جواب فعالیت های درس ۹ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۱۱۷ تا ۱۲۷

بحث و گفت‌وگو

پس از همفکری و مرور آموخته‌های قبلی، دیدگاه خود را درباره تأثیر منابع نفت بر تحولات مهم تاریخ معاصر ایران، به ویژه دو جنگ جهانی اول و دوم، بیان کنید.

پاسخ پیشنهادی: با گسترش صنعت در جهان، نفت به یکی از مهم‌ترین منابع انرژی تبدیل شد و قدرت‌های صنعتی برای دسترسی و تسلط بر منابع نفتی کشورهای مختلف با یکدیگر رقابت کردند.

در ایران نیز کشف منابع بزرگ نفت، این کشور را بیش از گذشته مورد توجه قدرت‌های استعماری، به‌ویژه انگلستان قرار داد. دولت انگلستان پس از آگاهی از اهمیت نفت ایران برای نیروی دریایی خود، بخش عمده سهام شرکت نفت را خرید و شرکت نفت ایران و انگلیس به یکی از ابزارهای مهم نفوذ اقتصادی و سیاسی آن کشور در ایران تبدیل شد.

در جنگ جهانی اول، نفت برای حرکت کشتی‌ها، خودروها و تجهیزات نظامی اهمیت زیادی پیدا کرد و رقابت قدرت‌ها برای تسلط بر مناطق نفت‌خیز شدت یافت.

در جنگ جهانی دوم نیز نفت اهمیت راهبردی فراوانی داشت. پس از حمله آلمان به شوروی، حفاظت از منابع نفت باکو برای شوروی و منابع نفت جنوب ایران برای انگلستان اهمیت حیاتی یافت. علاوه بر این، ایران بهترین مسیر برای انتقال تجهیزات و کمک‌های متفقین به شوروی بود و همین عوامل در اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ نقش داشتند.

بنابراین، منابع نفتی ایران در بسیاری از تحولات سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی تاریخ معاصر کشور تأثیرگذار بوده‌اند.

بررسی شواهد و مدارک

با بررسی و ارزیابی مفاد قرارداد الحاقی، که دبیر در اختیار شما قرار می‌دهد، استدلال کنید که آیا این قرارداد حداقل حقوق و منافع ملی ایرانیان را تأمین می‌کرد یا خیر.

پاسخ: خیر. قرارداد الحاقی گس ـ گلشاییان اگرچه با عنوان بازنگری در قرارداد نفت جنوب و تأمین منافع ایران تنظیم شده بود، اما تغییرات آن برای تأمین حقوق و منافع ملی ایران کافی نبود.

این قرارداد تنها برخی مفاد قرارداد نفتی ۱۳۱۲ را اندکی تعدیل می‌کرد و همچنان کنترل اصلی منابع و صنعت نفت جنوب در اختیار شرکت نفت ایران و انگلیس باقی می‌ماند.

مخالفان معتقد بودند که قرارداد:
۱ـ حقوق مادی ملت ایران را به اندازه کافی تأمین نمی‌کرد؛
۲ـ حاکمیت ملی و استقلال کشور را نقض می‌کرد؛
۳ـ به ادامه تسلط بیگانگان بر منابع و صنعت نفت ایران مشروعیت می‌بخشید.

به همین دلیل نمایندگان مخالف در مجلس پانزدهم مانع رأی‌گیری درباره آن شدند و در مجلس شانزدهم نیز نمایندگان جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق از تصویب آن جلوگیری کردند.

بررسی شواهد و مدارک

بخشی از سخنرانی دکتر مصدق در جلسه شورای امنیت سازمان ملل متحد را بخوانید و ارزیابی خود را از آن بیان کنید.

«آقای رئیس، آقایان اعضای محترم شورای امنیت، امروز من در این شورا حاضر شده تا صدای مردم ایران را در مقابل ادعاهای بی‌اساس دولت انگلستان به گوش شما و مردم جهان برسانم. هرچند ما این دعوا را به دلائلی که بعد اقامه خواهیم کرد، در حدود صلاحیت شورای امنیت نمی‌دانیم اما نمی‌توانیم منکر شویم که سازمان ملل متحد آخرین مرجع و عالی‌ترین مقامی است که مسئول حفظ صلح دنیاست. ….

