در فصل یازدهم علوم هفتم با عنوان «یاخته و سازمانبندی آن» با کوچکترین واحد زنده یعنی یاخته آشنا میشویم. در این فصل بخشهای اصلی یاخته، نقش غشای یاخته، میانیاخته و هسته، تفاوت یاختههای گیاهی و جانوری و کار بعضی اندامکها را بررسی میکنیم. همچنین میآموزیم در جانداران پریاخته، یاختهها چگونه با تقسیم کار در کنار یکدیگر بافت، اندام و دستگاه را تشکیل میدهند.
در ادامه پاسخ کامل سؤالهای داخل متن، فعالیتها، گفتوگو، اطلاعات جمعآوری کنید و آزمایش صفحههای ۹۹ تا ۱۰۶ علوم هفتم را به ترتیب کتاب میخوانید.
جواب سوالات صفحه ۹۹ علوم هفتم
چه شباهتی بین ساختار بدن شما و پیکر جاندارانی مانند گنجشک، درخت سیب یا باکتری وجود دارد؟
پاسخ: همهی این جانداران با وجود تفاوتهای فراوانی که با یکدیگر دارند، از یاخته ساخته شدهاند. باکتری فقط از یک یاخته تشکیل شده است؛ اما انسان، گنجشک و درخت سیب جاندارانی پریاختهاند و پیکر آنها از تعداد زیادی یاخته تشکیل شده است.
با دقت به پوست دست خود نگاه کنید. آیا میتوانید یاختههای پوست دستتان را ببینید؟
پاسخ: خیر. یاختههای پوست بسیار کوچکاند و نمیتوان آنها را با چشم غیرمسلح به صورت جداگانه مشاهده کرد. برای مشاهدهی یاختهها باید از وسیلهای مانند میکروسکوپ استفاده کنیم.
جواب فعالیت صفحه ۹۹ علوم هفتم
با میکروسکوپ روپوست برگ چند گیاه و پوستهی داخلی و خارجی پیاز را مشاهده و شکل یاختههای آنها را رسم کنید.
نمونه پاسخ: در بخش کوچکی از هر نمونه، تعداد زیادی یاخته در کنار یکدیگر دیده میشود. یاختههای روپوست گیاهان و پیاز معمولاً مرزهای مشخصی دارند و در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
برای رسم پاسخ:
۱- چند یاخته را در کنار یکدیگر رسم کنید.
۲- مرز یاختهها را با خطهای مشخص نشان دهید.
۳- اگر هسته در نمونه قابل مشاهده است، محل آن را نیز مشخص کنید.
۴- شکل یاختهها را مطابق نمونهای که واقعاً زیر میکروسکوپ دیدهاید رسم کنید.
توجه: این فعالیت به مشاهدهی واقعی با میکروسکوپ وابسته است؛ بنابراین شکل، تعداد و وضوح یاختههایی که هر دانشآموز مشاهده میکند ممکن است کمی متفاوت باشد.
جواب سوالات صفحه ۱۰۰ علوم هفتم
از دورهی ابتدایی میدانید، هر یاخته در بدن شما ویژگیهای یک موجود زنده را دارد. آیا این ویژگیها را به خاطر میآورید؟
نمونه پاسخ: از ویژگیهای موجودات زنده میتوان به تغذیه و دریافت مواد مورد نیاز، تنفس و تأمین انرژی، رشد، دفع مواد زائد، پاسخ دادن به محرکهای محیط و تولیدمثل اشاره کرد. یاخته نیز یک واحد زنده است و فعالیتهای حیاتی در آن انجام میشود.
جواب فعالیت صفحه ۱۰۰ علوم هفتم
به شکلهای زیر نگاه کنید. دربارهی شباهتهای آنها در گروه خود گفتوگو کنید.
پاسخ بر اساس شکلهای کتاب: یاختههای نشاندادهشده شکلهای بسیار متفاوتی دارند؛ بعضی گرد، بعضی کشیده، بعضی شاخهدار و بعضی نامنظماند. با این حال همگی
یاخته هستند و ویژگیهای ساختمانی مشترکی دارند.
