جواب فعالیت های درس ۸ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۹۹ تا ۱۱۶

بحث و گفت‌وگو

با راهنمایی دبیر درباره این موضوع گفت‌وگو کنید که چرا تجربه تلخ جنگ جهانی اول، مانع بروز جنگ جهانی دوم نشد.

پیشنهادهای شما برای گسترش و استحکام صلح و دوستی جهانی و جلوگیری از جنگ و ویرانی چیست؟

پاسخ: تجربه تلخ جنگ جهانی اول نتوانست مانع جنگ جهانی دوم شود؛ زیرا بسیاری از ریشه‌های اختلاف و رقابت میان قدرت‌های بزرگ از بین نرفت و حتی برخی از آنها شدیدتر شد.

مهم‌ترین عوامل عبارت بودند از:
۱ـ پیمان‌های صلح پس از جنگ جهانی اول، به‌ویژه پیمان ورسای، برای کشورهای شکست‌خورده تحقیرآمیز بود و در کشورهایی مانند آلمان احساس خشم و انتقام ایجاد کرد.
۲ـ جامعه ملل قدرت و ضمانت اجرایی کافی برای جلوگیری از تجاوز کشورها نداشت.
۳ـ بحران بزرگ اقتصادی سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۲، بیکاری و فقر گسترده‌ای ایجاد کرد و زمینه قدرت گرفتن حکومت‌های دیکتاتوری را فراهم ساخت.
۴ـ حکومت‌های تک‌حزبی و نظامی در آلمان، ایتالیا و ژاپن سیاست‌های توسعه‌طلبانه و جنگ‌طلبانه در پیش گرفتند.
۵ـ رقابت سیاسی، اقتصادی و نظامی قدرت‌های بزرگ همچنان ادامه داشت.

پیشنهادها برای گسترش صلح: احترام کشورها به استقلال و تمامیت ارضی یکدیگر، حل اختلاف‌ها از راه مذاکره، رعایت حقوق ملت‌ها، جلوگیری از مسابقه تسلیحاتی، مقابله با تبعیض و استعمار، تقویت نهادهای بین‌المللی و پایبندی کشورها به قوانین و تعهدات بین‌المللی می‌تواند به حفظ صلح کمک کند.

برداشت و قضاوت

برداشت و قضاوت خود را از این جمله بیان کنید:

«حمام خونی که استالین… به راه انداخت، جذابیت همان چیزی را از بین برد که اکثر متفکران آن را به نام تمدن نوین تحسین می‌کردند.»
(فوگل، تمدن مغرب‌زمین، ج ۲، ص ۱۲۲۲)

پاسخ: این جمله نشان می‌دهد که پیشرفت صنعتی، علمی و ایجاد نظام‌های جدید سیاسی به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه پیشرفت واقعی انسان باشد.

حکومت استالین در کنار اجرای برنامه‌های گسترده صنعتی، با مخالفان سیاسی و حتی بسیاری از اعضای حزب کمونیست، نظامیان، روشنفکران و مردم عادی با خشونت برخورد کرد و عده زیادی را اعدام یا به اردوگاه‌های کار اجباری فرستاد.

چنین رفتارهایی نشان داد که اگر قدرت سیاسی بدون محدودیت و نظارت در اختیار یک فرد یا حکومت قرار گیرد، حتی دستاوردهای علمی و صنعتی نیز نمی‌توانند مانع استبداد و نقض حقوق انسان‌ها شوند. در نتیجه، اعمال خشونت‌آمیز حکومت استالین تصویر آرمانی برخی متفکران از تمدن و پیشرفت جدید را با تردید روبه‌رو کرد.

بحث و گفت‌وگو

متن زیر را بخوانید و بیندیشید چرا این اتفاق عجیب رخ می‌دهد:

«عجیب نیست و گویا همیشه چنین بوده است ـ که حقایق تاریخی توسط فاتحین جنگ تعیین و «تاریخ» توسط آنها تفسیر و نوشته شود؛ اما عجیب است ـ و گویا تاکنون هم این‌طور نبوده ـ که شکست‌خوردگان جنگ، تاریخی را که این‌قدر یک‌طرفه نگاشته شده است به‌راحتی باور می‌کنند، بدون اعتراض می‌پذیرند و به نسل‌های بعد منتقل می‌کنند.»
(چرنین، شکست تابوها، ص ۱۱)

پاسخ پیشنهادی: کشورهای پیروز در جنگ معمولاً قدرت سیاسی، اقتصادی و رسانه‌ای بیشتری دارند و می‌توانند روایت خود از رویدادها را بیشتر منتشر کنند. آنان همچنین در تعیین قراردادهای صلح، تشکیل نهادهای جدید و شکل دادن به فضای سیاسی پس از جنگ نقش بیشتری دارند.

