جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۲ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۲۹ و ۳۶

زمینه سؤال: امیرکبیر در دوره کوتاه صدارت خود برای حفظ تمامیت ارضی ایران و مبارزه با دخالت بیگانگان تلاش کرد. در آن زمان، سیاست داخلی و خارجی ایران به‌شدت تحت تأثیر دولت‌های بیگانه، به‌ویژه روسیه و انگلستان بود و یکی از اقدامات مهم امیرکبیر، جلوگیری از دخالت نمایندگان خارجی در امور داخلی کشور بود.

پاسخ: هدف امیرکبیر، حفظ استقلال و حاکمیت ایران، جلوگیری از نفوذ و دخالت بیگانگان در تصمیم‌های کشور و حفظ تمامیت ارضی ایران بود. او می‌خواست سیاست داخلی و خارجی ایران به‌صورت مستقل و براساس منافع کشور اداره شود، نه بر اساس خواسته‌های دولت‌هایی مانند روسیه و انگلستان.

پاسخ: امیرکبیر در مدت سه سال و سه ماه صدارت خود اقدامات و اصلاحات مهمی انجام داد:

۱ـ لغو لقب‌های طولانی و بی‌معنی و اکتفا به واژه «جناب»، حتی برای مقام صدارت.
۲ـ منع رشوه‌خواری و تعیین حقوق ثابت برای مأموران دولت.
۳ـ فرستادن شاگردانی به اروپا برای یادگیری مهارت‌ها و دانش‌های جدید.
۴ـ استخدام معلمان و استادان خارجی، به‌ویژه از کشورهایی غیر از انگلیس و روسیه.
۵ـ ترجمه کتاب و نشر روزنامه.
۶ـ تأسیس مدرسه عالی در تهران و طراحی مدرسه دارالفنون که پس از برکناری او شروع به کار کرد.
۷ـ جلوگیری از دخالت نمایندگان خارجی در امور داخلی ایران.
۸ـ دفع فتنه سالار در خراسان و فرقه بابیه.
۹ـ تقویت ارتش ملی کشور.
۱۰ـ تلاش برای استقلال اقتصادی و توسعه صنعتی ایران.

پاسخ: کشورهای اروپایی پس از رشد علمی و صنعتی خود، برای ادامه فعالیت کارخانه‌ها و گسترش اقتصادشان به مواد اولیه ارزان‌قیمت و بازارهای تازه برای فروش کالاهایشان نیاز داشتند. به همین دلیل، دولت‌های استعمارگر تلاش می‌کردند نفوذ سیاسی و اقتصادی خود را در کشورهای دیگر افزایش دهند و منابع و بازارهای آنها را در اختیار بگیرند.

پاسخ: ناصرالدین‌شاه، انحصار خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران در داخل و خارج کشور را به مدت پنجاه سال به تالبوت انگلیسی واگذار کرد.

در مقابل، تالبوت موظف بود سالانه ۱۵ هزار لیره و یک‌چهارم سود سالانه را بپردازد.

این قرارداد برای ایران بسیار نامناسب بود؛ زیرا دولت عثمانی با اینکه توتون و تنباکوی کمتری نسبت به ایران تولید می‌کرد، همین نوع امتیاز را در برابر دریافت سالانه ۷۰۰ هزار لیره به یک شرکت خارجی واگذار کرده بود.

بنابراین مبلغی که ایران دریافت می‌کرد در مقایسه با ارزش واقعی این امتیاز بسیار ناچیز بود.

پاسخ: فتوای تحریم توتون و تنباکو را آیت‌الله میرزای شیرازی صادر کرد.

این فتوا با استقبال گسترده مردم روبه‌رو شد و نهضتی بزرگ در سراسر ایران به وجود آورد که حتی به درون دربار ناصرالدین‌شاه نیز نفوذ کرد. در نتیجه، شاه ناچار شد ابتدا امتیاز داخلی و سپس امتیاز خارجی دخانیات را لغو کند.

نهضت تحریم تنباکو همچنین باعث انسجام بیشتر مرجعیت شیعه، علما و مردم شد و به مردم نشان داد که با اتحاد می‌توان در برابر استعمار خارجی و استبداد داخلی ایستادگی کرد. به همین دلیل، این نهضت یکی از زمینه‌های مهم بیداری سیاسی مردم و نهضت مشروطه به شمار می‌آید.

نمونه پاسخ پژوهشی:

اصلاحات امیرکبیر منافع بسیاری از افراد فاسد و صاحب‌نفوذ دربار را به خطر انداخته بود. اقداماتی مانند مبارزه با رشوه‌خواری، کاهش امتیازات درباریان، سامان دادن امور مالی، تقویت دولت مرکزی و جلوگیری از دخالت بیگانگان باعث شد مخالفان قدرتمندی در داخل و خارج کشور پیدا کند.

برخی درباریان که ادامه اصلاحات امیرکبیر را به زیان منافع خود می‌دیدند، با بدگویی، شایعه‌پراکنی و ایجاد بدبینی تلاش کردند رابطه ناصرالدین‌شاه و امیرکبیر را خراب کنند.

