأثیری بر منابع آب شیرین خواهد داشت؟

پاسخ: وقتی جمعیت بیشتر شود، منابع محدود آب شیرین میان افراد بیشتری تقسیم می‌شود و سهم آب در دسترس هر نفر کاهش می‌یابد. افزایش مصرف و برداشت بیش از اندازه نیز می‌تواند فشار بر رودخانه‌ها و آبخوان‌ها را بیشتر کند.

جواب فعالیت ۵ صفحه ۵ انسان و محیط زیست یازدهم

۱ـ برای مقدار آبی که خانوادۀ شما در یک هفته مصرف می‌کنند جدولی تهیه نمایید. وسیلۀ شما برای اندازه‌گیری می‌تواند یک شیشه آب معدنی ۲/۵ لیتری یا یک بطری ۱ لیتری باشد.

پاسخ: جدول زیر یک نمونه فرضی برای خانواده‌ای چهارنفره است. همه مقدارها بر حسب لیتر هستند. اعداد واقعی به تعداد افراد، مدت استحمام، نوع وسایل و شیوه مصرف بستگی دارند.

برای اندازه‌گیری دبی، مقدار آبی را که طی زمان مشخص وارد ظرف می‌شود اندازه بگیرید. مثلاً اگر ظرف یک‌لیتری در ۱۰ ثانیه پر شود، دبی شیر ۶ لیتر در دقیقه است. آب آزمایش را برای مصرف مناسب نگه دارید تا هدر نرود.

تکمیل عبارت‌های زیر جدول با اعداد نمونه:

میانگین آب مصرفی روزانۀ خانواده در هر روز: حدود ۳۸۱٫۴ لیتر.

میانگین آب مصرفی هر عضو خانواده در هر روز: حدود ۹۵٫۴ لیتر.

میانگین آب مصرفی هفتگی خانواده: ۲۶۷۰ لیتر برای هفته ثبت‌شده.

میانگین آب مصرفی ماهانۀ خانواده: حدود ۱۱۴۴۳ لیتر برای یک ماه ۳۰روزه، با فرض ثابت ماندن الگوی مصرف.

۱ـ حدود مصرف آب خانوادۀ خود را در یک هفته محاسبه کنید.

پاسخ: در نمونه بالا، مجموع آب مصرفی خانواده در یک هفته ۲۶۷۰ لیتر، معادل ۲٫۶۷ مترمکعب است.

میانگین روزانه: ۲۶۷۰ ÷ ۷ ≈ ۳۸۱٫۴ لیتر
میانگین روزانه هر نفر: ۲۶۷۰ ÷ ۷ ÷ ۴ ≈ ۹۵٫۴ لیتر
برآورد مصرف ۳۰روزه: ۲۶۷۰ ÷ ۷ × ۳۰ ≈ ۱۱۴۴۳ لیتر

۲ـ قبض آب ماه جاری خانوادۀ خود را نگاه کنید. وضعیت مصرف شما چگونه است؟ مقدار آن را یادداشت کنید. با توجه به کاهش بارندگی و افزایش دما راهکارهایی برای کاهش مصرف ارائه دهید و تا قبض بعدی این موارد را رعایت کنید.

پاسخ: نمونه فرضی: مصرف خانواده چهارنفره ما در یک دوره ۳۰روزه، ۱۵ مترمکعب، یعنی ۱۵۰۰۰ لیتر بوده است؛ به‌طور متوسط روزانه ۵۰۰ لیتر برای خانواده و ۱۲۵ لیتر برای هر نفر. با اینکه این مقدار از عدد ۱۳۰ لیتر ذکرشده در خبر صفحه ۲ کمتر است، هنوز می‌توانیم جلوی هدررفت آب را بگیریم.

