جواب فعالیت های درس ۱ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۳ تا ۱۵

بحث و گفت‌وگو:
دربارۀ نقاط قوت و ضعف میراث تاریخ‌نگاری ما بحث و گفت‌وگو کنید.

پاسخ:
نقاط قوت:
۱ـ تاریخ‌نگاری مسلمانان و ایرانیان طی صدها سال، میراث مکتوب بسیار گسترده و ارزشمندی برای شناخت گذشته به وجود آورده است.
۲ـ علاوه بر کتاب‌های تاریخی، آثاری مانند کتاب‌های رجال، کتاب‌شناسی‌ها، زندگی‌نامه علما و بزرگان و دیگر نوشته‌ها اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مردم در اختیار ما قرار می‌دهند.
۳ـ این منابع امکان مقایسه، سنجش و نقد گزارش‌های تاریخی مختلف را فراهم می‌کنند.نقاط ضعف:
۱ـ بسیاری از تاریخ‌نگاران سنتی بیشتر به شرح زندگی پادشاهان، جنگ‌ها، فتوحات و امور دربار توجه داشتند.
۲ـ در برخی آثار، تملق و ستایش پادشاهان و صاحب‌منصبان دیده می‌شود.
۳ـ زبان بعضی از آثار تاریخی دشوار، ادبی و متکلف است.
۴ـ تحلیل و بررسی علت‌ها و نتایج رویدادها در بسیاری از این آثار کمتر دیده می‌شود.
۵ـ بخشی از میراث مکتوب هنوز نیازمند تصحیح، ترجمه و انتشار است و تعدادی از نسخه‌های تاریخی نیز در طول زمان از میان رفته‌اند.

پاسخ: مردم و رعایا از امیرکبیر راضی بودند؛ زیرا در دوران صدارت او نظم و امنیت برقرار شده بود. در مقابل، برخی اعیان و صاحبان قدرت با او دشمن بودند؛ زیرا امیرکبیر مانع تعدی، خودسری و سوءاستفاده آنان از قدرت می‌شد.

پاسخ: از متن می‌توان به شجاعت، استواری و اقتدار امیرکبیر در مقابله با دشمنان و افراد شرور پی برد. عبارت «بدون ظهور عجز و لابه» نیز نشان می‌دهد که او هنگام مرگ ضعف و التماس از خود نشان نداد. همچنین متن خورموجی آشکار می‌کند که امیرکبیر به مرگ طبیعی از دنیا نرفت، بلکه در حمام فین کاشان به قتل رسید.

پاسخ: بله. نوشته‌های صریح میرزا محمدجعفر خورموجی، به‌ویژه بیان واقعیت قتل امیرکبیر، مورد پسند ناصرالدین‌شاه قرار نگرفت. او مورد غضب دربار واقع شد و سرانجام به عراق مهاجرت کرد و تا پایان عمر در آنجا ماند.

پاسخ:
۱ـ در دوره معاصر، شخصیت‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی و حتی مردم عادی بیشتری خاطرات و نوشته‌های خود را ثبت کردند.
۲ـ سفرنامه‌نویسی، خاطره‌نویسی، روزنامه‌نگاری و انتشار انواع کتاب‌ها گسترش چشمگیری پیدا کرد.
۳ـ موضوعات مورد توجه نویسندگان و پژوهشگران از تاریخ سیاسی فراتر رفت و مسائل اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، ادبی و زندگی مردم نیز در منابع مکتوب بازتاب یافت.

نمونه پاسخ:
کتاب «شرح زندگانی من» نوشته عبدالله مستوفی یکی از منابع خاطراتی ارزشمند تاریخ معاصر ایران است. نویسنده که از خاندان مستوفیان دوره قاجار بود، در این اثر خاطرات و مشاهدات خود را از اوضاع جامعه ایران بیان کرده است. این کتاب اطلاعات مفیدی درباره شیوه اداره کشور، زندگی مردم، آداب و رسوم، وضعیت اجتماعی و برخی رویدادهای سیاسی دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. اهمیت چنین آثاری در این است که نویسنده بسیاری از رویدادها و شرایط زمان خود را از نزدیک مشاهده کرده است.

