جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۱۰ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۰۱ و ۱۰۵

پاسخ: با آغاز جنگ جهانی دوم و حمله آلمان به شوروی، موقعیت ایران برای متفقین اهمیت زیادی پیدا کرد؛ زیرا آنان می‌خواستند از خاک و راه‌آهن ایران برای رساندن تجهیزات و کمک‌های نظامی به شوروی استفاده کنند. روابط گسترده رضاشاه با آلمان و حضور اتباع آلمانی در ایران نیز موجب بدگمانی انگلستان و شوروی شده بود.

پس از اشغال ایران و فروپاشی سریع ارتش رضاشاه، انگلیسی‌ها دیگر ادامه حکومت او را به سود منافع خود نمی‌دانستند. از سوی دیگر، رضاشاه در داخل کشور نیز به دلیل حکومت استبدادی و عملکردش محبوبیت چندانی نداشت. در نتیجه، انگلیسی‌ها او را وادار به کناره‌گیری کردند و سپس به تبعید فرستادند.

پاسخ: پس از حمله آلمان به شوروی در سال ۱۳۲۰، ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی حساس خود مورد توجه متفقین قرار گرفت؛ زیرا:
۱ـ ایران مناسب‌ترین مسیر برای انتقال کمک‌های اقتصادی و نظامی انگلستان و آمریکا به شوروی بود.
۲ـ انگلستان نگران بود که آلمان بر چاه‌های نفت ایران و دیگر مناطق خاورمیانه تسلط پیدا کند.
۳ـ راه‌ها و راه‌آهن ایران می‌توانستند به عنوان مسیر مهم تدارکاتی متفقین در جنگ مورد استفاده قرار گیرند.

پاسخ: در ابتدای حکومت رضاشاه، راه‌های زمینی کشور بازسازی یا تکمیل شد و از سال ۱۳۰۶ نیز احداث راه‌آهن آغاز گردید.

کتاب توضیح می‌دهد که هدف اصلی از توسعه راه‌های زمینی، فراهم کردن امکان حرکت سریع نیروهای نظامی برای سرکوب شورش‌ها و مخالفت‌های احتمالی بود؛ هرچند این اقدام حمل‌ونقل کالا را نیز سریع‌تر کرد.

بسیاری از مورخان نیز معتقدند مسیر راه‌آهن سراسری از بندر ترکمن تا بندر امام خمینی با مقاصد نظامی انگلستان هماهنگ بود تا در صورت پیشروی شوروی، امکان انتقال سریع نیروهای انگلیسی از جنوب به شمال ایران فراهم شود. این راه‌آهن به جز تهران از شهرهای اصلی آن روز ایران عبور نمی‌کرد و از نظر آنان با نیازهای اقتصادی کشور تناسب کافی نداشت.

پاسخ: پیش از امضای پیمان سعدآباد و در جریان حل اختلافات مرزی با کشورهای همسایه، حکومت رضاشاه:
۱ـ ارتفاعات کوه آرارات را به ترکیه واگذار کرد.
۲ـ بخش‌هایی از شرق ایران را به افغانستان واگذار کرد.
۳ـ از حق حاکمیت ایران بر اروندرود چشم‌پوشی کرد.

نکته: در پاسخ این سؤال نباید «بحرین» را اضافه کرد؛ کتاب رسمی در این بخش تنها ارتفاعات آرارات، بخش‌هایی از شرق ایران و حق حاکمیت بر اروندرود را ذکر کرده است.

نمونه پاسخ پژوهشی: رضاشاه ارتش را یکی از پایه‌های اصلی حکومت خود می‌دانست و بخش بسیار بزرگی از امکانات کشور را به آن اختصاص داد. طبق کتاب درسی، حدود چهل درصد از کل بودجه کشور صرف توسعه نظامی می‌شد. افزایش شمار نیروها، خرید تجهیزات و گسترش ساختار ارتش نیز هزینه سنگینی برای کشور داشت و باعث شد بخش‌هایی مانند کشاورزی، صنعت و عمران از توجه و سرمایه کافی محروم بمانند.

با وجود این هزینه سنگین، عملکرد ارتش در مهم‌ترین آزمون خارجی دوران رضاشاه موفقیت‌آمیز نبود. در شهریور ۱۳۲۰، هنگامی که نیروهای انگلیس و شوروی از شمال و جنوب وارد ایران شدند، ارتش حدود ۱۲۰ هزار نفری رضاشاه مقاومت مؤثری نشان نداد و ظرف مدت کوتاهی از هم پاشید.

بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که میان میزان بودجه اختصاص‌یافته به ارتش و توان واقعی آن برای دفاع از کشور تناسب مناسبی وجود نداشت. ارتش رضاشاه بیش از آنکه برای مقابله با تجاوز خارجی کارآمد باشد، برای تثبیت حکومت مرکزی، سرکوب مخالفان داخلی و کنترل ایلات و عشایر به کار گرفته شده بود.

نمونه پاسخ پژوهشی: حکومت رضاشاه ماهیتی فردی و استبدادی داشت و فعالیت مستقل سیاسی را تحمل نمی‌کرد. در این دوره فعالیت‌های سیاسی به شدت محدود شد و حکومت از فعالیت تشکل‌ها و احزاب سیاسی جلوگیری کرد.

رضاشاه اعتقادی به فعالیت احزاب نداشت و سرانجام همه احزاب را منحل کرد. انتخابات مجلس نیز آزادانه برگزار نمی‌شد و حکومت در تعیین نمایندگان دخالت می‌کرد. در چنین فضایی، احزاب و نیروهای سیاسی مستقل عملاً امکان فعالیت مؤثر نداشتند.

برخورد حکومت تنها به تعطیلی تشکل‌ها محدود نمی‌شد؛ منتقدان، نویسندگان و مخالفان سیاسی نیز با تبعید، زندان، شکنجه و حتی قتل روبه‌رو می‌شدند. برخی از شخصیت‌هایی که خود در به قدرت رسیدن رضاشاه نقش داشتند، مانند تیمورتاش، فیروز فرمانفرما و سردار اسعد بختیاری نیز پس از بدگمانی رضاشاه از مقام خود برکنار و زندانی شدند و سرانجام در زندان جان باختند.

در نتیجه، در دوره رضاشاه فضای فعالیت حزبی و رقابت آزاد سیاسی تقریباً از میان رفت و قدرت سیاسی به شکل گسترده‌ای در شخص شاه و دستگاه حکومت متمرکز شد.

جمع‌بندی درس دهم: در جریان جنگ جهانی دوم، موقعیت راهبردی ایران و نیاز متفقین به مسیر ارتباطی با شوروی موجب اشغال کشور شد. ارتش رضاشاه با وجود هزینه‌های فراوان، نتوانست در برابر حمله متفقین مقاومت مؤثری داشته باشد و رضاشاه نیز از سلطنت کنار گذاشته و تبعید شد. بررسی کارنامه حکومت او نشان می‌دهد که توسعه نظامی، احداث راه‌ها و راه‌آهن، قرارداد نفت ۱۹۳۳، پیمان سعدآباد، محدود کردن آزادی‌های سیاسی و ثروت‌اندوزی از موضوعات مهم این دوره بوده‌اند.