ملت ایران نیز از کشورهای بزرگ و از یک مؤسسه بین‌المللی جز این انتظار ندارد تا آن را کمک کنند تا بتواند استقلال اقتصادی خود را به دست آورده و در سایه آن رفاه اجتماعی خود را تأمین و به این وسیله استقلال خویش را تقویت کند.

اگر دولتی مسئله‌ای را که در صلاحیت شورای امنیت نمی‌باشد در این شورا مطرح کند و شورای امنیت بنا به دلایل و جهات سیاسی تصمیم بگیرد که به آن مسئله رسیدگی کند، در این صورت شورای امنیت وسیله‌ای برای مداخله یک کشور در امور داخلی کشور دیگر خواهد شد و به این ترتیب، اعتماد مردم از آن سلب خواهد گردید و شورای امنیت از وظایفش، که حفظ صلح جهان می‌باشد، باز خواهد ماند.»
(اسناد سخن می‌گویند!، ج ۱، ص ۸۲۲)

پاسخ: سخنان دکتر مصدق نشان می‌دهد که او مسئله ملی شدن صنعت نفت را فقط یک اختلاف اقتصادی میان ایران و انگلستان نمی‌دانست، بلکه آن را موضوعی مرتبط با استقلال، حاکمیت ملی و حق ملت ایران بر منابع خود می‌دانست.

او در شورای امنیت تلاش کرد:
۱ـ ادعاهای دولت انگلستان علیه ایران را بی‌اساس معرفی کند؛
۲ـ تأکید کند که مسئله نفت از امور داخلی ایران است و شورای امنیت نباید به ابزاری برای دخالت یک کشور در امور کشور دیگر تبدیل شود؛
۳ـ رابطه میان استقلال اقتصادی و استقلال سیاسی را توضیح دهد؛
۴ـ خواسته ملت ایران را در سطح بین‌المللی مطرح کند؛
۵ـ سازمان ملل را به رعایت وظیفه اصلی خود، یعنی حفظ صلح و جلوگیری از مداخله سیاسی، فرا بخواند.

در مجموع، این سخنرانی بخشی از تلاش حقوقی و سیاسی دولت مصدق برای دفاع از ملی شدن نفت و اثبات حقانیت ایران در مجامع بین‌المللی بود.

با استفاده از منابعی که دبیر معرفی می‌کند، مجموعه حوادث و اقداماتی را که موجب تفرقه و چنددستگی در نهضت ملی شدن نفت در فاصله قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ شد، فهرست و علل این اختلاف‌ها را استخراج کنید.

نمونه پاسخ پژوهشی: نهضت ملی شدن صنعت نفت با همکاری و اتحاد گروه‌های ملی و مذهبی و همراهی دکتر مصدق و آیت‌الله کاشانی به موفقیت‌های مهمی رسید و قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ یکی از اوج‌های این اتحاد بود؛ اما پس از آن اختلاف‌ها به تدریج افزایش یافت.

مهم‌ترین حوادث و زمینه‌های ایجاد تفرقه عبارت بودند از:

۱ـ اختلاف درباره اختیارات دولت:
پس از قیام ۳۰ تیر، دکتر مصدق برای اداره کشور خواهان اختیارات بیشتری شد. آیت‌الله کاشانی و برخی دیگر از شخصیت‌های سیاسی نسبت به گسترش اختیارات فوق‌العاده نخست‌وزیر انتقاد داشتند و این موضوع یکی از زمینه‌های اختلاف شد.

۲ـ اختلاف بر سر برخی انتصاب‌ها و شیوه اداره کشور:
برخی شخصیت‌ها و گروه‌هایی که در آغاز نهضت از مصدق حمایت می‌کردند، نسبت به ترکیب دولت، بعضی انتصاب‌ها و تصمیم‌های سیاسی او انتقاد پیدا کردند. این اختلاف‌ها به تدریج اتحاد اولیه جبهه ملی و نیروهای مذهبی را تضعیف کرد.