✅ زمان باز بودن دوش را کمتر می‌کنیم و هنگام مسواک‌زدن شیر آب را می‌بندیم.
✅ شیرهای چکه‌کننده و نشتی فلاش‌تانک را تعمیر می‌کنیم.
✅ لباس‌شویی و ظرف‌شویی را با ظرفیت مناسب روشن می‌کنیم.
✅ حیاط را با جارو تمیز می‌کنیم و از شستن آن با شیلنگ پرهیز می‌کنیم.
✅ گلدان‌ها را متناسب با نیازشان و در ساعت‌های خنک آبیاری می‌کنیم.

۳ـ قبض جدید را با قبض قبلی مقایسه کنید. به نظر شما چقدر راهکارهای پیشنهادی شما مؤثر بوده است؟

پاسخ: نمونه فرضی: اگر مصرف در دوره ۳۰روزه بعد از ۱۵ به ۱۲ مترمکعب برسد، ۳ مترمکعب، یعنی ۳۰۰۰ لیتر، کمتر آب مصرف کرده‌ایم. درصد کاهش مصرف برابر است با:

۳ ÷ ۱۵ × ۱۰۰ = ۲۰ درصد

بنابراین، راهکارهای ما در این نمونه مصرف را ۲۰ درصد کاهش داده‌اند. اگر تعداد روزهای دو قبض متفاوت باشد، باید مصرف روزانه را مقایسه کنیم؛ نه فقط عدد کل قبض را.

۲ـ با توجه به منابع تولید فاضلاب ستون‌های زیر را پر کنید.

پاسخ:

جواب فعالیت ۶ صفحه ۱۰ انسان و محیط زیست یازدهم

۱ـ با توجه به مقدار آب مجازی که در جدول بالا آمده، مقدار آب مجازی مصرف‌شده برای یک وعدۀ صبحانۀ خود را محاسبه کنید.

پاسخ: مقدار آب مجازی هر خوراکی را از جدول کتاب انتخاب و با هم جمع می‌کنیم. چند نمونه:

در نمونه سوم، آب مجازی ۳۰ گرم پنیر این‌طور محاسبه می‌شود: ۴۹۱۴ × ۳۰ ÷ ۱۰۰۰ = ۱۴۷٫۴۲ لیتر.

📌 آب مجازی، آبی است که در فرایند تولید خوراکی یا کالا مصرف شده؛ نه مقدار آبی که مستقیماً سر سفره می‌نوشیم.

۲ـ با توجه به موضوع آب مجازی، کشت کدام محصول یا تولید کدام کالا در کشورهای کم‌آب به‌ویژه در ایران به‌صرفه نیست و منابع آن کشور را تهی می‌سازد؟ در این شرایط آیا کاشت محصولات کشاورزی پرمصرف و صادرات آنها به خارج، به نفع کشور است؟

پاسخ: تولید محصولات آب‌بر در مناطق دارای کمبود آب می‌تواند فشار زیادی به منابع آبی وارد کند. برای نمونه، در جدول کتاب تولید یک کیلو گوشت گوساله ۱۵۵۰۰ لیتر، یک جفت کفش چرمی ۸۰۰۰ لیتر، یک کیلو برنج ۳۴۲۰ لیتر و یک پیراهن کتانی ۲۰۰۰ لیتر آب نیاز دارد.

کشت گسترده محصولات پرمصرف در منطقه‌ای که با افت آب زیرزمینی روبه‌روست، انتخاب مناسبی نیست. صادرات چنین محصولاتی نیز به معنای خروج غیرمستقیم آب مصرف‌شده در تولید آنهاست. بهتر است الگوی تولید و کشت با آب‌وهوای منطقه و مقدار آب قابل تأمین هماهنگ باشد و از روش‌های کم‌مصرف استفاده شود.

البته تصمیم درباره تولید یا واردات فقط به یک عدد آب مجازی وابسته نیست؛ نوع منبع آب، شرایط منطقه، شیوه تولید و نیازهای غذایی کشور هم اهمیت دارند.

