در فصل سیزدهم علوم هفتم با عنوان«سفر غذا»با دستگاه گوارش و مسیری که غذا در بدن طی میکند آشنا میشویم. در این فصل میآموزیم غذا چگونه در دهان، مری، معده، باریکروده و فراخروده تغییر میکند، آنزیمها چه نقشی در گوارش دارند و مواد مغذی چگونه جذب و وارد خون میشوند. همچنین با نقش کبد، لوزالمعده و صفرا، اهمیت سلامت دندانها و ارتباط تغذیه و فعالیت بدنی با وزن و برخی بیماریها آشنا میشویم.
در ادامه پاسخ کامل سؤالهای داخل متن، فعالیتها، فکر کنیدها، گفتوگو و اطلاعات جمعآوری کنید صفحات ۱۱۶ تا ۱۲۳ علوم هفتم را به ترتیب کتاب میخوانید.
جواب سوالات صفحه ۱۱۶ علوم هفتم
برای اینکه مواد مغذی نان و پنیر و سبزی به یاختههای بدن ما برسند، ابتدا باید ریز و خرد شوند. این کار را چه دستگاهی در بدن ما انجام میدهد؟
پاسخ: این کار را دستگاه گوارش انجام میدهد. دستگاه گوارش غذا را به ذرهها و مولکولهای کوچک و قابل جذب تبدیل میکند تا مواد مغذی بتوانند وارد خون شوند و به یاختههای بدن برسند.
این دستگاه از چه قسمتهایی تشکیل شده است و چه ویژگیهایی دارد؟
پاسخ: بخش اصلی دستگاه گوارش
لوله گوارش است که از دهان آغاز میشود و به مخرج پایان مییابد. این لوله شامل بخشهایی مانند
دهان، حلق، مری، معده، باریکروده و فراخروده است.
اندامهایی مانند غدههای بزاقی، کبد، کیسه صفرا و لوزالمعده نیز با لوله گوارش ارتباط دارند و در گوارش غذا نقش ایفا میکنند.
غذا در این سفر چه تغییرهایی میکند و از چه جاهایی میگذرد؟
پاسخ: غذا ابتدا در دهان جویده و ریز میشود و با بزاق مخلوط میشود. سپس از حلق و مری عبور میکند و وارد معده میشود. در معده و باریکروده گوارش ادامه پیدا میکند و مواد مغذی در باریکروده جذب میشوند. مواد گوارشنشده وارد فراخروده میشوند؛ بخشی از آب و مواد معدنی آنها جذب میشود و مواد باقیمانده در نهایت به صورت مدفوع دفع میشوند.
جواب فکر کنید صفحه ۱۱۶ علوم هفتم
فرض کنید از شما خواستهاند یک دستگاه برای گوارش غذا طراحی کنید. این دستگاه چه قسمتهایی باید داشته باشد؟
پاسخ: چنین دستگاهی باید بخشهایی برای
خرد کردن غذا، مخلوط کردن آن با مواد گوارشی، حرکت دادن غذا، گوارش کامل، جذب مواد مغذی و دفع مواد باقیمانده داشته باشد.
در بدن ما این کارها به کمک بخشهایی مانند دهان و دندانها، مری، معده، باریکروده، فراخروده و مخرج و همچنین اندامهایی مانند غدههای بزاقی، کبد و لوزالمعده انجام میشوند.
جواب فعالیت صفحه ۱۱۸ علوم هفتم
لوله گوارش در جانوران گوناگون از بخشهای متفاوتی تشکیل شده است. شکل روبهرو لوله گوارش پرندهای را نشان میدهد. لوله گوارش این پرنده چه تفاوتهایی با لوله گوارش ما دارد؟
پاسخ بر اساس شکل کتاب: در دستگاه گوارش این پرنده دو بخش به نامهای
چینهدان و سنگدان دیده میشود که در دستگاه گوارش انسان وجود ندارند.
چینهدان محل نگهداری موقت غذا است و سنگدان به خرد شدن و نرم شدن غذا کمک میکند. در دستگاه گوارش انسان این بخشها وجود ندارند و خرد کردن غذا بیشتر به وسیله دندانها انجام میشود.
آزمایشی طراحی کنید که با آن بتوان وجود آنزیم تجزیهکننده نشاسته را در بزاق نشان داد.
وسایل پیشنهادی: دو لوله آزمایش، محلول نشاسته، مقدار کمی بزاق، آب و لوگول
روش پیشنهادی و نتیجه مورد انتظار:
۱- در دو لوله آزمایش مقدار مساوی محلول نشاسته بریزید.