۳ـ افزایش اختلاف میان دکتر مصدق و آیت‌الله کاشانی:
همکاری نزدیک این دو رهبر سیاسی و مذهبی پس از قیام ۳۰ تیر به مرور کاهش یافت و اختلاف‌های سیاسی و شخصی میان آنان و اطرافیانشان افزایش پیدا کرد. در نتیجه، یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های اجتماعی نهضت دچار چنددستگی شد.

۴ـ جدا شدن برخی یاران نهضت:
برخی شخصیت‌هایی که در آغاز از رهبران نهضت بودند، مانند مظفر بقایی و حسین مکی، به تدریج از مصدق فاصله گرفتند و به مخالفان دولت پیوستند.

۵ـ فعالیت حزب توده:
حزب توده نیز با فعالیت‌های گسترده سیاسی و خیابانی و مواضع خود، نگرانی گروه‌های مذهبی و مخالفان کمونیسم را افزایش داد. مخالفان دولت نیز از خطر گسترش کمونیسم برای تبلیغات علیه دولت مصدق استفاده کردند.

۶ـ دخالت دربار و مخالفان داخلی:
شاه، برخی درباریان و افسران مخالف دولت تلاش می‌کردند از اختلاف‌های موجود استفاده کنند و موقعیت مصدق را تضعیف نمایند.

۷ـ فعالیت‌های پنهانی انگلستان و آمریکا:
انگلستان پس از ناکامی در مقابله سیاسی، اقتصادی و حقوقی با ملی شدن نفت، فعالیت برای سرنگونی دولت مصدق را ادامه داد. آمریکا نیز سرانجام به انگلستان پیوست. شبکه‌های اطلاعاتی دو کشور از تبلیغات، جنگ روانی، ایجاد اختلاف و ارتباط با مخالفان داخلی دولت استفاده کردند.

۸ـ تشدید اختلاف‌های سیاسی در ماه‌های پایانی دولت:
کشمکش میان دولت، مجلس، دربار و گروه‌های سیاسی به شدت افزایش یافت و فضای سیاسی کشور متشنج‌تر شد. در چنین شرایطی اتحاد گسترده مردمی و سیاسی که در زمان ملی شدن نفت و قیام ۳۰ تیر شکل گرفته بود، تا حد زیادی از میان رفت.

در مجموع، اختلاف میان رهبران و گروه‌های نهضت، قدرت‌طلبی و منافع فردی و گروهی، فعالیت مخالفان داخلی و دخالت سازمان‌یافته انگلستان و آمریکا موجب تضعیف وحدت نهضت شد و شرایط را برای اجرای کودتای ۲۸ مرداد فراهم‌تر کرد.

تحلیل و قضاوت

تحلیل یکی از مورخان معاصر درباره اتحاد آمریکا و انگلستان علیه نهضت ملی شدن نفت را بخوانید و نظر خود را درباره آن بیان کنید.

«از نظر واشنگتن و همچنین لندن، کنترل ایرانی‌ها بر نفت احتمالاً پیامدهای دراز مدت ویرانگری به همراه داشت. این امر صرفاً یک ضربه مستقیم به منافع بریتانیا نبود. ممکن بود کنترل نفت را کاملاً در اختیار ایران قرار دهد. ممکن بود الهام‌بخش دیگر کشورها ـ به ویژه اندونزی، ونزوئلا و عراق ـ شود؛ به طوری که آنان نیز از این رویه پیروی کنند و در نتیجه، کنترل بازار بین‌المللی نفت از شرکت‌های نفت غربی به کشورهای تولیدکننده منتقل شود. همچنین، تهدیدی بالقوه برای شرکت‌های آمریکایی و سایر کشورهای غربی ـ و طبعاً دولت آمریکا و بریتانیا ـ بود.»
(آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ص ۲۱۸)

پاسخ: این تحلیل نشان می‌دهد که مخالفت آمریکا و انگلستان با ملی شدن نفت ایران فقط به درآمد نفت ایران یا خسارت شرکت نفت انگلیس محدود نبود، بلکه مسئله‌ای گسترده‌تر در سطح اقتصاد و سیاست جهانی مطرح بود.