جواب فعالیت ۷ صفحه ۱۴ انسان و محیط زیست یازدهم

آیا در سال‌های اخیر در محل زندگی شما سیلی روی داده است؟ چه خسارت‌هایی را به بار آورده است؟ جستجو کنید و گزارشی دربارۀ آن به کلاس ارائه نمایید.

پاسخ: نمونه گزارش درباره سیل شیراز:

در پنجم فروردین ۱۳۹۸، بارش شدید و جریان سیلاب در محدوده دروازه قرآن شیراز حادثه‌ای خسارت‌بار ایجاد کرد. سیلاب خودروها را جابه‌جا کرد، به مسیرهای عبور آسیب رساند و باعث جان‌باختن و مصدوم‌شدن تعدادی از مردم و مسافران شد. بررسی این حادثه نشان می‌دهد شناخت مسیر سیلاب و مدیریت مناسب مسیل‌ها و راه‌های عبور آب اهمیت زیادی دارد.

برای کاهش خسارت‌های مشابه، باید از ساخت‌وساز در مسیر سیلاب جلوگیری شود، مجاری عبور آب باز بمانند و مردم هشدارهای هواشناسی را جدی بگیرند. هنگام بارندگی شدید نیز نباید در کنار رودخانه و مسیل توقف کرد.

اگر در محل زندگی شما سیلی ثبت نشده است: می‌توانید بنویسید «در منابعی که برای محل زندگی خود بررسی کردم، گزارشی از سیل خسارت‌بار در دوره مورد بررسی پیدا نکردم» و سپس یک نمونه مستند از استان خود را معرفی کنید؛ وقوع سیل را به محل زندگی‌تان نسبت ندهید.

جواب فعالیت ۸ صفحه ۱۵ انسان و محیط زیست یازدهم

با توجه به اینکه یکی از مشکلات سدسازی کم‌توجهی به موقعیت و مکان‌یابی سد است، آیا نمونه‌ای را می‌شناسید که به این علت دچار مشکل شده است؟ دربارۀ اطلاعات جمع‌آوری‌شده گفت‌وگو کنید.

پاسخ: سد گتوند علیا در خوزستان نمونه‌ای از اهمیت بررسی زمین‌شناسی محل مخزن است. بخشی از مخزن این سد با لایه‌های نمکی سازند گچساران تماس دارد. پس از آبگیری، حل‌شدن نمک به افزایش شوری آب مخزن کمک کرده است. این موضوع نشان می‌دهد پیش از ساخت سد، بررسی جنس سنگ‌ها، لایه‌های محلول و اثر آنها بر کیفیت آب ضروری است.

نمونه اشاره‌شده در کتاب: زیر تصویر سد لار در صفحه ۱۴ نیز نامناسب بودن مکان احداث آن مطرح شده است.

نتیجه این فعالیت آن است که در انتخاب محل سد، فقط مقدار آب قابل ذخیره مهم نیست؛ کیفیت آب، ویژگی‌های زمین، تبخیر و پیامدهای سد برای پایین‌دست هم باید بررسی شوند.

جواب فعالیت ۹ صفحه ۱۶ انسان و محیط زیست یازدهم

وضعیت منابع آب زیرزمینی منطقۀ شما چگونه است؟ آیا در استان محل زندگی شما دشت ممنوعه وجود دارد؟ چرا و چه زمانی این دشت ممنوعه اعلام شده است؟

پاسخ: نمونه پاسخ درباره دشت مشهد در خراسان رضوی:

دشت مشهد از دشت‌هایی است که برداشت زیاد از منابع آب زیرزمینی آن، تعادل میان برداشت و تغذیه آبخوان را برهم زده است. وقتی آب برداشت‌شده بیش از آب جایگزین‌شده باشد، سطح آب زیرزمینی پایین می‌رود و خطرهایی مانند کاهش آبدهی چاه‌ها و فرونشست افزایش می‌یابد. به همین دلیل این دشت از اواخر دهه ۱۳۴۰ ممنوعه اعلام شده است.

