جواب درس ۲ علوم ششم؛ پاسخ سرگذشت دفتر من – صفحه ۸ تا ۱۶

پاسخ بر اساس تصاویر کتاب:

تصویر الف ـ نقاشی روی دیوار غار: انسان‌های گذشته با کشیدن شکل جانوران، انسان‌ها و رویدادها روی دیواره‌ی غارها، بخشی از اطلاعات و تجربه‌های خود را ثبت می‌کردند.

تصویر ب ـ نوشته روی چوب: گاهی نوشته‌ها و نشانه‌ها روی قطعات چوب ثبت می‌شدند.

تصویر پ ـ نوشته روی چرم: از پوست آماده‌شده‌ی جانوران نیز برای نوشتن و نگهداری اطلاعات استفاده می‌شد.

تصویر ت ـ نوشته روی سفال: نوشته‌ها و علامت‌ها روی لوح‌ها و ظرف‌های سفالی ثبت می‌شدند.

تصویر ث ـ کتیبه و نقش برجسته روی سنگ: نوشته‌ها، فرمان‌ها و تصاویر مهم روی سنگ حک می‌شدند و برخی از آنها تا امروز باقی مانده‌اند.

نمونه پاسخ: نوشتن روی لوح‌های گِلی، پاپیروس، استخوان، پوست جانوران و صفحه‌های فلزی از روش‌های دیگری بوده است که انسان‌ها در دوره‌های مختلف برای ثبت و نگهداری اطلاعات از آنها استفاده می‌کردند.

مزایا	معایب
مواد مورد نیاز مانند سنگ و چوب در طبیعت در دسترس بودند.	سنگ‌ها سنگین بودند و جابه‌جایی آنها دشوار بود.
برای استفاده از آنها به دستگاه‌های پیشرفته نیاز نبود.	ثبت مقدار زیادی اطلاعات فضای زیادی می‌گرفت.
نوشته و نقش روی سنگ و بعضی سفال‌ها می‌توانست مدت زیادی باقی بماند.	نوشتن و حک کردن اطلاعات زمان‌بر و دشوار بود.
بخشی از اطلاعات گذشتگان به این روش تا امروز حفظ شده است.	چوب و برخی مواد دیگر ممکن بود بر اثر رطوبت، پوسیدگی یا عوامل طبیعی از بین بروند.

مواد طبیعی	مواد مصنوعی
سنگ، چوب، پنبه، پشم، ماسه، نفت خام، سنگ آهن، آب	کاغذ، شیشه، پلاستیک، لاستیک خودرو، دارو، مداد، کیف، ظروف پلاستیکی

پاسخ: مواد طبیعی مانند سنگ، پنبه، پشم، ماسه، نفت خام و سنگ آهن در طبیعت وجود دارند. انسان با ایجاد تغییر در مواد طبیعی، مواد مصنوعی را می‌سازد؛ برای مثال از چوب کاغذ، از ماسه شیشه، از نفت مواد پلاستیکی و از سنگ آهن بسیاری از وسایل آهنی ساخته می‌شوند.

پاسخ: از کاغذ برای تهیه‌ی کتاب، دفتر، روزنامه، مجله، نقشه، پوستر، پاکت، جعبه، مقوا، کاغذ کادو، برچسب، بلیت، اسکناس، دستمال کاغذی و انواع بسته‌بندی استفاده می‌شود.

فرد یا مرکز	نمونه استفاده از کاغذ
عکاس	چاپ عکس، کاغذ عکاسی و بسته‌بندی عکس
بانک	فرم‌ها، رسیدها، اسناد و اسکناس
دانش‌آموز	کتاب، دفتر، نقاشی و تکالیف
خیاط	کشیدن و بریدن الگوی لباس
مرغداری	شانه و جعبه‌ی تخم‌مرغ
قناد	جعبه‌ی شیرینی، زیرشیرینی و بسته‌بندی

پاسخ: مراحل اصلی تبدیل درخت به کاغذ به این ترتیب است:
۱- بریدن درخت
۲- حمل الوار و تنه‌های درخت به کارخانه
۳- کندن پوست تنه‌ی درخت
۴- تبدیل چوب به تکه‌های ریز یا چیپس چوب
۵- تبدیل تکه‌های ریز چوب به خمیر و از بین بردن رنگ آن
۶- خشک کردن خمیر و تهیه‌ی کاغذ

بررسی شش تصویر کتاب:
تصویر ۱: بریدن درخت
تصویر ۲: حمل تنه‌ها و الوار به کارخانه
تصویر ۳: کندن پوست تنه‌ی درخت
تصویر ۴: خرد کردن چوب و تولید چیپس چوب
تصویر ۵: تبدیل تکه‌های ریز چوب به خمیر و از بین بردن رنگ آن
تصویر ۶: خشک کردن خمیر و تهیه‌ی ورقه‌های کاغذ

پاسخ: هر دو تغییر فیزیکی هستند. در مرحله‌ی ۴ فقط اندازه‌ی قطعات چوب کوچک‌تر می‌شود و در مرحله‌ی ۶ با خشک شدن خمیر و شکل‌گیری ورقه‌ی کاغذ، ماده‌ی تازه‌ای تولید نمی‌شود.

