جواب فعالیت های درس ۲ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۱۶ تا ۳۱

پاسخ پیشنهادی: ایلات و عشایر به دلایل مختلفی در تحولات سیاسی ایران نقش مهمی داشتند:
۱ـ بسیاری از ایلات دارای نیروی نظامی و جنگجویان مسلح بودند و حکومت‌ها برای تشکیل و تقویت سپاه خود به آنان نیاز داشتند.
۲ـ ضعف حکومت مرکزی، به‌ویژه پس از سقوط صفویه، فرصت بیشتری برای افزایش قدرت سران ایلات و طوایف فراهم کرد.
۳ـ برخی سران ایلات با استفاده از نیروی نظامی خود در به قدرت رساندن یا سرنگونی حکومت‌ها نقش داشتند و حتی سلسله‌های جدیدی تشکیل دادند؛ مانند افشاریه، زندیه و قاجاریه.
۴ـ ایلات در بخش‌های مختلف کشور پراکنده بودند و رؤسای آنان گاهی قدرت سیاسی و اداری قابل‌توجهی در مناطق خود داشتند.
۵ـ شیوه زندگی ایلی و آمادگی نظامی عشایر سبب می‌شد در دوره‌های آشفتگی و ضعف حکومت مرکزی، قدرت آنان بیشتر آشکار شود.

پاسخ: بررسی نقشه نشان می‌دهد که فعالیت‌های نظامی نادر از خراسان آغاز شد و سپس به بخش‌های مرکزی، غربی و شمال‌غربی ایران گسترش یافت. او ابتدا برای شکست دادن افغان‌ها و بازگرداندن سرزمین‌های ایران تلاش کرد و سپس با نیروهای عثمانی در غرب و شمال‌غرب جنگید.

دامنه لشکرکشی‌های نادر بعدها از مرزهای ایران نیز فراتر رفت و به نواحی قفقاز، افغانستان، آسیای مرکزی و هند کشیده شد. گستردگی مسیرها نشان می‌دهد که بخش بزرگی از دوران قدرت نادر به لشکرکشی و عملیات نظامی داخلی و خارجی اختصاص داشت.

زمینه فعالیت: نادرشاه برای کاهش اختلاف‌های مذهبی میان ایران و عثمانی، در سال ۱۱۵۵ قمری شورای نجف را با حضور شماری از علمای شیعه و سنی برگزار کرد. در کتاب بخشی از بیانیه این شورا آورده شده است.

پاسخ: نخست اینکه مردم ایران از برخی عقاید و رفتارهای اختلاف‌برانگیز گذشته، از جمله لعن و نفرین، دست بردارند و بر مذهب جعفری که از مذاهب حق است باقی بمانند و علما و صاحب‌منصبان عثمانی نیز مذهب جعفری را به رسمیت بشناسند و آن را پنجمین مذهب اسلامی به شمار آورند.

دوم اینکه چون در مسجدالحرام برای چهار مذهب اهل سنت جایگاه‌هایی وجود دارد، پیروان مذهب جعفری نیز در رکن مربوط به مذهب شافعی حضور داشته باشند و پس از آنان، جداگانه و با امام خود براساس آیین مذهب جعفری نماز بخوانند.

پاسخ: هدف نادر، کاهش و حل اختلاف‌های مذهبی میان ایران و عثمانی و فراهم کردن زمینه بهبود روابط دو کشور بود. او تلاش می‌کرد با کاستن از اختلاف‌های مذهبی، یکی از عوامل اصلی دشمنی و جنگ میان دو حکومت را از میان بردارد و مذهب جعفری نیز از سوی عثمانی به رسمیت شناخته شود.

نمونه پاسخ: اصل تلاش برای کاهش اختلاف‌های مذهبی و جلوگیری از ادامه جنگ و دشمنی میان مسلمانان، اقدامی مثبت و قابل دفاع بود؛ اما شیوه اجرای آن باید به‌گونه‌ای می‌بود که به هویت مذهبی جامعه ایران آسیب نزند.

کتاب اشاره می‌کند که تلاش‌های نادر به دلیل مشکلات داخلی و خارجی و کارشکنی حکومت عثمانی نتیجه مطلوبی نداشت و در این دوره، مذهب شیعه که یکی از عوامل انسجام جامعه ایران بود، تضعیف شد. بنابراین می‌توان گفت هدف ایجاد وحدت مناسب بود، اما همه نتایج و شیوه‌های اجرای این سیاست موفقیت‌آمیز نبود.

پاسخ: نبود وزیران و مشاوران برجسته باعث شد اداره کشور بیش از اندازه به شخص نادر و توانایی نظامی او وابسته باشد و نهادهای اداری و دیوانی قدرت و استقلال کافی پیدا نکنند.

در نتیجه، امور نظامی بر سایر امور کشور غلبه یافت، تصمیم‌گیری‌ها بیشتر شخصی شد و زمینه ایجاد یک حکومت پایدار و انتقال آرام قدرت فراهم نشد. به همین دلیل، پس از کشته شدن نادر، رقابت و جنگ میان مدعیان قدرت آغاز شد و حکومت افشاریه به سرعت دچار ضعف و آشفتگی گردید.