۲- به لوله اول کمی بزاق و به لوله دوم همان مقدار آب اضافه کنید.
۳- چند دقیقه صبر کنید.
۴- به هر دو لوله چند قطره لوگول اضافه کنید.
در لولهای که فقط نشاسته و آب دارد، رنگ تیره مربوط به وجود نشاسته دیده میشود؛ اما در نمونه دارای بزاق، مقدار نشاسته کاهش یافته و تغییر رنگ کمتر است یا دیده نمیشود.
نتیجه: بزاق دارای آنزیمی است که به تجزیه نشاسته کمک میکند.
جواب سوالات صفحه ۱۱۸ علوم هفتم
ترشح بزاق دهان شما چه وقتی زیاد میشود؟
پاسخ: هنگام خوردن و جویدن غذا ترشح بزاق افزایش مییابد. دیدن، بوییدن یا حتی فکر کردن به یک غذای خوشمزه نیز میتواند باعث افزایش ترشح بزاق شود.
جواب فکر کنید صفحه ۱۱۸ علوم هفتم
الف) چه ارتباطی بین شکل و کار هر دندان وجود دارد؟
پاسخ:
دندانهای پیش: لبه نسبتاً تیز و تخت دارند و برای بریدن و تکه کردن غذا مناسباند.
دندانهای نیش: نوکتیز هستند و به پاره کردن غذا کمک میکنند.
آسیای کوچک: سطح پهنتر و برجستگیهایی دارد و در خرد و آسیاب کردن غذا نقش دارد.
آسیای بزرگ: سطح پهن و برجستگیهای بیشتری دارد و برای خرد و آسیاب کردن کاملتر غذا مناسب است.
ب) چه تعدادی از هر نوع دندان در دهانتان دارید؟
نمونه پاسخ: در فردی که مجموعه کامل دندانهای دائمی را داشته باشد:
دندان پیش: ۸ عدد
دندان نیش: ۴ عدد
آسیای کوچک: ۸ عدد
آسیای بزرگ: ۱۲ عدد
توجه: این سؤال درباره دندانهای خود دانشآموز است. در سن دانشآموزان پایه هفتم ممکن است بعضی دندانهای دائمی، بهویژه دندانهای آسیای انتهایی، هنوز رویش نکرده باشند؛ بنابراین تعداد واقعی دندانها را در دهان خودتان بشمارید.
جواب سوالات صفحه ۱۱۹ علوم هفتم
چرا خوردن شیرینی و شکلات از عاملهای پوسیدگی دندانهاست؟
پاسخ: مواد قندی غذای بعضی باکتریهای موجود در دهان هستند. این باکتریها از مواد قندی استفاده و اسید تولید میکنند. اسید به مینای دندان آسیب میزند و به مرور سبب پوسیدگی دندان میشود.
چقدر به سلامت دندانهایتان اهمیت میدهید؟
نمونه پاسخ: با مسواک زدن منظم، تمیز کردن دندانها، کاهش مصرف مداوم خوراکیهای شیرین و توجه به سلامت دهان و دندان میتوانیم از دندانها بهتر مراقبت کنیم.
جواب فکر کنید صفحه ۱۱۹ علوم هفتم
آیا برای شما پیش آمده است که غذا در گلویتان بپرد؟ در آن موقع چه حسی داشتید؟ با توجه به شکل ۴ بگویید چرا این اتفاق افتاده است؟
نمونه پاسخ: ممکن است در چنین حالتی فرد احساس خفگی کند و شروع به سرفه کند.
هنگام بلع، برچاکنای راه نای را میبندد تا غذا وارد مری شود. اگر هماهنگی بلع بهدرستی انجام نشود و مقداری غذا به جای مری وارد راه تنفسی شود، سرفه و احساس خفگی ایجاد میشود.
جواب اطلاعات جمع آوری کنید صفحه ۱۲۰ علوم هفتم
در شیره گوارشی معده اسید وجود دارد. این اسید معمولاً آسیبی به دیواره معده نمیرساند؛ اما گاهی باعث ایجاد زخمهایی در معده میشود. تحقیق کنید برای پیشگیری از زخم معده چه مواردی را باید رعایت کنید.
نمونه پاسخ پژوهشی:
۱- از مصرف خودسرانه و طولانیمدت بعضی داروهای مسکن و ضدالتهاب خودداری کنیم و آنها را طبق نظر پزشک مصرف کنیم.
۲- از مصرف دخانیات دوری کنیم.
