جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۳ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۳۹، ۴۱ و ۴۲

زمینه سؤال: ایران به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی و برخورداری از منابع فراوان مواد اولیه، مورد توجه کشورهای استعمارگر قرار گرفته بود. ضعف حکومت قاجار، نفوذ عوامل بیگانه، فساد درباریان، اعطای امتیازات و گرفتن وام از کشورهای خارجی نیز زمینه سلطه بیشتر بیگانگان بر ایران را فراهم کرده بود.

پاسخ: موقعیت جغرافیایی ایران از نظر سیاسی، نظامی و بازرگانی اهمیت زیادی داشت. ایران در مسیر ارتباطی قدرت‌های اروپایی با هندوستان و آب‌های خلیج فارس قرار گرفته بود و از سوی دیگر در مجاورت قلمرو روسیه قرار داشت.

به همین دلیل، روسیه و انگلستان برای گسترش نفوذ و تأمین منافع خود در ایران با یکدیگر رقابت می‌کردند؛ روسیه در پی گسترش نفوذ خود به سوی جنوب بود و انگلستان نیز می‌خواست از مستعمره مهم خود یعنی هندوستان محافظت کند.

زمینه سؤال: در دوره قاجار، روزنامه‌های فارسی‌زبان به دو دسته داخلی و خارجی تقسیم می‌شدند. از روزنامه‌های داخلی می‌توان به «کاغذ اخبار» و «وقایع اتفاقیه» اشاره کرد. روزنامه‌هایی مانند عروةالوثقی، قانون، حبل‌المتین، اختر، حکمت و ثریا در خارج از ایران چاپ می‌شدند و سپس به داخل کشور می‌رسیدند.

پاسخ: زیرا حکومت قاجار برای انتشار آزادانه مطالب انتقادی محدودیت ایجاد می‌کرد و روزنامه‌هایی که از استبداد حکومت، نفوذ بیگانگان و اوضاع نابسامان ایران انتقاد می‌کردند، امکان فعالیت آزادانه در داخل کشور را نداشتند. به همین دلیل برخی از آنها در خارج از ایران چاپ و سپس وارد کشور می‌شدند.

پاسخ: مهم‌ترین عواملی که زمینه نهضت مشروطه را فراهم کردند، عبارت بودند از:

۱ـ از دست رفتن بخش‌هایی از سرزمین ایران.
۲ـ غلبه استعمار و افزایش نفوذ کشورهای بیگانه بر ایران.
۳ـ استبداد و خودکامگی دستگاه حاکم قاجار.
۴ـ مخالفت مردم و علما با استبداد داخلی و استعمار خارجی.
۵ـ ورود اندیشه‌ها و افکار سیاسی جدید به ایران.

پاسخ: آموزه‌های اسلامی مانند امر به معروف و نهی از منکر، عدالت‌خواهی و مبارزه با ظلم سبب می‌شد مردم و علما در برابر استبداد و بی‌عدالتی احساس مسئولیت کنند.

از سوی دیگر، مکتب شیعه قدرت مطلق پادشاهان را مشروع نمی‌دانست و مشروعیت نسبی حکومت را به رعایت باورهای دینی مردم و حفظ تمامیت ارضی کشور وابسته می‌دانست.

عالمان دینی نیز با ارتباط گسترده‌ای که با مردم داشتند، موجب افزایش آگاهی و سازمان‌یافتگی مبارزات شدند. تجربه موفق نهضت تحریم تنباکو نیز قدرت مردم و روحانیون را در مقابله با استبداد داخلی و استعمار خارجی آشکار کرد و زمینه مشروطه‌خواهی را گسترش داد.

پاسخ: این نهضت بر پایه مبارزه با استعمار خارجی، مقابله با استبداد داخلی و برقراری عدالت در کشور استوار بود.

هدف آن ایجاد عدالت‌خانه و دارالشورا برای محدود کردن قدرت و اختیارات شاه و حکام و جلوگیری از خودکامگی آنان از طریق اجرای قوانین اسلامی بود.

پاسخ: اندیشه‌های سیاسی جدید از راه‌های مختلف وارد ایران شد، از جمله:

• اعزام دانشجویان ایرانی به خارج از کشور؛
• سفر درباریان و سیاستمداران ایرانی به کشورهای دیگر؛
• مهاجرت برخی ایرانیان به خارج؛
• ارتباط جهانگردان و دیپلمات‌های ایرانی با کشورهای غربی؛
• انتشار روزنامه‌ها و چاپ کتاب‌ها؛
• نامه‌ها، نوشته‌ها و سخنان افرادی که با جوامع غربی آشنا شده بودند.

پاسخ: در آثار روشنفکران این دوره به موضوعاتی مانند اندیشه‌های جدید غربی، حکومت مشروطه، نقد اوضاع نابسامان ایران و ویژگی‌های تمدن غرب توجه می‌شد.