اگر ایران موفق می‌شد کنترل کامل منابع نفت خود را در اختیار بگیرد، این اقدام می‌توانست برای دیگر کشورهای نفت‌خیز نیز به یک الگو تبدیل شود. در آن صورت، کشورهای تولیدکننده ممکن بود خواهان کنترل بیشتر بر منابع خود شوند و نفوذ شرکت‌های نفتی غربی در بازار جهانی کاهش یابد.

بنابراین:
۱ـ انگلستان نگران از دست دادن منافع گسترده اقتصادی و سیاسی خود در نفت ایران بود؛
۲ـ آمریکا نیز نگران تأثیر ملی شدن نفت ایران بر منافع شرکت‌های آمریکایی و دیگر کشورهای تولیدکننده نفت بود؛
۳ـ موفقیت ایران می‌توانست جنبش‌های استقلال‌طلبانه و ضد استعماری دیگر کشورها را تقویت کند؛
۴ـ در نتیجه، منافع مشترک آمریکا و انگلستان زمینه اتحاد آنان علیه دولت مصدق و در نهایت طراحی کودتای ۲۸ مرداد را فراهم کرد.

پاسخ: پس از برکناری رضاشاه و آغاز سلطنت محمدرضاشاه، فضای سیاسی کشور نسبت به دوره رضاشاه بازتر شد.

محمدرضاشاه در آغاز سلطنت خود تعهد کرد مطابق قانون اساسی مشروطه سلطنت کند نه حکومت. در فاصله سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲، شاه عمدتاً بر ارتش تسلط داشت و قدرت اداری و اجرایی کشور در اختیار هیئت دولت و مجلس شورای ملی بود.

اعیان و اشراف نیز در مجلس، دولت و سطوح محلی نفوذ زیادی داشتند و احزاب و مطبوعات با آزادی و فعالیت بسیار بیشتری وارد صحنه سیاسی و اجتماعی شدند و در تحولات کشور نقش مؤثری ایفا کردند.

پاسخ: در دوران اشغال ایران، آمریکا و شوروی برای گرفتن امتیاز استخراج نفت در مناطقی خارج از محدوده قرارداد نفت جنوب با یکدیگر رقابت می‌کردند.

در این شرایط، نمایندگان مجلس چهاردهم به پیشنهاد دکتر مصدق قانونی تصویب کردند که دولت را از مذاکره و عقد قرارداد نفتی با کشورهای خارجی بدون تأیید مجلس منع می‌کرد.

این سیاست «موازنه منفی» نام گرفت؛ یعنی ایران به جای آنکه برای ایجاد تعادل، به همه قدرت‌های بزرگ امتیاز بدهد، در برابر امتیازخواهی همه دولت‌های سلطه‌جو ایستادگی کند.

هدف آن، حفظ استقلال کشور و جلوگیری از واگذاری منابع و امتیازات ملی به بیگانگان بود.

پاسخ: این قرارداد در تیر ۱۳۲۸ میان عباسقلی گلشاییان، وزیر دارایی ایران، و نویل گس، نماینده شرکت نفت ایران و انگلیس به عنوان ضمیمه قرارداد نفتی ۱۳۱۲ تنظیم و امضا شد.

هدف اعلام‌شده آن، بازنگری در قرارداد نفت جنوب و تأمین بیشتر منافع ایران بود؛ اما قرارداد فقط تغییرات محدودی در قرارداد قبلی ایجاد می‌کرد و همچنان حقوق و منافع ملت ایران را به طور کافی تأمین نمی‌کرد.

به همین دلیل مخالفان در مجلس پانزدهم مانع رأی‌گیری درباره آن شدند و در مجلس شانزدهم نیز نمایندگان جبهه ملی به رهبری دکتر مصدق از تصویب آن جلوگیری کردند. در نتیجه، قرارداد الحاقی هرگز به تصویب مجلس نرسید.