پاسخ: چیپس چوب از قطعات کوچک، جامد، نسبتاً سخت و خشک چوب تشکیل شده است؛ اما خمیر کاغذ نرم، مرطوب، انعطاف‌پذیر و خمیری‌شکل است و پس از رنگ‌بری معمولاً روشن‌تر از چیپس چوب دیده می‌شود.

وسایل و مواد مورد نیاز: بشر، استوانه‌ی مدرج، آب اکسیژنه، سرکه، پتاسیم پرمنگنات و قاشق

مشاهده: پس از اضافه کردن آب اکسیژنه، رنگ بنفش محلول کم‌رنگ می‌شود و ممکن است تقریباً از بین برود. در هنگام واکنش ممکن است حباب‌هایی نیز در محلول مشاهده شود.

مشاهده: رنگ بعضی از تکه‌های کاغذ کم‌رنگ‌تر می‌شود؛ اما ممکن است رنگ همه‌ی کاغذها به طور کامل از بین نرود.

پاسخ: آب اکسیژنه خاصیت رنگ‌بری دارد و می‌تواند رنگ برخی مواد را کاهش دهد یا از بین ببرد؛ اما همان‌طور که کتاب تأکید می‌کند، آب اکسیژنه نمی‌تواند رنگ همه‌ی مواد را از بین ببرد. در تولید کاغذ از مواد رنگ‌بَر برای روشن‌تر کردن خمیر کاغذ استفاده می‌شود.

هشدار کتاب: از تماس آب اکسیژنه با پوست خود بپرهیزید. آب اکسیژنه را در جای تاریک نگهداری کنید. هیچ‌گاه از آب اکسیژنه در فضای بسته استفاده نکنید. همچنین از ترکیب آب ژاول با سایر شوینده‌ها و پاک‌کننده‌ها جداً پرهیز کنید.

پاسخ: کاغذ تحریر، روزنامه، مقوا، گلاسه، کاهی، عکاسی، کاغذ کادو، کاغذ رنگی، کاغذ روغنی و کاغذهای بسته‌بندی نمونه‌هایی از انواع کاغذ هستند.

بررسی تصاویر کتاب:

تصویر الف ـ اثر افزایش گچ به آب: با افزودن گچ، آب سفید و کدرتر می‌شود. این مشاهده نشان می‌دهد گچ می‌تواند در افزایش سفیدی و ماتی کاغذ نقش داشته باشد.

تصویر ب ـ اثر آب روی کاغذ معمولی: آب در کاغذ معمولی نفوذ می‌کند؛ کاغذ خیس، نرم و کم‌مقاومت می‌شود و راحت‌تر پاره می‌شود.

تصویر پ ـ اثر آب روی کاغذ گلاسه: قطره‌های آب بیشتر روی سطح باقی می‌مانند و آب به آسانی در کاغذ گلاسه نفوذ نمی‌کند؛ زیرا سطح آن پوشش مناسب‌تری دارد.

ماده‌ی به کار رفته در تهیه‌ی کاغذ	علت استفاده
پلاستیک	کم کردن نفوذ آب و تهیه‌ی کاغذهای مقاوم‌تر در برابر رطوبت
رنگ	تولید کاغذهای رنگی
نشاسته	افزایش استحکام و مقاومت کاغذ
گاز کلر	رنگ‌بری و سفید کردن خمیر کاغذ
گچ	سفیدتر و مات‌تر کردن و بهبود سطح کاغذ

روش محاسبه:
ابتدا مقدار کاغذ مصرف‌شده‌ی همه‌ی دانش‌آموزان کلاس در یک سال را به معادل دفتر یا کتاب ۵۰۰ برگی تبدیل می‌کنیم.