در مقابل، کشورهای شکست‌خورده معمولاً با ضعف سیاسی و اقتصادی، اشغال نظامی یا محدودیت‌های گوناگون روبه‌رو هستند و فرصت کمتری برای ارائه روایت خود دارند.

اگر یک روایت تاریخی بدون بررسی اسناد و دیدگاه‌های مختلف بارها در رسانه‌ها، کتاب‌ها و مراکز آموزشی تکرار شود، ممکن است به مرور به عنوان تنها روایت پذیرفته شود. به همین دلیل در مطالعه تاریخ باید منابع مختلف را مقایسه، اسناد را نقد و روایت‌های گوناگون را بررسی کرد و صرفاً به روایت یک طرف اکتفا نکرد.

تحلیل تاریخی

با دبیر و دوستان خود درباره اینکه چه گروه‌ها یا جریان‌هایی بیشترین سود را از جنگ‌های جهانی اول و دوم به دست آوردند، گفت‌وگو کنید.

نمونه پاسخ: اگرچه جنگ‌های جهانی برای میلیون‌ها انسان و بسیاری از کشورها ویرانگر بودند، برخی قدرت‌ها و جریان‌ها از پیامدهای آنها سود سیاسی یا اقتصادی بردند:

۱ـ ایالات متحده آمریکا: سرزمین اصلی آمریکا برخلاف بسیاری از کشورهای اروپایی صحنه جنگ گسترده نبود. این کشور با گسترش تولید صنعتی و تأمین بخشی از نیازهای متفقین قدرت اقتصادی بیشتری پیدا کرد و پس از جنگ جهانی دوم به یکی از دو ابرقدرت جهان تبدیل شد.

۲ـ اتحاد جماهیر شوروی: شوروی در جنگ جهانی دوم تلفات و خسارت‌های بسیار سنگینی متحمل شد، اما پس از پیروزی بر آلمان نازی نفوذ سیاسی و نظامی خود را در اروپای شرقی گسترش داد و به ابرقدرت جهانی تبدیل شد.

۳ـ صنایع و شرکت‌های مرتبط با جنگ: افزایش شدید تقاضا برای سلاح، خودرو، هواپیما، کشتی و دیگر تجهیزات نظامی موجب رونق برخی صنایع و فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با جنگ شد.

۴ـ برخی قدرت‌های استعماری پس از جنگ جهانی اول: کشورهای پیروز، مستعمرات دولت‌های شکست‌خورده را میان خود تقسیم کردند و انگلستان و فرانسه بر بخش‌هایی از سرزمین‌های سابق عثمانی مسلط شدند؛ هرچند پس از جنگ جهانی دوم خود این قدرت‌های استعماری تضعیف شدند.

۵ـ جنبش صهیونیسم: تحولات دو جنگ جهانی، قیمومت انگلستان بر فلسطین و شرایط سیاسی پس از جنگ جهانی دوم، فرصت بیشتری برای پیشبرد برنامه صهیونیست‌ها در فلسطین فراهم کرد.

تفکر و اظهارنظر

دیدگاه یکی از مورخان معاصر درباره آثار و پیامدهای فکری و فرهنگی جنگ جهانی دوم را بخوانید و نظر خود را درباره آن در کلاس بیان کنید:

«مهیب‌ترین بصیرت و آگاهی حاصل از این پدیده این بود که اکنون بشر قدرت انهدام کامل خود را به دست آورده است.»
(آدلر، تمدن‌های عالم، ج ۲، ص ۷۶۶)

پاسخ: جنگ جهانی دوم نشان داد که پیشرفت علمی و فناوری، همان‌قدر که می‌تواند برای بهبود زندگی انسان استفاده شود، در صورت استفاده نادرست قدرت ویرانگری بسیار بزرگی نیز دارد.

ساخت انواع سلاح‌های پیشرفته و به‌ویژه استفاده آمریکا از بمب اتمی در هیروشیما و ناگاساکی نشان داد که بشر به فناوری‌ای دست یافته است که قادر است در مدت کوتاهی جمعیت بسیار زیادی را نابود کند و آثار آن حتی سال‌ها باقی بماند.

بنابراین یکی از پیامدهای فکری مهم جنگ جهانی دوم، افزایش نگرانی درباره آینده بشر، سلاح‌های کشتار جمعی و ضرورت استفاده مسئولانه و اخلاقی از علم و فناوری بود.