پاسخ: با مقایسه دو نقشه مشخص می‌شود که قلمرو تحت فرمان نادرشاه بسیار گسترده‌تر از قلمرو حکومت زندیه بود. نادر با لشکرکشی‌های گسترده توانست بیشتر سرزمین‌های ایران را دوباره یکپارچه کند و نفوذ خود را به مناطقی در قفقاز، افغانستان و آسیای مرکزی نیز گسترش دهد.

اما پس از کشته شدن نادر، ایران بار دیگر دچار درگیری و پراکندگی سیاسی شد. در دوره کریم‌خان زند نیز همه سرزمین‌هایی که نادر بر آنها فرمان می‌راند زیر سلطه زندیان قرار نداشت و حکومت‌های محلی و مدعیان دیگری در شرق، شمال و شمال‌غرب ایران حضور داشتند.

یکی از دلایل این تفاوت آن بود که نادر بخش بزرگی از زندگی سیاسی خود را صرف جنگ و گسترش قلمرو کرد، در حالی که کریم‌خان پس از تسلط بر بخش مهمی از ایران از ادامه لشکرکشی‌های گسترده خودداری کرد و بیشتر به ایجاد آرامش، آبادانی و رونق قلمرو خود توجه داشت.

زمینه فعالیت: در اعلامیه استقلال آمریکا بر برابر آفریده شدن انسان‌ها و حقوقی مانند زندگی، آزادی و جست‌وجوی خوشبختی تأکید شده است. کتاب از شما می‌خواهد این اصول را با رفتار مهاجران سفیدپوست با سرخ‌پوستان و بردگان آفریقایی مقایسه کنید.

پاسخ: رفتار عملی مهاجران و حکومت آمریکا با سرخ‌پوستان و بردگان آفریقایی با اصولی که در اعلامیه استقلال درباره برابری انسان‌ها، حق زندگی و آزادی مطرح شده بود، ناسازگار بود.

سرزمین‌های بومیان با پیشروی مهاجران تصرف شد و شمار زیادی از آنان کشته یا از محل زندگی خود رانده شدند. از سوی دیگر، بردگان آفریقایی از بسیاری از حقوق انسانی محروم بودند و نیروی کار آنان برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی مورد بهره‌کشی قرار می‌گرفت.

بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که در آن دوره، اصول اعلام‌شده درباره برابری و آزادی در عمل شامل همه انسان‌ها نمی‌شد و میان ادعاهای اعلامیه استقلال و رفتار واقعی با بومیان و بردگان فاصله زیادی وجود داشت.

پاسخ: در بیشتر دوره صفویه، ایران از حکومت مرکزی نسبتاً نیرومند، تشکیلات اداری منسجم‌تر و ثبات سیاسی بیشتری برخوردار بود و حکومت توانایی بیشتری برای اداره کشور و مقابله با دشمنان خارجی داشت.

اما پس از سقوط صفویه و در دوره افشاریه و زندیه، ایران با بی‌ثباتی سیاسی، کوتاه بودن عمر حکومت‌ها، رقابت ایلات و طوایف، جنگ‌های داخلی و ضعف نظام اداری مواجه شد.

نادرشاه از نظر نظامی بسیار قدرتمند بود و توانست اشغالگران را بیرون براند و قلمرو وسیعی ایجاد کند، اما حکومت او بیش از حد به قدرت شخصی و نظامی خودش وابسته بود و ثبات پایدار ایجاد نکرد. در دوره زندیه نیز آرامش نسبی در زمان کریم‌خان به وجود آمد، ولی حکومت زند نتوانست همه قلمرو ایران را مانند دوره‌های قدرتمند صفویه یکپارچه در اختیار گیرد.

نمونه پاسخ: نادرشاه فرمانده‌ای شجاع، پرتلاش و دارای استعداد نظامی فراوان بود. او در شرایطی ظهور کرد که ایران پس از سقوط صفویه دچار آشوب داخلی و اشغال بخش‌هایی از کشور به دست روسیه و عثمانی شده بود. نادر توانست افغان‌ها را شکست دهد، اشغالگران را از ایران بیرون براند و یکپارچگی سیاسی کشور را تا حد زیادی بازگرداند. با این حال، توجه بیش از اندازه او به جنگ و ارتش، گرفتن مالیات‌های سنگین و رفتار خشن در سال‌های پایانی حکومت موجب نارضایتی مردم شد. او در ایجاد نظام اداری و سیاسی پایداری که بتواند پس از مرگش ادامه پیدا کند نیز موفق نبود.

پاسخ: علل: در دوران افشاریه، به‌ویژه در حکومت نادرشاه، توجه اصلی حکومت به ارتش و امور نظامی بود. نادر به وزارت و دیوان‌سالاری اهمیت چندانی نمی‌داد و در امور اداری و اقتصادی بیشتر از دوستان و نزدیکان خود به عنوان مشاور استفاده می‌کرد.