سپس از تناسب زیر استفاده می‌کنیم:
۲۰۰ جلد ۵۰۰ برگی ← ۳ درخت

بنابراین:
تعداد درخت = تعداد جلدهای ۵۰۰ برگی مصرف‌شده × ۳ ÷ ۲۰۰

نمونه پاسخ: اگر مجموع مصرف سالانه‌ی کاغذ کلاس معادل ۲۰۰ جلد دفتر یا کتاب ۵۰۰ برگی باشد، برای تولید این مقدار کاغذ تقریباً ۳ اصله درخت لازم است. عدد دقیق به مقدار واقعی مصرف کاغذ در کلاس شما بستگی دارد.

پاسخ: با کاهش تعداد درختان، مقدار کربن‌دی‌اکسید مصرف‌شده توسط گیاهان کمتر و مقدار اکسیژن تولیدشده نیز کاهش می‌یابد. همچنین بسیاری از جانوران زیستگاه و منبع غذایی خود را از دست می‌دهند و تعادل محیط‌زیست به هم می‌خورد.

پاسخ: کاهش مصرف کاغذ، استفاده از دو روی کاغذ، بازیافت کاغذ، کاشت درختان جدید، جلوگیری از قطع بی‌رویه‌ی درختان، حفاظت از جنگل‌ها، جلوگیری از آتش‌سوزی و تخریب جنگل و آموزش مردم درباره‌ی اهمیت منابع طبیعی از راه‌های مناسب هستند.

ویژگی	کاغذ تهیه‌شده از چوب	کاغذ سنگی
ماده‌ی اصلی	الیاف سلولزی چوب	پودر کلسیم کربنات و ماده‌ی پلاستیکی
وابستگی به درخت	برای تهیه‌ی خمیر آن به منابع گیاهی نیاز است.	برای ماده‌ی اصلی آن از چوب استفاده نمی‌شود.
رفتار در برابر آب	کاغذ معمولی آب را جذب می‌کند.	به دلیل داشتن ماده‌ی پلیمری معمولاً در برابر آب مقاوم‌تر است.
بازیافت	در چرخه‌ی معمول بازیافت کاغذ قابل بازیافت است.	به علت ترکیب معدنی و پلاستیکی، روش بازیافت آن با کاغذ سلولزی متفاوت است.

وسایل و مواد مورد نیاز: خرده‌های ریز روزنامه و کاغذ، الک، منگنه، مایع سفیدکننده، چهارچوب، طلق، توری و ظرف بزرگ

مراحل کاوشگری:
۱- مقداری روزنامه‌ی باطله بردارید و آن را با قیچی به تکه‌های بسیار ریز ببرید.
۲- خرده‌های ریز روزنامه را در یک ظرف بزرگ بریزید و درون آن تا نیمه آب اضافه کنید.
۳- پس از گذشت ۲ ساعت با همزن، مخلوط آب و کاغذ را خوب هم بزنید.
۴- خمیر کاغذ به دست آمده را روی الک بریزید و صاف کنید.
۵- خمیر کاغذ را با یک لیوان آب ژاول (مایع سفیدکننده) مخلوط کنید و بگذارید ۲۴ ساعت بماند.
۶- دوباره خمیر کاغذ را روی الک بریزید و صاف کنید. سپس آن را با سه لیوان آب، شست‌وشو دهید.
۷- اکنون خمیر کاغذ را در ظرف بزرگ که تا نیمه آب دارد، بریزید.
۸- با استفاده از منگنه، توری را به چهارچوب بچسبانید و با آن لایه‌ی نازکی از خمیر را بردارید.
۹- یک طلق بردارید و آن را روی خمیر کاغذ بگذارید و خمیر کاغذ را روی آن برگردانید؛ سپس آن را در گوشه‌ای قرار دهید تا خشک شود.
۱۰- برای تهیه‌ی کاغذ رنگی و مقاوم، یک قاشق غذاخوری رنگ و یک قاشق سوپ‌خوری چسب نشاسته (پودر نشاسته) به خمیر به دست آمده در مرحله‌ی ۷ بیفزایید و مراحل ۸ و ۹ را تکرار کنید.

نمونه پاسخ: کاغذ دست‌ساز بازیافتی معمولاً ضخیم‌تر، زبرتر و ناهموارتر از کاغذ روزنامه است و ممکن است رنگ آن کاملاً یکنواخت نباشد.

پاسخ: به طور معمول کاغذ تازه‌ای که از الیاف چوب تهیه شده است استحکام بیشتری دارد؛ زیرا الیاف کاغذ در هر بار بازیافت کوتاه‌تر و ضعیف‌تر می‌شوند. افزودن نشاسته می‌تواند استحکام کاغذ بازیافتی دست‌ساز را بیشتر کند.