ممنوعه بودن دشت به این معناست که برای حفاظت از آبخوان، حفر چاه جدید و توسعه برداشت از آن با محدودیت روبه‌روست؛ این عنوان به معنای خالی بودن کامل دشت از آب نیست.

جواب فعالیت ۱۰ صفحه ۱۶ انسان و محیط زیست یازدهم

آیا در محل زندگی شما پدیدۀ فرونشست زمین مشاهده می‌شود؟ چنانچه پدیدۀ فرونشست، در استان محل زندگی شما وجود دارد تحقیق کنید و پس از تهیۀ مطالبی در این زمینه در کلاس گفت‌وگو کنید.

پاسخ: نمونه تحقیق درباره دشت نیشابور در خراسان رضوی:

در دشت نیشابور، برداشت بیش از اندازه از آب‌های زیرزمینی و پایین‌رفتن سطح آب، از عوامل مؤثر بر فرونشست زمین هستند. با افت آب زیرزمینی، فشار آب در منافذ رسوبات کاهش می‌یابد و لایه‌های مستعد تحت وزن لایه‌های بالایی فشرده می‌شوند؛ در نتیجه سطح زمین پایین می‌رود.

این پدیده می‌تواند به زمین‌های کشاورزی، ساختمان‌ها، راه‌ها و تأسیسات آسیب برساند. کنترل برداشت از چاه‌ها، اصلاح الگوی کشت و مصرف آب و پایش تغییرات سطح زمین، برای کاهش ادامه این روند اهمیت دارد. فرونشست را نباید با زلزله یکی دانست؛ همچنین نبود شکاف قابل مشاهده به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که فرونشستی رخ نداده است.

جواب فعالیت ۱۱ صفحه ۱۷ انسان و محیط زیست یازدهم

در شکل زیر منابع آلودگی آب‌ها کدام‌اند؟ منابع را پیدا کرده و در مورد چگونگی آلودگی آب توسط آنها در گروه خود گفت‌وگو کنید.

پاسخ: منابع آلودگی مشخص‌شده در تصویر و شیوه اثر آنها عبارت‌اند از:

۱. آب آلوده کشاورزی: کودها و سموم می‌توانند همراه آب آبیاری یا بارندگی وارد رودخانه شوند یا به آب زیرزمینی نفوذ کنند.

۲. چاه دفع فاضلاب: نفوذ فاضلاب تصفیه‌نشده می‌تواند میکروب‌ها و مواد آلاینده را وارد آبخوان کند.

۳. محل دفن زباله: شیرابه حاصل از زباله‌ها ممکن است از خاک عبور کند و آب‌های زیرزمینی را آلوده سازد.

۴. مواد دفعی کارخانه‌ها: نشت پساب و مواد شیمیایی انباشته‌شده در محیط، کیفیت آب سطحی و زیرزمینی را کاهش می‌دهد.

۵. باران اسیدی: برخی گازهای آلاینده با رطوبت هوا واکنش می‌دهند و بارش اسیدی ایجاد می‌کنند. این بارش می‌تواند ویژگی شیمیایی آب و خاک را تغییر دهد.

در شکل، بعضی آلاینده‌ها از راه جریان سطحی و بعضی از راه نفوذ در زمین جابه‌جا می‌شوند؛ بنابراین آلودگی همیشه در همان محل تولید باقی نمی‌ماند.

پاسخ محاسبه بخش «بیشتر بدانیم» صفحه ۱۷

هر شیر آبی که چکه می‌کند در هر دقیقه ۳۰ قطره، در ساعت ۱۸۰۰ قطره، در روز ۴۳۲۰۰ قطره و در هفته ۳۰۲۴۰۰ قطره آب به هدر می‌رود. اگر بگوییم هر ۲۰ هزار قطره یک لیتر است؛ محاسبه کنید بر اثر چکه یک شیر آب روزانه چند لیتر آب هدر می‌رود؟

پاسخ: با استفاده از نسبت داده‌شده در سؤال:

۴۳۲۰۰ ÷ ۲۰۰۰۰ = ۲٫۱۶ لیتر در روز

یعنی طبق فرض همین تمرین، چکه این شیر روزانه ۲٫۱۶ لیتر آب را هدر می‌دهد.