همهی آنها دارای غشای یاخته و میانیاخته (سیتوپلاسم) هستند و در یاختههای نشاندادهشده، هسته نیز دیده میشود. بنابراین تفاوت ظاهری یاختهها مانع وجود ویژگیهای مشترک در ساختمان آنها نمیشود.
به نظر شما کار این غشا چیست؟ آیا هر مادهای میتواند از آن عبور کند؟
پاسخ: غشای یاخته ضمن
محافظت از یاخته، ورود و خروج مواد را نیز تنظیم میکند.
خیر؛ هر مادهای نمیتواند آزادانه از غشا عبور کند. غشای یاخته نفوذپذیری انتخابی دارد؛ یعنی ورود مواد مورد نیاز یاخته و خروج مواد زائد و ترشحی را کنترل میکند.
جواب گفت و گو کنید صفحه ۱۰۱ علوم هفتم
دربارهی جملهی زیر در گروه خود گفتوگو کنید:
«یاختههای ماهیچهای با یاختههای عصبی کاملاً متفاوتاند.»
پاسخ: این جمله به طور کامل درست نیست. یاختههای ماهیچهای و عصبی از نظر
شکل و کاری که انجام میدهند با یکدیگر تفاوت دارند؛ اما هر دو یاختهاند و بخشهای ساختمانی مشترکی دارند.
یاختههای ماهیچهای در انقباض و حرکت نقش دارند، در حالی که یاختههای عصبی برای دریافت و انتقال پیامهای عصبی مناسب شدهاند. پس این دو نوع یاخته متفاوتاند، اما نمیتوان گفت کاملاً با یکدیگر تفاوت دارند.
جواب اطلاعات جمع آوری کنید صفحه ۱۰۱ علوم هفتم
در یک فعالیت گروهی و با مراجعه به اینترنت، در مورد بزرگترین یاختهها تحقیق کنید و نتیجه را با استفاده از چند تصویر و به صورت دادهنما یا پردهنگار به کلاس گزارش دهید.
نمونه پاسخ پژوهشی: اندازهی یاختهها بسیار متفاوت است. بیشتر یاختهها آنقدر کوچکاند که برای مشاهدهی آنها به میکروسکوپ نیاز داریم؛ اما بعضی از یاختهها بسیار بزرگتر هستند.
• تخمک شترمرغ: از نمونههای بسیار بزرگ یاختههای جانوری است و بدون میکروسکوپ قابل مشاهده است.
• تخمک انسان: از بزرگترین یاختههای بدن انسان است.
• یاختههای عصبی: بعضی از آنها زائدههای بسیار بلندی دارند و از نظر طول از یاختههای قابل توجه بدن به شمار میآیند.
پیشنهاد برای ارائه: میتوانید در دادهنما یا پردهنگار خود تصویر هر نمونه را در یک بخش جدا قرار دهید و نام یاخته و ویژگی مهم آن را در زیر تصویر بنویسید.
جواب فعالیت صفحه ۱۰۳ علوم هفتم
با توجه به شکل صفحهی قبل، به مقایسهی بخشهای یک کارخانه با یاخته بپردازید و جدول زیر را کامل کنید.
| بخشهای یاختهای |
بخشهای کارخانه |
فرایند |
| غشای یاخته |
درها و دروازههای کارخانه |
ورود و خروج مواد |
| راکیزه (میتوکندری) |
منبع انرژی (موتورخانه) |
تولید انرژی |
| رناتن (ریبوزوم) |
بخش مخلوط و پخت |
پروتئینسازی |
| دستگاه گلژی |
بخش بستهبندی و توزیع |
بستهبندی و پخش |
| هسته |
ادارهی مدیریت |
تنظیم و مدیریت |
| کریچه (واکوئول) |
انبار |
ذخیرهی آب، مواد غذایی و مواد دفعی |
ارتباط بخشهای دیگر یاخته با کارخانه: شبکهی در میانیاختهای مانند بخش انتقال و جابهجایی کارخانه عمل میکند و در ارتباط و حمل مواد درون یاخته نقش دارد.