از سوی دیگر، سیاست مستقل امیرکبیر و مقابله او با دخالت نمایندگان خارجی، با منافع دولت‌های روسیه و انگلستان سازگار نبود. این قدرت‌ها نیز از تضعیف امیرکبیر سود می‌بردند.

در نهایت، مجموعه این مخالفت‌ها و بدگویی‌ها در کنار ضعف تصمیم‌گیری ناصرالدین‌شاه باعث شد شاه نسبت به صدراعظم خود بدبین شود؛ امیرکبیر ابتدا از صدارت برکنار و سپس به کاشان تبعید شد و سرانجام به قتل رسید.

نمونه پاسخ پژوهشی:

در حکومت خودکامه، قدرت اصلی در اختیار شخص پادشاه است و نهادهای قانونی و مردمی قدرت کافی برای کنترل تصمیم‌های او ندارند. در دوران ناصرالدین‌شاه نیز بخش بزرگی از امور کشور به خواست و اراده شاه وابسته بود.

این شیوه حکومت یکی از موانع مهم اصلاحات بود؛ زیرا هرگاه اصلاحات، منافع شاه، درباریان یا افراد بانفوذ را تهدید می‌کرد، امکان متوقف کردن آن وجود داشت. سرنوشت امیرکبیر نمونه روشنی از این مسئله است؛ او اصلاحات گسترده‌ای را آغاز کرد، اما با افزایش مخالفت درباریان، از مقام خود برکنار شد و فرصت ادامه برنامه‌هایش را از دست داد.

از طرف دیگر، در دوره ناصرالدین‌شاه امتیازات اقتصادی بزرگی مانند رویتر، لاتاری و تنباکو نیز به بیگانگان واگذار شد. این اقدامات نشان می‌دهد که نبود نظارت مؤثر بر تصمیم‌های حکومت، می‌توانست منافع کشور را در معرض آسیب قرار دهد.

بنابراین، خودکامگی و تمرکز قدرت در دست شاه موجب شد بسیاری از اصلاحات پایدار نمانند و افراد اصلاح‌طلب نتوانند برنامه‌های خود را بدون دخالت دربار و صاحبان قدرت ادامه دهند.

نمونه پاسخ پژوهشی:

یکی از مهم‌ترین اقدامات آموزشی این دوره، تأسیس دارالفنون بود که طرح آن را امیرکبیر ارائه کرد و پس از برکناری او آغاز به کار کرد. دارالفنون نقطه مهمی در گسترش آموزش جدید در ایران بود.

مزایای مدارس جدید:
• آشنایی دانش‌آموزان با علوم و دانش‌های جدید.
• آموزش رشته‌های کاربردی مانند پزشکی، مهندسی و علوم نظامی.
• آموزش زبان‌های خارجی و فراهم شدن زمینه استفاده از کتاب‌ها و دانش اروپایی.
• تربیت نیروهای متخصص برای اداره کشور، ارتش و خدمات پزشکی.
• تألیف و ترجمه کتاب‌های درسی و گسترش تدریجی آموزش علمی جدید.

معایب و محدودیت‌ها:
• در آغاز، تعداد این مدارس اندک بود و همه مردم کشور به آنها دسترسی نداشتند.
• دارالفنون در سال‌های نخست بیشتر برای آموزش فرزندان طبقات صاحب‌منصب و تربیت نیروهای مورد نیاز دولت فعالیت می‌کرد.
• تعداد استادان متخصص ایرانی محدود بود و بخشی از آموزش به استادان خارجی وابسته بود.
• امکانات آموزش جدید بیشتر در تهران و چند شهر بزرگ متمرکز بود و هنوز یک نظام آموزشی جدید و گسترده در سراسر کشور شکل نگرفته بود.

چه نوع مدارسی شروع به فعالیت کردند؟
در این دوره، دارالفنون به‌عنوان مهم‌ترین مرکز آموزش جدید فعالیت خود را آغاز کرد و رشته‌هایی مانند علوم نظامی، مهندسی، پزشکی، داروسازی، معدن، ریاضیات و زبان‌های خارجی در آن تدریس می‌شد.

در ادامه دوران ناصرالدین‌شاه، مدارس نظامی نیز در شهرهایی مانند تبریز، اصفهان و تهران تأسیس شدند. علاوه بر این، تعدادی مدرسه به وسیله مبلغان مسیحی، اقلیت‌های دینی و گروه‌های آموزشی جدید در تهران و برخی شهرهای دیگر شروع به فعالیت کردند.

نکته: دارالفنون را نباید یک مدرسه معمولی امروزی در نظر گرفت. این مرکز در آغاز بیشتر یک مدرسه عالی و فنی برای آموزش علوم جدید و تربیت نیروهای متخصص بود و نقش مهمی در آغاز آموزش نوین در ایران داشت.

جمع‌بندی درس دوم تاریخ یازدهم: درس دوم به اصلاحات امیرکبیر، نفوذ دولت‌های خارجی، واگذاری امتیازات اقتصادی و نهضت تحریم تنباکو می‌پردازد. اقدامات امیرکبیر نمونه‌ای از تلاش برای استقلال و اصلاح کشور بود و نهضت تنباکو نیز نشان داد که اتحاد مردم و علما می‌تواند در برابر نفوذ استعمار و تصمیم‌های زیان‌بار حکومت مؤثر باشد.