پاسخ: متن اول بیشتر در حوزه تاریخ سیاسی و اقتصادی کاربرد دارد. این نوشته چگونگی گسترش نفوذ روسیه و انگلستان در ایران را نشان می‌دهد و مشخص می‌کند که این دو قدرت تنها از راه نظامی عمل نمی‌کردند، بلکه با راه‌سازی، تلگراف، بانک، تجارت و ایجاد مؤسسات مختلف نیز نفوذ سیاسی و اقتصادی خود را افزایش می‌دادند.

پاسخ: متن دوم در حوزه تاریخ فرهنگی، هنر و معماری اهمیت دارد. این گزارش نشان می‌دهد معماری ایرانی با شرایط جغرافیایی و آب‌وهوایی مناطق مختلف سازگار بوده و معماران از مصالح بومی هر منطقه استفاده می‌کردند. بنابراین این سفرنامه منبع مناسبی برای شناخت معماری، مصالح ساختمانی و شیوه زندگی مردم در مناطق مختلف ایران است.

پاسخ:
ـ سفرنامه خراسان ناصرالدین‌شاه
ـ سفرنامه‌های ناصرالدین‌شاه به فرنگستان
ـ سفرنامه دوم مظفرالدین‌شاه به فرنگ
ـ سفرنامه رضاقلی میرزا، نوه فتحعلی‌شاه
ـ ایران و ایرانیان، نوشته بنجامین
ـ ایران امروز، نوشته اوژن اوبن
ـ سفرنامه پولاک؛ ایران و ایرانیان
ـ از بیستون تا بختیاری، نوشته ایزابلا بیشاپ
ـ سفرنامه لرستان و خوزستان، نوشته بارون دوبد

نمونه پاسخ:
برای این فعالیت می‌توان چند تصویر از رویدادهای انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ انتخاب کرد. در برخی تصاویر، حضور گسترده مردم در راهپیمایی‌ها و تظاهرات دیده می‌شود و در تصاویر مربوط به ۱۲ بهمن نیز استقبال مردم از امام خمینی هنگام ورود به ایران مشاهده می‌شود. بررسی پوشش مردم، شکل خیابان‌ها، وسایل نقلیه، ساختمان‌ها و تعداد شرکت‌کنندگان در این عکس‌ها اطلاعات تاریخی ارزشمندی درباره فضای اجتماعی و سیاسی آن دوره در اختیار ما قرار می‌دهد.همچنین می‌توان از عکس‌های قدیمی بازارها، مدارس، خیابان‌ها، مراسم مذهبی، مشاغل، شیوه پوشش مردم و بناهای تاریخی دوره قاجار و پهلوی استفاده کرد و تغییرات زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم را بررسی نمود.

انقلاب اسلامی ایران:

تظاهرات مردم تهران: این تصویر، حضور پرشور مردم و فضای پرهیجان تهران را در روزهای نخست پیروزی انقلاب اسلامی به نمایش می‌گذارد.

ورود امام خمینی به ایران: این تصویر، لحظه تاریخی بازگشت امام خمینی به کشور و استقبال گسترده مردم از ایشان را به نمایش می‌گذارد.

رویداد اجتماعی و فرهنگی :

نمونه پاسخ پیشنهادی:
برای انجام این فعالیت با یکی از سالمندان خانواده درباره شیوه زندگی در گذشته گفت‌وگو کردم. او توضیح داد که چند دهه قبل، بسیاری از امکانات امروزی مانند تلفن همراه، اینترنت و وسایل برقی گسترده وجود نداشت و کارهای روزانه بیشتر به صورت دستی انجام می‌شد.خانه‌ها معمولاً حیاط‌دار بودند و ارتباط میان همسایگان بیشتر بود. خریدهای روزانه از مغازه‌های کوچک محلی انجام می‌شد و مردم بسیاری از نیازهای خود را در همان محل زندگی تأمین می‌کردند. وسایل حمل‌ونقل نیز کمتر بود و رفت‌وآمد در شهرها بیشتر با اتوبوس، دوچرخه یا پیاده انجام می‌شد.