جواب آزمایش کنید صفحه ۱۰۳ علوم هفتم
وسایل و مواد: گیاه خزه، سیبزمینی، میکروسکوپ، تیغه و تیغک، چوب بستنی، آبی متیل و لوگول
مرحله ۱ ـ مشاهدهی برگ خزه
برگ خزه را روی تیغه قرار دهید و زیر میکروسکوپ مشاهده کنید. لکههای سبزرنگ در یاختهها همان سبزدیسهها (کلروپلاستها) هستند که بدون رنگآمیزی مشاهده میشوند.
نتیجهی مورد انتظار: یاختههای خزه در کنار یکدیگر دیده میشوند و درون آنها لکهها یا اجسام سبزرنگی وجود دارد که همان سبزدیسهها هستند.
مرحله ۲ ـ مشاهدهی یاختههای پوششی دهان
همانطور که در پایهی ششم آموختید، نمونهای از یاختههای پوششی دهان را تهیه کنید و روی نمونه چند قطره آبی متیل یا لوگول بریزید. پس از چند دقیقه نمونه را زیر میکروسکوپ مشاهده کنید و سه بخش اصلی یاخته، یعنی غشا، هسته و میانیاخته (سیتوپلاسم) را در آن تشخیص دهید.
نتیجهی مورد انتظار: پس از رنگآمیزی، بخشهای یاخته واضحتر دیده میشوند و میتوان غشای یاخته، میانیاخته و هسته را در نمونه تشخیص داد.
مرحله ۳ ـ مشاهدهی سیبزمینی
سیبزمینی را دو قسمت کنید و لبهی کارد را روی آن بکشید. مایع روی لبهی کارد را روی تیغهی شیشهای منتقل و مقداری لوگول به آن اضافه کنید. پس از چند دقیقه با میکروسکوپ آن را مشاهده کنید. لکههای تیرهرنگ، دیسههای (پلاستهای) ذخیرهای هستند.
چه مادهای در آنها ذخیره شده است؟ برای پاسخ خود دلیل بیاورید.
پاسخ: در این دیسهها نشاسته ذخیره شده است؛ زیرا لوگول برای شناسایی نشاسته به کار میرود و در حضور نشاسته باعث ایجاد رنگ تیره میشود. بنابراین لکههای تیرهی مشاهدهشده نشاندهندهی وجود نشاستهاند.
مرحله ۴ ـ رسم مشاهدات
شکل آنچه را که در هر مرحله دیدید، رسم کنید. در مورد آنها با گروه خود مشورت کنید.
راهنمای رسم:
۱- برگ خزه: چند یاختهی گیاهی را در کنار یکدیگر رسم کنید و درون آنها تعدادی سبزدیسه به صورت اجسام کوچک نشان دهید.
۲- یاختههای پوششی دهان: چند یاختهی نسبتاً پهن رسم کنید و غشای یاخته، میانیاخته و هسته را در آنها مشخص کنید.
۳- سیبزمینی: چند یاخته رسم کنید و درون آنها لکههای تیره را به عنوان دیسههای ذخیرهای حاوی نشاسته نشان دهید.
توجه: این بخش پاسخ ترسیمی دارد و شکل نهایی باید تا حد امکان مطابق چیزی باشد که دانشآموز واقعاً با میکروسکوپ مشاهده کرده است؛ بنابراین ممکن است جزئیات رسمها کمی متفاوت باشند.