پاسخ: بازیافت کاغذ باعث کاهش مصرف چوب و قطع درختان، کم شدن حجم زباله، استفاده‌ی دوباره از مواد و حفظ منابع طبیعی می‌شود و به حفاظت از جنگل‌ها و محیط‌زیست کمک می‌کند.

پاسخ: کیسه‌های نایلونی ساخته‌شده از مواد اولیه‌ی اصلی معمولاً مقاومت بیشتری دارند و مواد بازیافتی ممکن است استحکام کمتری داشته باشند.

پاسخ: چون مواد بازیافتی ممکن است مقاومت کمتری داشته باشند، کیسه را ضخیم‌تر می‌سازند تا استحکام آن بیشتر شود و احتمال پاره شدن کاهش یابد.

پاسخ بر اساس چهار تصویر کتاب:

تصویر ۱ ـ کاغذها و مقواهای رنگی: وجود رنگ، پوشش یا مواد افزودنی می‌تواند مراحل جداسازی و بازیافت را دشوارتر کند.

تصویر ۲ ـ شانه‌ی تخم‌مرغ: اگر شانه تمیز و خشک باشد قابل جمع‌آوری است؛ اما آلودگی و رطوبت می‌تواند بازیافت آن را دشوار کند. همچنین الیاف آن معمولاً قبلاً چند بار بازیافت شده‌اند و کوتاه‌تر و ضعیف‌ترند.

تصویر ۳ ـ جعبه‌ی دستمال کاغذی: ممکن است بخش‌هایی مانند پوشش پلاستیکی محل خروج دستمال یا مواد دیگر همراه جعبه باشد که بهتر است پیش از بازیافت جدا شوند.

تصویر ۴ ـ جعبه‌ی پیتزا: چربی و باقی‌مانده‌ی غذا می‌تواند کاغذ را آلوده کند و بازیافت آن را دشوار سازد. قسمت‌های تمیز جعبه را می‌توان از بخش‌های چرب جدا کرد.

پاسخ: کاغذهای باطله را از زباله‌های تر جدا کنیم، سطل مخصوص کاغذ داشته باشیم، کاغذها را تمیز و خشک نگه داریم، از دو طرف برگه استفاده کنیم، دفترهای نیمه‌استفاده را دوباره به کار ببریم و کاغذهای جمع‌شده را به مراکز بازیافت تحویل دهیم.

نمونه گزارش: در بسیاری از محله‌ها برای کاهش زباله و افزایش بازیافت، شهروندان تشویق می‌شوند کاغذ، مقوا و سایر پسماندهای خشک را از زباله‌های تر جدا کنند. در برخی مناطق سطل‌ها یا محل‌هایی برای جمع‌آوری پسماند خشک وجود دارد و کاغذهای جمع‌آوری‌شده برای جداسازی و بازیافت به مراکز مربوط فرستاده می‌شوند. آموزش تفکیک زباله در مدرسه، خانه و مراکز محلی نیز می‌تواند مقدار کاغذ بازیافتی را افزایش دهد.

یادآوری کتاب: یادتان باشد که در روز درخت‌کاری به همراه والدین خود، یک اصله درخت در مدرسه، محله، خانه و … بکارید و از آن مراقبت کنید تا رشد کند.

نکته‌ی مهم درس: کاغذ یک ماده‌ی مصنوعی است که ماده‌ی اصلی آن معمولاً از منابع طبیعی مانند چوب به دست می‌آید. هرچه مصرف کاغذ بیشتر باشد، نیاز به منابع اولیه نیز افزایش پیدا می‌کند؛ بنابراین مصرف درست، استفاده‌ی دوباره و بازیافت کاغذ در حفظ درختان و محیط‌زیست اهمیت زیادی دارد.

جمع‌بندی کوتاه درس دوم علوم ششم: انسان‌ها در گذشته اطلاعات خود را روی سنگ، چوب، چرم، سفال و دیوار غارها ثبت می‌کردند. با افزایش نیاز به ثبت اطلاعات، مواد و روش‌های جدیدی مانند کاغذ به وجود آمد. کاغذ از موادی طبیعی مانند چوب ساخته می‌شود اما خود یک ماده‌ی مصنوعی است. برای تهیه‌ی انواع کاغذ از موادی مانند رنگ، نشاسته، گچ و مواد رنگ‌بَر استفاده می‌شود. از آنجا که تولید کاغذ می‌تواند به مصرف چوب و قطع درختان منجر شود، کاهش مصرف، استفاده‌ی دوباره و بازیافت کاغذ از راه‌های مهم حفاظت از منابع طبیعی است.