با مقایسه این اطلاعات با عکس‌های قدیمی و گفته‌های چند نفر دیگر مشخص شد که با توسعه شهرها، گسترش وسایل ارتباطی و افزایش امکانات رفاهی، شیوه زندگی مردم تغییر زیادی کرده است. این مصاحبه نشان داد که خاطرات افراد می‌تواند منبع ارزشمندی برای شناخت تاریخ اجتماعی باشد؛ البته لازم است گفته‌های آنان با منابع و شواهد دیگر نیز مقایسه و اعتبارسنجی شود.

پاسخ: میراث تاریخی ما فقط به کتاب‌های مربوط به شاهان و جنگ‌ها محدود نیست. کتاب‌های رجال، کتاب‌شناسی‌ها، زندگی‌نامه عالمان و بزرگان، آثار ادبی و دیگر نوشته‌های برجای‌مانده اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی گذشتگان به ما می‌دهند. همچنین می‌توان با مقایسه این منابع، گزارش‌های تاریخی را سنجید و نقد کرد.

پاسخ: جنگ‌های ایران و روسیه در دوره فتحعلی‌شاه موجب شد زمامداران و نخبگان ایرانی بیشتر به علل پیشرفت کشورهای غربی و عقب‌ماندگی ایران توجه کنند. در پی اصلاحات عباس‌میرزا، ترجمه آثار اروپایی آغاز شد و در دوره ناصرالدین‌شاه با تأسیس دارالفنون، چاپخانه و دارالترجمه گسترش یافت. فعالیت شرق‌شناسان، رمزگشایی کتیبه‌های تاریخی و گسترش کاوش‌های باستان‌شناسی نیز منابع و روش‌های جدیدی را در اختیار مورخان قرار داد.

پاسخ:
ویژگی‌های مهم تاریخ‌نگاری نوین عبارت‌اند از:
۱ـ بررسی رویدادهای تاریخی با روش تحقیق علمی؛
۲ـ استفاده از منابع، اسناد و مدارک معتبر و نقد و ارزیابی آنها؛
۳ـ استفاده از زبان ساده و دوری از نثر متکلف؛
۴ـ بهره‌گیری از یافته‌های علومی مانند باستان‌شناسی، زبان‌شناسی، جغرافیا، جامعه‌شناسی و اسطوره‌شناسی.در تاریخ‌نگاری سنتی، معمولاً زندگی پادشاهان، جنگ‌ها و فتوحات اهمیت بیشتری داشت و نثر برخی آثار دشوار و همراه با مدح و تملق بود. در تاریخ‌نگاری نوین، پژوهش علمی، تحلیل رویدادها، نقد منابع و توجه به جنبه‌های مختلف زندگی انسان اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

پاسخ: تاریخ‌نگاری نوین علاوه بر مسائل سیاسی و نظامی، به جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زندگی انسان‌ها نیز توجه دارد. نقش مردم و طبقات مختلف اجتماعی و بررسی علت‌ها و نتایج رویدادها نیز در این نوع تاریخ‌نگاری اهمیت زیادی دارد.

پاسخ: اسناد آرشیوی از مهم‌ترین منابع پژوهش در تاریخ معاصر هستند؛ زیرا اطلاعات ارزشمند و گاه منحصربه‌فردی درباره مسائل سیاسی، اداری، اقتصادی، مالی، ملکی، فرهنگی، نظامی و حقوقی در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. همچنین از طریق این اسناد می‌توان دیدگاه‌ها و عملکرد شخصیت‌ها، احزاب و گروه‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی را بررسی و بسیاری از رویدادهای تاریخی را دقیق‌تر بازسازی کرد.

جمع‌بندی درس اول: در این درس با تفاوت تاریخ‌نگاری سنتی و نوین و همچنین منابع متنوع پژوهش در تاریخ معاصر مانند کتاب‌ها، خاطرات، سفرنامه‌ها، نشریات، اسناد آرشیوی، تاریخ شفاهی، بناها، اشیا و وسایل تاریخی آشنا شدیم. استفاده هم‌زمان و نقادانه از این منابع باعث می‌شود شناخت دقیق‌تر و کامل‌تری از گذشته به دست آوریم.