جواب فعالیت صفحه ۱۰۴ علوم هفتم
با توجه به شکل بالا جدول را کامل کنید.
| مشخصه |
یاختهی گیاهی |
یاختهی جانوری |
| سبزدیسه (کلروپلاست) |
دارد |
ندارد |
| دیوارهی یاخته |
دارد |
ندارد |
| راکیزه (میتوکندری) |
دارد |
دارد |
| کریچه (واکوئول مرکزی) |
کریچهی بزرگ مرکزی دارد |
کریچهی بزرگ مرکزی ندارد |
یاختههای گیاهی و جانوری شباهتهایی با یکدیگر دارند، اما یاختهی گیاهی دیوارهی یاختهای و سبزدیسه دارد و به دلیل وجود دیوارهی یاختهای معمولاً شکل منظمتری نیز دارد.
جانداران تکیاختهای فقط از یک یاخته تشکیل شدهاند و همهی فعالیتهای حیاتی خود را با همان یک یاخته انجام میدهند؛ در حالی که جانداران پریاختهای تعداد زیادی یاخته دارند. در اینها فعالیتهای حیاتی چگونه انجام میشوند؟
پاسخ: در جانداران پریاختهی ساده، مانند جلبک رشتهای نشاندادهشده در کتاب، تعدادی یاخته در کنار یکدیگر قرار دارند و هر یاخته میتواند مستقل از یاختههای دیگر به فعالیت حیاتی خود ادامه دهد.
اما در جانداران پریاختهی پیچیدهتر مانند گیاهان و جانوران، بین یاختهها تقسیم کار صورت گرفته است. یاختهها شکلها و وظایف متفاوتی دارند و با همکاری یکدیگر فعالیتهای حیاتی جاندار را انجام میدهند.
تناسب شکل و کار یاختهها
بین شکل یاخته و کاری که انجام میدهد تناسب وجود دارد.
• یاختههای پوششی پوست: به هم فشردهاند و در محافظت نقش دارند.
• یاختههای پوششی مویرگها: نازکاند و امکان تبادل مواد را فراهم میکنند.
• یاختههای خونی: شکلی مناسب برای حرکت در رگها دارند.
• یاختههای عصبی: دراز و کشیدهاند و برای انتقال پیام عصبی مناسباند.
• آوندهای گیاهی: دراز و لولهمانند هستند و انتقال مواد را بر عهده دارند.
سازمانبندی یاختهها
در جانداران پریاخته، از اجتماع تعدادی یاختهی مشابه و همکار
بافت تشکیل میشود. در بدن انسان چهار نوع بافت اصلی شامل
پوششی، پیوندی، عصبی و ماهیچهای وجود دارد.
بافتهای متفاوت در کنار یکدیگر اندام را میسازند؛ مانند قلب، کلیه و معده. چند اندام نیز با همکاری یکدیگر یک دستگاه را تشکیل میدهند و مجموعهی دستگاهها یک موجود زنده را به وجود میآورد.
یاخته ← بافت ← اندام ← دستگاه ← موجود زنده
نکتهی مهم فصل: یاخته فقط کوچکترین واحد سازندهی بدن جانداران نیست؛ بلکه واحد ساختار و عمل در موجودات زنده نیز به شمار میرود. شکل و ساختمان یاختهها با کاری که انجام میدهند ارتباط دارد و در جانداران پریاخته، همکاری و تقسیم کار میان یاختهها باعث انجام فعالیتهای حیاتی میشود.
جمعبندی کوتاه فصل یازدهم علوم هفتم: همهی جانداران از یاخته ساخته شدهاند و یاخته کوچکترین واحد زنده و واحد ساختار و عمل در موجودات زنده است. غشای یاخته از آن محافظت میکند و ورود و خروج مواد را تنظیم میکند. میانیاخته محل قرار گرفتن اندامکها و مواد مورد نیاز یاخته است و هسته فعالیتها و برخی ویژگیهای یاخته را تنظیم میکند. یاختههای گیاهی و جانوری شباهتهایی دارند، اما یاختهی گیاهی دیوارهی یاختهای و سبزدیسه دارد و کریچهی بزرگ مرکزی در آن دیده میشود. در جانداران پریاخته نیز میان یاختهها تقسیم کار وجود دارد و یاختهها با تشکیل بافت، اندام و دستگاه، ساختار موجود زنده را به وجود میآورند.