۳- اگر علائم مداوم گوارشی داریم، برای بررسی علت و احتمال وجود عفونتهایی مانند هلیکوباکتر پیلوری به پزشک مراجعه کنیم.
۴- داروهای تجویزشده برای درمان عفونت یا زخم معده را دقیق و کامل مصرف کنیم.
۵- از مصرف خودسرانه دارو برای دردهای مکرر معده پرهیز کنیم.
نکته تکمیلی: برخلاف برخی باورهای رایج، غذاهای تند یا یک ماده غذایی خاص به تنهایی علت اصلی بیشتر زخمهای معده نیستند. تشخیص علت و درمان زخم معده باید توسط پزشک انجام شود.
جواب سوالات صفحه ۱۲۱ علوم هفتم
چرا بعضیها با خوردن شیر ناراحتی گوارشی پیدا میکنند؟
پاسخ: در شیر نوعی قند به نام لاکتوز وجود دارد. در بعضی افراد لاکتوز به خوبی گوارش نمیشود و خوردن شیر معمولی ممکن است باعث ناراحتی گوارشی شود. چنین افرادی میتوانند با نظر مناسب از شیر بدون لاکتوز استفاده کنند.
خوردن روزانه سبزی و میوه چه اهمیتی در سلامت دستگاه گوارش ما دارد؟
پاسخ: میوهها و سبزیها مقدار زیادی سلولز دارند. سلولز سبب افزایش حرکات فراخروده میشود و در نتیجه به دفع آسانتر مواد کمک میکند.
بخشی از سبزی که همراه نان و پنیر خوردهاید در باریکروده گوارش نمیشود؛ فکر میکنید چرا؟
پاسخ: زیرا سبزی دارای سلولز است و دستگاه گوارش انسان نمیتواند سلولز را مانند نشاسته گوارش کند. بنابراین بخشی از سلولز بدون گوارش وارد فراخروده میشود.
جواب فکر کنید صفحه ۱۲۱ علوم هفتم
سطح داخلی باریکروده چینخوردگیهای فراوانی دارد. اگر همه این چینها باز شوند، سطحی در حدود ۲۰ فرش ۳ × ۴ را میپوشانند. با توجه به کار باریکروده، این چینخوردگیها چه اهمیتی دارند؟
پاسخ: چینخوردگیها، پرزها و ریزپرزها سطح داخلی باریکروده را بسیار افزایش میدهند. در نتیجه سطح بیشتری برای تماس مواد مغذی با یاختههای روده وجود دارد و جذب مواد مغذی بهتر و بیشتر انجام میشود.
جواب سوالات صفحه ۱۲۲ علوم هفتم
آیا میدانید وزن شما حاصل چه عاملهایی است؟
پاسخ: وزن بدن به عوامل مختلفی مانند مقدار ماهیچهها، استخوانها، بافت چربی، قد، نوع و مقدار غذایی که مصرف میکنیم و میزان ورزش و فعالیت بدنی بستگی دارد.
جواب سوالات صفحه ۱۲۳ علوم هفتم
چه کسی میتواند به ما در داشتن تغذیه سالم کمک کند؟
پاسخ: کارشناس تغذیه میتواند با توجه به سن، وضعیت بدن، میزان فعالیت و شرایط سلامت هر فرد، برنامه غذایی متناسب با نیاز او پیشنهاد کند.
جواب گفت و گو کنید صفحه ۱۲۳ علوم هفتم
الف) موارد زیر چه ارتباطی با وزن شما دارند؟
ماهیچهها، استخوانها، بافت چربی، قد، نوع و مقدار غذا، ورزش و فعالیتهای بدنی
پاسخ: همه این موارد میتوانند بر وزن بدن اثر داشته باشند.
ماهیچهها: افزایش حجم ماهیچه میتواند وزن بدن را بیشتر کند.
استخوانها: بخشی از وزن بدن مربوط به استخوانهاست.
بافت چربی: افزایش بیش از حد چربی بدن باعث افزایش وزن میشود.
قد: افراد بلندقد معمولاً جثه بزرگتری دارند و وزن آنها نیز میتواند بیشتر باشد.
نوع و مقدار غذا: میزان انرژی دریافتی از غذا بر وزن اثر دارد.
ورزش و فعالیت بدنی: موجب مصرف انرژی میشود و در حفظ وزن مناسب نقش دارد.
ب) توضیح دهید کدام یک از موارد گفته شده در اختیار شما است.