برای نمونه، میرزا صالح شیرازی در سفرنامه خود از اندیشه‌های جدید غرب و نظام مشروطه انگلستان سخن گفته بود و در سیاحت‌نامه ابراهیم‌بیگ نیز اوضاع نابسامان ایران نقد و برخی ویژگی‌های مثبت تمدن غرب بیان شده بود.

کتاب همچنین درباره برخی از روشنفکران این دوره تأکید می‌کند که پذیرش اندیشه‌های غربی و شیفتگی و خودباختگی بی‌چون‌وچرا در برابر فرهنگ بیگانه از ویژگی‌های افکار آنان بود و آنان اندیشه‌های وارداتی خود را با نهضت عدالت‌خواهانه و ضداستبدادی مردم ایران درآمیختند.

نمونه پاسخ؛ سفرنامه ناصرالدین‌شاه به فرنگ:

ناصرالدین‌شاه قاجار در دوران سلطنت خود چند بار به اروپا سفر کرد. نخستین سفر او به اروپا در سال ۱۸۷۳ میلادی انجام شد و او مشاهدات روزانه خود را در اثری که با عنوان «روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه در سفر اول فرنگستان» شناخته می‌شود، ثبت کرد.

او در این سفر از کشورها و مناطقی مانند روسیه، آلمان، بلژیک، انگلستان، فرانسه، سوئیس، ایتالیا و اتریش دیدن کرد و درباره شهرها، راه‌آهن، ساختمان‌ها، کارخانه‌ها، مراکز نظامی، مراسم رسمی و شیوه زندگی مردم اروپا مطالبی نوشت.

این سفرنامه از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد یک پادشاه ایرانی در دوره قاجار چگونه پیشرفت‌های صنعتی و اجتماعی اروپا را مشاهده و توصیف می‌کرد. همچنین این اثر برای شناخت روابط ایران و کشورهای اروپایی و آگاهی از برداشت ایرانیان آن دوره از اروپا منبع تاریخی باارزشی است.

متن پیشنهادی برای ارائه در کلاس:
در سفرنامه ناصرالدین‌شاه بارها از راه‌آهن، نظم شهرها، بناهای بزرگ، کارخانه‌ها و پیشرفت‌های فنی اروپا سخن گفته می‌شود. این مشاهدات نشان می‌دهد که سفر ایرانیان به اروپا یکی از راه‌های آشنایی آنان با تحولات و دستاوردهای کشورهای غربی در دوره قاجار بوده است.

نمونه پاسخ؛ روزنامه وقایع اتفاقیه:

وقایع اتفاقیه یکی از مهم‌ترین روزنامه‌های دوره ناصرالدین‌شاه بود که به دستور میرزا تقی‌خان امیرکبیر انتشار آن آغاز شد. نخستین شماره این روزنامه در سال ۱۸۵۱ میلادی منتشر شد.

یکی از هدف‌های امیرکبیر از انتشار این روزنامه، افزایش آگاهی سیاسی و اجتماعی مردم و آشنا کردن آنان با رویدادهای ایران و جهان بود.

وقایع اتفاقیه علاوه بر اخبار و فرمان‌های دولتی، مطالبی درباره رویدادهای خارجی، پیشرفت‌های علمی و فنی، مسائل اجتماعی و اخبار دربار و کشور منتشر می‌کرد.

انتشار این روزنامه از اقدامات مهم فرهنگی امیرکبیر به شمار می‌رود و در گسترش روزنامه‌خوانی و آشنایی ایرانیان با تحولات جهان نقش داشت.

این روزنامه به صورت هفتگی منتشر می‌شد و پس از انتشار ۴۷۱ شماره، نام روزنامه رسمی کشور تغییر کرد و انتشار آن با عنوان دیگری ادامه یافت.

نکته: در کتاب علاوه بر «وقایع اتفاقیه»، از روزنامه‌هایی مانند کاغذ اخبار، عروةالوثقی، قانون، حبل‌المتین، اختر، حکمت، ثریا، شرف، شرافت، تربیت و ادب نیز نام برده شده است؛ بنابراین دانش‌آموز می‌تواند برای این فعالیت یکی از این روزنامه‌ها را نیز انتخاب و معرفی کند.

جمع‌بندی درس سوم تاریخ یازدهم: از دست رفتن بخش‌هایی از خاک ایران، افزایش نفوذ استعمارگران، استبداد حکومت قاجار، مبارزه مردم و علما با استبداد و استعمار و ورود اندیشه‌های سیاسی جدید، مهم‌ترین زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه بودند. گسترش روزنامه‌ها، سفرها و ارتباط ایرانیان با کشورهای دیگر نیز در افزایش آگاهی سیاسی جامعه نقش داشت.