جنبش غیرمتعهدها

با راهنمایی دبیر و مراجعه به منابعی که به شما معرفی می‌کند، درباره جنبش عدم تعهد تحقیق کنید و پاسخ پرسش‌های زیر را به کلاس ارائه دهید.

۱ـ پایه‌گذاران جنبش غیرمتعهدها چه کسانی بودند؟

پاسخ: پنج شخصیت که معمولاً به عنوان بنیان‌گذاران اصلی جنبش عدم تعهد شناخته می‌شوند عبارت‌اند از:
۱ـ جواهر لعل نهرو، نخست‌وزیر هند؛
۲ـ جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور مصر؛
۳ـ احمد سوکارنو، رئیس‌جمهور اندونزی؛
۴ـ مارشال یوسیپ بروز تیتو، رهبر یوگسلاوی؛
۵ـ قوام نکرومه، رئیس‌جمهور غنا.

زمینه‌های فکری جنبش در کنفرانس باندونگ سال ۱۹۵۵ شکل گرفت و جنبش عدم تعهد به صورت رسمی در نخستین اجلاس سران در بلگراد در سال ۱۹۶۱ شکل گرفت.

پاسخ: هدف اصلی این جنبش آن بود که کشورهای عضو در دوران جنگ سرد، استقلال سیاسی خود را حفظ کنند و مجبور نباشند به یکی از دو بلوک قدرت، یعنی بلوک غرب به رهبری آمریکا یا بلوک شرق به رهبری شوروی، وابسته شوند.

مبارزه با استعمار و سلطه خارجی، حمایت از استقلال ملت‌ها، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی کشورها، عدم مداخله در امور داخلی دیگر کشورها، حل مسالمت‌آمیز اختلافات و تلاش برای صلح جهانی نیز از اهداف مهم این جنبش بود.

پاسخ: جنبش عدم تعهد تلاش می‌کرد در فضای دوقطبی جنگ سرد، مسیر مستقلی از دو بلوک شرق و غرب داشته باشد و صدای کشورهای تازه استقلال‌یافته و درحال‌توسعه را در عرصه بین‌المللی تقویت کند.

اعضای جنبش در موضوعاتی مانند استعمارزدایی، استقلال ملت‌ها، مخالفت با سلطه قدرت‌های بزرگ، خلع سلاح و حفظ صلح جهانی همکاری می‌کردند. البته کشورهای عضو از نظر سیاسی کاملاً یکسان نبودند و برخی در عمل روابط نزدیک‌تری با یکی از دو ابرقدرت داشتند؛ با این حال، اصل جنبش بر عدم وابستگی رسمی به بلوک‌های نظامی و سیاسی رقیب استوار بود.

پاسخ: مهم‌ترین عوامل ضعف جامعه ملل عبارت بودند از:
۱ـ نداشتن قدرت کافی و ضمانت اجرایی برای اجرای تصمیم‌ها.
۲ـ عضو نشدن برخی قدرت‌های مهم، از جمله آمریکا و شوروی در آغاز کار این سازمان.
۳ـ خروج کشورهایی مانند ژاپن، آلمان و ایتالیا از جامعه ملل.
۴ـ اخراج شوروی از جامعه ملل.
۵ـ ناتوانی جامعه ملل در انجام اقدامات بازدارنده و مؤثر در برابر تجاوز نظامی کشورها.

در نتیجه، این سازمان نتوانست از گسترش سیاست‌های توسعه‌طلبانه و نظامی دولت‌های متجاوز جلوگیری کند.

پاسخ:
از نظر سیاسی:
ـ ایجاد حکومت دیکتاتوری و تک‌حزبی؛
ـ تمرکز قدرت در دست رهبر؛
ـ حذف و سرکوب احزاب و مخالفان؛
ـ استفاده از پلیس سیاسی، سازمان‌های امنیتی و زندان؛
ـ استفاده گسترده از تبلیغات حکومتی؛
ـ تقویت نظامی‌گری و سیاست‌های توسعه‌طلبانه.

از نظر اقتصادی:
ـ دخالت و هدایت گسترده حکومت در اقتصاد؛
ـ توجه ویژه به صنعتی شدن و افزایش تولید؛
ـ گسترش صنایع سنگین و تولید تجهیزات و سلاح‌های جنگی؛
ـ به‌کارگیری برنامه‌های اقتصادی برای کاهش بیکاری و افزایش قدرت حکومت.