جواب فعالیت ۱۲ صفحه ۱۸ انسان و محیط زیست یازدهم

دربارۀ تصویر بالا در گروه گفت‌وگو کنید.

الف) انواع آب‌های چرخه کدام‌اند، نام ببرید.

پاسخ: طبق راهنمای رنگی شکل، سه نوع جریان مشخص شده است: آب شیرین، آب باران و فاضلاب.

ب) یک دور چرخش آب در این تصویر را بازگو کنید.

پاسخ: آب باران و برف وارد جوی‌ها و رودخانه‌ها می‌شود و بخشی از آن پشت سد ذخیره می‌گردد. آب پس از تصفیه به محل مصرف می‌رسد. مصرف آن در خانه‌ها و فعالیت‌های دیگر، فاضلاب تولید می‌کند. فاضلاب از طریق شبکه جمع‌آوری به تصفیه‌خانه هدایت می‌شود و پس از تصفیه مناسب، بخشی از آن دوباره استفاده می‌شود یا به محیط بازمی‌گردد. تبخیر، تشکیل ابر و بارش نیز چرخه طبیعی آب را ادامه می‌دهند.

پ) در کدام قسمت‌ها آب آلوده (منابع آلودگی آب) می‌شود؟

پاسخ: در خانه‌ها و محل‌های سکونت هنگام شست‌وشو، استحمام و استفاده از سرویس بهداشتی و نیز در بخش کشاورزی، بر اثر ورود کود، سم و دیگر مواد آلاینده. رواناب باران هم هنگام عبور از سطح آلوده ممکن است آلودگی‌ها را با خود حمل کند.

ت) چه روش‌هایی برای استفادۀ مجدد آب مصرف‌شده در شکل دیده می‌شود؟

پاسخ: جمع‌آوری فاضلاب و انتقال آن به تصفیه‌خانه، سپس تصفیه و استفاده دوباره از پساب برای مصارف مناسب، مانند آبیاری. استفاده از آب باران نیز به کاهش مصرف آب تازه کمک می‌کند، اما آب باران خودش «آب مصرف‌شده» نیست.

ث) برای استفاده مجدد از آب مصرف‌شده چه اقداماتی در محل زندگی شما صورت گرفته است؟

پاسخ: چند نمونه پاسخ متناسب با وضعیت‌های مختلف:

نمونه برای محل دارای بازچرخانی پساب: «فاضلاب جمع‌آوری و تصفیه می‌شود و بخشی از پساب، متناسب با کیفیت آن، برای آبیاری فضای سبز یا مصارف صنعتی به کار می‌رود. این کار نیاز به برداشت آب تازه را کاهش می‌دهد.»

نمونه در سطح ساختمان: «در بعضی ساختمان‌ها، آب خاکستری به‌صورت جداگانه جمع‌آوری و پس از آماده‌سازی مناسب برای مصرف غیرآشامیدنی، مانند سیفون توالت، استفاده می‌شود.»

نمونه در صورت نبود طرح مشخص: «در بررسی من، طرح مشخصی برای استفاده مجدد از فاضلاب محل زندگی‌مان شناسایی نشد. پیشنهاد می‌کنم مسئولان امکان تصفیه و استفاده از پساب برای آبیاری فضای سبز را بررسی کنند.»

نمونه‌ای را انتخاب کنید که با واقعیت محل زندگی شما سازگار باشد. پساب تصفیه‌شده نیز فقط برای مصرفی مناسب است که کیفیت لازم آن را داشته باشد.

