جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۱ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۲۲، ۲۵ و ۲۶

زمینه سؤال: براساس عهدنامه ترکمانچای، علاوه بر جدا شدن بخش‌های دیگری از سرزمین ایران و پرداخت غرامت به روسیه، حق کاپیتولاسیون یا قضاوت کنسولی نیز بر ایران تحمیل شد. بر پایه این حق، اگر اتباع روسیه در ایران مرتکب جرمی می‌شدند، دادگاه‌های ایران نمی‌توانستند به جرم آنان رسیدگی کنند و این کار باید توسط مراجع قضایی روسیه انجام می‌شد.

پاسخ: روس‌ها با تحمیل کاپیتولاسیون می‌خواستند اتباع خود را از رسیدگی دادگاه‌های ایران خارج کنند و برای آنان امتیاز قضایی ویژه‌ای به دست آورند. این امتیاز باعث کاهش حاکمیت قضایی ایران و افزایش نفوذ و سلطه روسیه در کشور می‌شد.

زمینه سؤال: هرات در آن زمان بخشی از ایران و دروازه هندوستان به شمار می‌رفت. انگلیسی‌ها که هندوستان مهم‌ترین مستعمره آنان بود، با گسترش نفوذ ایران در هرات مخالفت می‌کردند. سرانجام نیز جزیره خارک را اشغال کردند و محمدشاه را تهدید کردند که اگر محاصره هرات ادامه یابد، در خاک ایران پیشروی خواهند کرد.

پاسخ: زیرا هرات دروازه هندوستان محسوب می‌شد و انگلیس نگران بود که تسلط ایران بر هرات، با توجه به نفوذ روسیه در ایران، زمینه نزدیک شدن روس‌ها به هندوستان را فراهم کند و امنیت مهم‌ترین مستعمره انگلیس را به خطر بیندازد.

پاسخ: براساس عهدنامه گلستان:

۱ـ ایران حاکمیت روسیه را بر سرزمین‌هایی که تا آن زمان اشغال کرده بود، به رسمیت شناخت و داغستان، گرجستان، باکو، دربند، شیروان، قره‌باغ، شکی، گنجه، موقان و قسمت بالای طالش به روسیه واگذار شدند.

۲ـ حق کشتیرانی ایران در دریای خزر سلب شد.

۳ـ روسیه نیابت سلطنت عباس‌میرزا را به رسمیت شناخت و متعهد شد از رسیدن او به سلطنت حمایت کند؛ موضوعی که در واقع زمینه دخالت روسیه در امور داخلی ایران را فراهم می‌کرد.

پاسخ: مهم‌ترین عوامل آغاز دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه عبارت بودند از:

۱ـ بدرفتاری روس‌ها با مردم سرزمین‌هایی که طبق عهدنامه گلستان به روسیه واگذار شده بود و در نتیجه نارضایتی و دادخواهی مردم.
۲ـ مبهم بودن عهدنامه گلستان درباره تعیین دقیق خطوط مرزی ایران و روسیه.
۳ـ دست‌اندازی روس‌ها به بخش‌هایی از خاک ایران، از جمله اراضی اطراف ایروان و آذربایجان.

نکته: پس از آغاز این جنگ، فتوای جهاد علمایی مانند آیت‌الله سیدمحمدهاشم مجاهد باعث حضور گسترده مردم در نبرد با روس‌ها شد؛ بنابراین در متن کتاب، فتوای علما بیشتر به ورود و بسیج مردم در جنگ مربوط است، نه یکی از عوامل اصلی ایجاد اختلاف و آغاز جنگ.

پاسخ: براساس عهدنامه ترکمانچای:

۱ـ علاوه بر سرزمین‌هایی که در عهدنامه گلستان به روسیه واگذار شده بود، ایروان، نخجوان و بخشی از دشت مغان نیز از ایران جدا و به روسیه واگذار شد.
۲ـ رود ارس به عنوان مرز میان ایران و روسیه تعیین شد.
۳ـ ایران موظف شد پنج میلیون تومان غرامت به روسیه بپردازد.
۴ـ حق کاپیتولاسیون یا قضاوت کنسولی به اتباع روسیه در ایران داده شد.

پاسخ: اگر اتباع روسیه مقیم ایران مرتکب جرمی می‌شدند، دادگاه‌های ایران حق رسیدگی به جرم آنان را نداشتند و مراجع قضایی دولت روسیه باید به آن جرم رسیدگی می‌کردند.

پاسخ: تعهد فرانسه: فرانسه متعهد شد که ایران را در جنگ با روسیه یاری کند.

تعهد ایران: ایران متعهد شد برای حمله به متصرفات انگلستان در هند، با افغان‌ها و قبایل هرات و قندهار متحد شود، به انگلستان اعلان جنگ دهد و اگر ناپلئون تصمیم به لشکرکشی به هندوستان گرفت، اجازه عبور ارتش فرانسه از خاک ایران را بدهد.

پاسخ: روس‌ها به دو دلیل ایران را به لشکرکشی به هرات تشویق می‌کردند:

۱ـ با انگلستان رقابت داشتند و به خطر افتادن مستعمره انگلیس در هندوستان را به سود خود می‌دانستند.
۲ـ می‌خواستند مشغول شدن ایران به جنگ هرات باعث شود حکومت ایران ایالت‌های از دست‌رفته شمالی را فراموش کند.

پاسخ: براساس عهدنامه دوم ارزنة‌الروم:

۱ـ ایران از ادعاهای خود درباره برخی مناطق، از جمله سلیمانیه، صرف‌نظر کرد.
۲ـ دولت عثمانی حاکمیت ایران بر خرمشهر و ساحل چپ اروندرود و همچنین حق کشتیرانی ایران در این رودخانه را به رسمیت شناخت.
۳ـ دولت عثمانی متعهد شد از آزار و اذیت زائران ایرانی عتبات عالیات جلوگیری کند.
۴ـ عثمانی موظف شد تسهیلات لازم را برای بازرگانان ایرانی در قلمرو خود فراهم کند.

در درس اول تاریخ یازدهم، شکل‌گیری حکومت قاجار، جنگ‌های ایران و روس، عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، رقابت روسیه، فرانسه و انگلستان در ایران، معاهده فینکن‌اشتاین، جنگ هرات و عهدنامه دوم ارزنة‌الروم بررسی می‌شود. یکی از مهم‌ترین نتیجه‌های این رویدادها نیز این بود که تکیه بر قدرت‌های خارجی نمی‌توانست حافظ منافع و استقلال ایران باشد.