از نظر اجتماعی:
ـ محدود شدن آزادی‌های فردی و اجتماعی؛
ـ کنترل رسانه‌ها و افکار عمومی؛
ـ تبلیغ گسترده برای رهبر و حکومت؛
ـ ایجاد فضای ترس و سرکوب مخالفان؛
ـ بسیج جامعه در جهت اهداف حکومت.

البته نظام اقتصادی این سه حکومت کاملاً یکسان نبود؛ در شوروی مالکیت خصوصی بخش‌های عمده اقتصاد از میان رفت، اما در آلمان و ایتالیا مالکیت خصوصی تا حد زیادی باقی ماند و زیر هدایت و نظارت حکومت قرار گرفت.

پاسخ:

پاسخ: اعلام بی‌طرفی ایران در آغاز جنگ جهانی دوم، با توجه به منافع کشور، تصمیم مناسبی بود؛ زیرا ایران نقشی در آغاز جنگ نداشت و ورود به جنگ می‌توانست خسارت‌های سنگینی به کشور وارد کند.

با این حال، حکومت رضاشاه نتوانست این بی‌طرفی را در عمل حفظ و از تمامیت ارضی ایران دفاع کند. ایران روابط اقتصادی گسترده‌ای با آلمان داشت و کارشناسان آلمانی زیادی در کشور فعالیت می‌کردند. پس از حمله آلمان به شوروی، انگلستان و شوروی خواهان اخراج آلمانی‌ها شدند و حضور آنان را بهانه حمله به ایران قرار دادند.

البته انگیزه متفقین فقط حضور اتباع آلمانی نبود؛ حفاظت از منابع نفتی و استفاده از خاک ایران برای رساندن تجهیزات و تدارکات به شوروی نیز اهمیت اساسی داشت.

ارتش ایران نیز با وجود هزینه‌های فراوانی که برای آن شده بود، در برابر حمله متفقین مقاومت مؤثری نکرد و کشور به سرعت اشغال شد. بنابراین سیاست رضاشاه نتوانست بی‌طرفی، استقلال و امنیت ایران را در شرایط جنگ حفظ کند و در نهایت خود او نیز ناچار به استعفا و تبعید شد.

پاسخ: مهم‌ترین عوامل رشد سریع اقتصادی و صنعتی این کشورها عبارت بودند از:
۱ـ تلاش گسترده برای بازسازی ویرانی‌های جنگ.
۲ـ کار و تلاش فراوان مردم و نیروی انسانی آموزش‌دیده.
۳ـ برنامه‌ریزی دقیق اقتصادی و صنعتی.
۴ـ توسعه آموزش، دانش و فناوری و استفاده از روش‌های جدید تولید.
۵ـ سرمایه‌گذاری گسترده در صنایع و زیرساخت‌ها.
۶ـ ایجاد ثبات نسبی سیاسی و تمرکز بر توسعه اقتصادی.

کتاب به‌ویژه بر کار سخت و برنامه‌ریزی در بازسازی اروپا و سخت‌کوشی و برنامه‌ریزی دقیق ژاپنی‌ها تأکید می‌کند. ژاپن پس از شکست در جنگ نیز ساختار سیاسی و اقتصادی خود را بازسازی کرد و در مدت کوتاهی به یکی از قدرت‌های بزرگ صنعتی جهان تبدیل شد.

جمع‌بندی درس هشتم: شرایط ناعادلانه پس از جنگ جهانی اول، ضعف جامعه ملل، بحران اقتصادی و ظهور حکومت‌های دیکتاتوری و توسعه‌طلب در آلمان، ایتالیا و ژاپن از مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری جنگ جهانی دوم بودند. جنگ از سال ۱۹۳۹ آغاز شد و با ورود شوروی و آمریکا به جبهه متفقین، روند آن تغییر کرد و در سال ۱۹۴۵ با شکست آلمان و ژاپن پایان یافت. جنگ جهانی دوم ده‌ها میلیون قربانی و ویرانی گسترده برجای گذاشت و استفاده از بمب اتمی نشان داد فناوری جدید تا چه اندازه می‌تواند برای بشر خطرناک باشد. پس از جنگ، آمریکا و شوروی به دو ابرقدرت تبدیل شدند و عصر جنگ سرد آغاز شد. هم‌زمان، بازسازی اقتصادی اروپا و ژاپن، گسترش جنبش‌های استقلال‌طلبانه و شکل‌گیری جنبش عدم تعهد از دیگر تحولات مهم جهان پس از جنگ بود.