جواب چه باید کرد صفحه ۲۰ انسان و محیط زیست یازدهم

من چه کار کنم؟

پاسخ: برای تکمیل جای خالی‌ها، علاوه بر نمونه‌های خود کتاب می‌توان نوشت:

شیرهای چکه‌کننده و نشتی آب را به‌موقع تعمیر می‌کنم.

برای تمیزکردن حیاط از جارو استفاده می‌کنم و آب آشامیدنی را با شیلنگ هدر نمی‌دهم.

به‌اندازه نیاز غذا می‌خرم تا با دورریختن مواد غذایی، آب مصرف‌شده برای تولید آنها هم هدر نرود.

از مسئولان چه انتظاراتی دارم؟

پاسخ: پیشنهادهایی برای تکمیل جای خالی‌ها:

شبکه‌های فرسوده انتقال و توزیع آب را تعمیر کنند تا آب کمتری هدر برود.

بر برداشت از آب‌های زیرزمینی نظارت کنند و از برداشت بی‌رویه جلوگیری کنند.

از کشت و فعالیت‌های اقتصادی متناسب با ظرفیت آبی هر منطقه حمایت کنند.

جواب فعالیت ۱۳ صفحه ۲۰ انسان و محیط زیست یازدهم

چه پیشنهاداتی برای صرفه‌جویی در این بخش‌ها دارید؟

پاسخ: برای تکمیل جدول، این پیشنهادها مناسب‌اند:

جواب تدبر در آیات صفحه ۲۰ انسان و محیط زیست یازدهم

با مراجعه مجدد به آیۀ آغازین این درس، دربارۀ ترجمه، معنا و مفاهیمی که از آن دریافت می‌شود و چگونگی ارتباط مفهومی آن با موضوع درس ژرف بیندیشید. آیات مشابه آن را در قرآن کریم جست‌وجو کنید و با هم‌کلاسی‌هایتان دربارۀ یافته‌های خود گفت‌وگو نمایید.

پاسخ: آیه آغاز درس، بخشی از آیه ۳۰ سوره انبیاء است:

«وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ»

معنا: هر چیز زنده‌ای را از آب پدید آوردیم.

این آیه اهمیت آب را در پیدایش و ادامه حیات یادآوری می‌کند. موضوع درس نیز همین پیوند آب و زندگی است. حفاظت از آب، جلوگیری از آلودگی آن و پرهیز از مصرف بی‌رویه، به حفظ زندگی انسان و دیگر جانداران کمک می‌کند.

آیات مرتبط:

✅ سوره مؤمنون، آیه ۱۸: از نزول آب به‌اندازه و استقرار آن در زمین سخن می‌گوید؛ این مضمون با اهمیت ذخایر آب و وابستگی زندگی به آنها ارتباط دارد.

✅ سوره نحل، آیات ۱۰ و ۱۱: به بارش آب و نقش آن در آشامیدن و رویش گیاهان و محصولات اشاره می‌کند.

✅ سوره اعراف، آیه ۳۱: «كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا»؛ بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید. این دستور با مصرف درست آب و غذا ارتباط دارد.

خلاصه درس اول انسان و محیط زیست یازدهم

آب برای ادامه زندگی ضروری است، اما بیشتر آب زمین شور است و فقط بخش کوچکی از آب شیرین به‌آسانی در دسترس قرار دارد. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، بارش محدود و تبخیر زیاد، به مدیریت دقیق منابع آب نیاز دارد. مصرف آب فقط به نوشیدن و شست‌وشو محدود نیست؛ تولید غذا، پوشاک و کالاهای دیگر نیز آب مصرف می‌کند که به آن آب مجازی می‌گویند. برداشت بیش از اندازه از آب‌های زیرزمینی می‌تواند سطح آب را پایین بیاورد و باعث فرونشست شود. آلودگی نیز مقدار آب قابل استفاده را کاهش می‌دهد. جلوگیری از هدررفت، اصلاح الگوی کشت، مصرف مسئولانه و تصفیه و بازچرخانی آب، از راه‌های حفاظت از این منبع ارزشمند هستند.