آثار و نتایج: نهادهای اداری اعتبار و قدرت لازم را پیدا نکردند و اداره کشور تا حد زیادی به شخص فرمانروا وابسته شد. در نتیجه، پس از مرگ فرمانروایان قدرتمند، رقابت ایلات، آشوب‌های داخلی، بی‌ثباتی سیاسی و ضعف حکومت مرکزی شدت یافت و زمینه برای فروپاشی سریع حکومت‌ها فراهم شد.

پاسخ: انقلاب باشکوه انگلستان موجب محدود شدن قدرت پادشاه و افزایش قدرت مجلس شد. پس از این انقلاب، نظریه منشأ الهی سلطنت تضعیف شد و مجلس به عنوان منشأ قدرت و تعیین‌کننده حدود اختیارات پادشاه جایگاه مهم‌تری یافت.

این تحول، الگویی از حکومت مشروطه و محدود شدن قدرت مطلق پادشاه را در برابر دیگر ملت‌های اروپایی قرار داد و بر اندیشه‌های سیاسی قرن هجدهم تأثیر گذاشت. همچنین ثبات سیاسی حاصل از آن به افزایش قدرت انگلستان کمک کرد و این کشور در قرن‌های بعد توانست نفوذ و مستعمرات خود را به‌طور گسترده توسعه دهد.

پاسخ: عوامل مهم انقلاب فرانسه را می‌توان در چند بخش بررسی کرد:

۱ـ مشکلات اقتصادی و سیاسی: شکست‌های نظامی فرانسه از انگلستان، هزینه‌های سنگین حضور در جنگ‌های آمریکا، ورشکستگی اقتصادی و ضعف حکومت از عوامل مهم نارضایتی بودند.

۲ـ نابرابری اجتماعی: جامعه فرانسه به سه طبقه تقسیم می‌شد. اشراف و زمینداران بزرگ امتیازات فراوان داشتند و از مالیات معاف بودند؛ اما طبقات متوسط و فقیر از این امتیازات برخوردار نبودند و بخش اصلی مالیات‌ها و خدمات نظامی را تحمل می‌کردند.

۳ـ نارضایتی طبقه متوسط: افراد تحصیل‌کرده‌ای مانند نویسندگان، پزشکان، وکلا، روزنامه‌نگاران و بازرگانان از نداشتن سهم مناسب در اداره کشور ناراضی بودند.

۴ـ گسترش اندیشه‌های عصر روشنگری: اندیشه‌های متفکرانی مانند ولتر، مونتسکیو و روسو بر افکار مردم اثر گذاشت. آنان درباره عقل‌گرایی، مبارزه با خرافات، تفکیک قوا، حقوق بشر، انتخابات و قرارداد اجتماعی سخن می‌گفتند.

۵ـ عملکرد حکومت: بی‌توجهی لویی شانزدهم به مشکلات مردم و تجمل و ولخرجی دربار نیز بر خشم عمومی افزود و زمینه انقلاب را تقویت کرد.

پاسخ: انقلاب صنعتی مناسبات اقتصادی، اجتماعی و انسانی را در اروپا و جهان دگرگون کرد و موجب افزایش چشمگیر تولیدات صنعتی شد.

مهم‌ترین آثار و پیامدهای آن عبارت بودند از:
۱ـ افزایش قدرت اقتصادی و صنعتی کشورهای اروپایی.
۲ـ افزایش نیاز کشورهای صنعتی به مواد اولیه، نیروی کار ارزان و بازار فروش کالاها.
۳ـ گسترش استعمار و غارت منابع کشورهای آسیایی و آفریقایی.
۴ـ افزایش استثمار و بهره‌کشی از کارگران در کشورهای صنعتی اروپا.
۵ـ گسترش سریع و بی‌رویه شهرها و افزایش جمعیت شهری.
۶ـ افزایش فاصله طبقاتی و نارضایتی‌های اجتماعی و اقتصادی.
۷ـ افزایش آلودگی‌های زیست‌محیطی.

بنابراین انقلاب صنعتی در کنار افزایش تولید، ثروت و قدرت کشورهای صنعتی، پیامدهای اجتماعی، اقتصادی، استعماری و زیست‌محیطی گسترده‌ای نیز به همراه داشت.

جمع‌بندی درس دوم: در این درس با اوضاع ایران از زمان سقوط صفویه تا شکل‌گیری حکومت قاجار و همچنین حکومت‌های افشاریه و زندیه آشنا شدیم. نادرشاه با توانایی نظامی خود بخش‌های اشغال‌شده ایران را بازپس گرفت، اما نتوانست نظام سیاسی و اداری پایداری ایجاد کند. در زمان کریم‌خان زند آرامش و رونق نسبی به وجود آمد. هم‌زمان با این تحولات، حکومت‌های مسلمان عثمانی و گورکانی هند رو به ضعف رفتند و کشورهای اروپایی قدرت بیشتری یافتند. انقلاب باشکوه انگلستان، استقلال آمریکا، انقلاب فرانسه و انقلاب صنعتی نیز از مهم‌ترین تحولاتی بودند که زمینه ورود جهان به دوره معاصر را فراهم کردند.