پاسخ: از میان این عوامل، نوع و مقدار غذایی که انتخاب میکنیم و میزان ورزش و فعالیت بدنی بیشتر در اختیار ما هستند. بافت چربی و مقدار ماهیچه نیز تا حدی تحت تأثیر همین رفتارها قرار میگیرند؛ اما عواملی مانند قد و ویژگیهای استخوانبندی کاملاً در اختیار ما نیستند.
جواب فعالیت صفحه ۱۲۳ علوم هفتم
دیابت بزرگسالی یا بیماری قند در افراد بالای ۴۰ سال دیده میشود. پزشکان این بیماری را نوعی بیماری ارثی میدانند؛ اما معتقدند که نوع تغذیه و فعالیت بدنی در بروز آن نقش دارد. تحقیق کنید که چه شیوهای از زندگی در پیشگیری از این بیماری نقش دارد.
نمونه پاسخ پژوهشی:
۱- داشتن تغذیه متعادل و استفاده بیشتر از سبزیها، میوهها، غلات کامل و مواد غذایی سالم
۲- پرهیز از زیادهروی در خوراکیها و نوشیدنیهای بسیار شیرین و پرانرژی
۳- انجام منظم ورزش و فعالیت بدنی
۴- حفظ وزن مناسب
۵- پرهیز از دخانیات
۶- داشتن خواب کافی و عادتهای سالم روزانه
نکته مهم: برای پیشگیری از دیابت، حذف کامل کربوهیدراتها توصیه نمیشود. انتخاب نوع مناسب غذا، تعادل در مقدار مصرف، فعالیت بدنی و حفظ وزن مناسب اهمیت دارد.
به چند گروه تقسیم شوید و درباره تغذیه مناسب و کارهایی که در پیشگیری و جلوگیری از ابتلا به موارد زیر نقش دارند، اطلاعاتی جمعآوری کنید و به صورت پوستر (لوحه) یا پردهنگار به کلاس ارائه دهید:
الف) چربی خون بالا
ب) اضافه وزن
پ) فشار خون بالا
ت) پوکی استخوان
| موضوع |
تغذیه مناسب |
کارهای مؤثر در پیشگیری |
| چربی خون بالا |
مصرف سبزی، میوه، حبوبات و غلات کامل و کاهش چربیهای جامد و خوراکیهای بسیار چرب |
فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن مناسب و دوری از دخانیات |
| اضافه وزن |
رعایت تعادل در مقدار غذا، مصرف خوراکیهای متنوع و سالم و کاهش زیادهروی در خوراکیهای پرانرژی و بسیار شیرین |
ورزش منظم، فعالیت روزانه و ایجاد تعادل بین انرژی دریافتی و مصرفی |
| فشار خون بالا |
کاهش مصرف نمک و غذاهای بسیار شور و استفاده مناسب از میوهها و سبزیها |
فعالیت بدنی، حفظ وزن مناسب، دوری از دخانیات و داشتن سبک زندگی سالم |
| پوکی استخوان |
دریافت کافی کلسیم و ویتامین D از مواد غذایی مناسب |
فعالیت بدنی مناسب، ورزشهای تحمل وزن، استفاده مناسب از نور خورشید و پرهیز از دخانیات |
نکتهی مهم فصل: گوارش فقط خرد شدن غذا نیست. غذا باید به مولکولهایی تبدیل شود که بتوانند از یاختههای دیواره باریکروده عبور کنند و وارد خون شوند. به همین دلیل دهان، معده، باریکروده، لوزالمعده، کبد و سایر بخشهای دستگاه گوارش با همکاری یکدیگر این فرایند را انجام میدهند.
جمعبندی کوتاه فصل سیزدهم علوم هفتم: غذا در دستگاه گوارش به مواد کوچک و قابل جذب تبدیل میشود. گوارش از دهان آغاز میشود؛ دندانها غذا را خرد میکنند و آنزیم بزاقی در گوارش نشاسته نقش دارد. غذا پس از عبور از حلق و مری وارد معده میشود و سپس به باریکروده میرسد. گوارش نهایی و جذب بیشتر مواد مغذی در باریکروده انجام میشود. چینها، پرزها و ریزپرزهای این بخش سطح جذب را افزایش میدهند. مواد گوارشنشده وارد فراخروده میشوند و بخشی از آب و مواد معدنی آنها جذب میشود. کبد نیز مواد مغذی را ذخیره و صفرا تولید میکند. انتخاب غذای مناسب، فعالیت بدنی و حفظ وزن مناسب نیز در سلامت بدن و پیشگیری از بسیاری از بیماریها نقش دارند.