پاسخ: مهم‌ترین عوامل سیاسی و اجتماعی مؤثر بر تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت عبارت بودند از:
۱ـ نارضایتی گسترده مردم از عملکرد شرکت نفت ایران و انگلیس و دخالت‌های انگلستان در ایران؛
۲ـ فعالیت نمایندگان جبهه ملی به رهبری دکتر محمد مصدق برای مقابله با قرارداد الحاقی و ملی کردن صنعت نفت؛
۳ـ حمایت گسترده افکار عمومی، شخصیت‌ها، گروه‌های سیاسی و مطبوعات از ملی شدن نفت؛
۴ـ اتحاد و همکاری نیروهای ملی و مذهبی؛
۵ـ حمایت قاطع آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی و تعدادی از علما از ملی شدن صنعت نفت؛
۶ـ تظاهرات و اعتصاب‌های مردمی در حمایت از این خواسته؛
۷ـ مخالفت شدید رزم‌آرا با ملی شدن نفت و کشته شدن او در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ که یکی از مهم‌ترین موانع تصویب طرح را از میان برداشت؛
۸ـ تأثیر پیروزی جنبش‌های ضد استعماری هند و دیگر کشورهای آسیایی و آفریقایی بر افکار عمومی ایران.در نهایت، مجلس شورای ملی در ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ و مجلس سنا در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ طرح ملی شدن صنعت نفت را تصویب کردند.

پاسخ: موفقیت کودتای ۲۸ مرداد نتیجه ترکیب عوامل خارجی و داخلی بود.

عوامل خارجی:
۱ـ دولت انگلستان پس از ملی شدن نفت تلاش گسترده‌ای برای تضعیف و سرنگونی دولت مصدق انجام داد.
۲ـ آمریکا نیز سرانجام به انگلستان پیوست و دو کشور بر سر طراحی کودتا و روی کار آوردن سرلشکر فضل‌الله زاهدی توافق کردند.
۳ـ سازمان‌های جاسوسی آمریکا و انگلستان در ایجاد آشوب خیابانی، تبلیغات و جنگ روانی علیه دولت نقش داشتند.
۴ـ پشتیبانی سیاسی و مالی آمریکا و انگلستان از کودتاچیان در اجرای طرح مؤثر بود.

عوامل داخلی:
۱ـ گسترش اختلاف میان دکتر مصدق، آیت‌الله کاشانی و گروه‌ها و شخصیت‌هایی که در آغاز نهضت با یکدیگر متحد بودند؛
۲ـ تضعیف اتحاد نیروهای ملی و مذهبی و کاهش پشتوانه اجتماعی دولت؛
۳ـ فعالیت شاه، دربار و برخی مخالفان داخلی دولت؛
۴ـ همکاری برخی افسران ارتش با طراحان کودتا؛
۵ـ استفاده کودتاچیان از گروه‌هایی از هواداران شاه و دربار برای ایجاد آشوب و تصرف مراکز مهم دولتی.

در نتیجه، دخالت مستقیم آمریکا و انگلستان در کنار اختلاف و تفرقه داخلی و همکاری عوامل داخلی زمینه موفقیت کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سقوط دولت دکتر مصدق را فراهم کرد.

جمع‌بندی درس نهم: نفت از اوایل قرن بیستم به یکی از مهم‌ترین عوامل اقتصادی و سیاسی در تاریخ معاصر ایران تبدیل شد. نارضایتی از سلطه شرکت نفت ایران و انگلیس، سیاست موازنه منفی، مخالفت با قرارداد الحاقی و اتحاد نیروهای ملی و مذهبی زمینه نهضت ملی شدن صنعت نفت را فراهم کرد. در اسفند ۱۳۲۹ صنعت نفت ایران ملی شد و دکتر مصدق برای اجرای این قانون به نخست‌وزیری رسید. دولت انگلستان با فشارهای سیاسی، اقتصادی و بین‌المللی با این اقدام مقابله کرد، اما ایران در مجامع حقوقی بین‌المللی از حق خود دفاع نمود. پس از قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱، اختلاف میان نیروهای نهضت افزایش یافت و در نهایت آمریکا و انگلستان با استفاده از عوامل داخلی، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را طراحی و اجرا کردند و دولت دکتر مصدق سرنگون شد.