جواب فعالیت های درس ۱۲ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۱۵۳ تا ۱۶۳

پاسخ پیشنهادی: صدام و حامیان خارجی او تصور می‌کردند شرایط داخلی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فرصت مناسبی برای حمله نظامی فراهم کرده است. ارتش و ژاندارمری به دلیل تغییرات پس از انقلاب هنوز آمادگی کامل نداشتند، سپاه پاسداران نیرویی تازه‌تأسیس بود و در برخی نقاط کشور نیز آشوب‌ها و ناامنی‌هایی وجود داشت.

مهم‌ترین اهداف صدام از تحمیل جنگ عبارت بودند از:
۱ـ حاکمیت بر آبراه مهم اروندرود و تسلط بیشتر بر خلیج فارس.
۲ـ جدایی جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب کوچک و تنب بزرگ و استان خوزستان از ایران.
۳ـ تضعیف و نابودی انقلاب اسلامی و جلوگیری از گسترش افکار انقلابی در میان مردم عراق و دیگر کشورهای اسلامی.
۴ـ رسیدن به رهبری جهان عرب و به دست گرفتن نقش ژاندارمی در منطقه.

صدام با پشتگرمی به حمایت‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی و اطلاعاتی کشورهای مختلف، به‌ویژه قدرت‌های بزرگ، گمان می‌کرد می‌تواند در مدت کوتاهی به اهداف خود برسد و خوزستان را اشغال کند.

ارزیابی و تحلیل

با توجه به سخنان امام خمینی، همفکری کنید و بگویید انگیزه و هدف صدام از اینکه در آغاز جنگ تحمیلی خود را «سردار قادسیه» می‌نامید، چه بود؟

«صدام هم پیش خود فکر کرد و شیطان‌های بزرگ هم این فکر را در او تقویت کردند که تو به ایرانی که الآن به‌هم‌خورده و هرج و مرج است و ارتشی ندارد، حمله کن و اسم خودت را مثل سعد وقاص کن و خودت را فاتح قادسیه بخوان.»
(صحیفه امام، ج ۱۶، ص ۹۲)

پاسخ: صدام با استفاده از عنوان «سردار قادسیه» می‌خواست جنگ جدید را به نبرد قادسیه در صدر اسلام پیوند بزند؛ نبردی که در آن سپاه مسلمانان عرب به فرماندهی سعد بن ابی‌وقاص با حکومت ساسانی جنگید.

هدف او این بود که:
۱ـ احساسات ناسیونالیستی عربی را تحریک کند.
۲ـ حمایت دولت‌ها و ملت‌های عربی را برای جنگ با ایران به دست آورد.
۳ـ تجاوز نظامی خود را به صورت رویارویی اعراب و ایرانیان جلوه دهد.
۴ـ با یادآوری شکست ساسانیان در قادسیه، پیروزی احتمالی خود بر ایران را تبلیغ کند.

در واقع، حکومت بعثی تلاش می‌کرد ماهیت تجاوز نظامی خود را با استفاده از شعارهای تاریخی و قومی پنهان و برای جنگ مشروعیت تبلیغاتی ایجاد کند.

بررسی شواهد و مدارک

مفاد قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد درباره جنگ تحمیلی صدام علیه ایران و تهاجم نظامی صدام به کویت را بخوانید و تفاوت‌های آنها را با ذکر دلیل بیان کنید.

الف) قطعنامه ۴۷۹ (۲۸ سپتامبر ۱۹۸۰ / ۶ مهر ۱۳۵۹):
۱ـ از ایران و عراق می‌خواهد از هرگونه کاربرد زور به فوریت خودداری کنند و مناقشه خود را از راه‌های مسالمت‌آمیز و طبق اصول عدالت و حقوق بین‌المللی حل نمایند.
۲ـ از آنها مصرانه می‌خواهد هر پیشنهاد مناسب در مورد میانجیگری، سازش یا توسل به نهادهای منطقه‌ای و یا دیگر راه‌های مسالمت‌آمیز را بنا به انتخاب خود، که اجرای تعهداتشان را بر اساس منشور سازمان ملل تسهیل کند، بپذیرند.
۳ـ از کلیه کشورهای دیگر می‌خواهد حداکثر خویشتن‌داری را مبذول دارند و از هر اقدامی که ممکن است به افزایش و گسترش بیشتر مناقشه منجر شود، خودداری کنند.
۴ـ از کوشش‌های دبیرکل و پیشنهاد وی در مورد مساعی جمیله برای حل این وضعیت پشتیبانی می‌کند.

ب) قطعنامه ۶۶۰ (۲ اوت ۱۹۹۰ / ۱۳ مرداد ۱۳۶۹) که بلافاصله پس از حمله صدام به کویت صادر شد:
۱ـ تهاجم عراق به کویت را محکوم می‌کند.
۲ـ از عراق می‌خواهد تمام نیروهای خود را بی‌درنگ و بدون قید و شرط از کویت بیرون ببرد.
۳ـ عراق و کویت را متعهد می‌کند که بلافاصله مذاکرات فشرده‌ای را برای حل اختلافات خود آغاز کنند.
۴ـ تصمیم می‌گیرد که مجدداً و در صورت نیاز تشکیل جلسه دهد تا اتخاذ دیگر تدابیر لازم را برای اجرای این قطعنامه بررسی کند.

پاسخ: میان برخورد شورای امنیت با حمله عراق به ایران و حمله همان حکومت به کویت تفاوت آشکاری دیده می‌شود.

در قطعنامه ۴۷۹ که پس از حمله عراق به ایران صادر شد:
ـ از عراق به عنوان کشور متجاوز نام برده نشد.
ـ تجاوز نظامی عراق محکوم نشد.
ـ از عراق خواسته نشد نیروهای خود را از خاک ایران خارج کند.
ـ ایران و عراق تقریباً در جایگاه یکسان قرار گرفتند و هر دو به خودداری از ادامه جنگ و حل مسالمت‌آمیز اختلاف فراخوانده شدند.

اما در قطعنامه ۶۶۰ پس از حمله عراق به کویت:
ـ حمله عراق به صراحت «تهاجم» نامیده و محکوم شد.
ـ از عراق خواسته شد بی‌درنگ و بدون هیچ شرطی نیروهایش را از کویت خارج کند.
ـ شورای امنیت اعلام کرد در صورت نیاز برای اجرای قطعنامه تدابیر دیگری اتخاذ خواهد کرد.

بنابراین برخورد شورای امنیت در دو واقعه یکسان نبود. براساس مطالب درس، مواضع قدرت‌های بزرگ و منافع سیاسی آنها در این تفاوت نقش داشت؛ زیرا در جریان جنگ ایران و عراق، بسیاری از قدرت‌های بزرگ از حکومت صدام حمایت سیاسی، نظامی و اقتصادی می‌کردند.

کاوش خارج از کلاس؛ تاریخ شفاهی دفاع مقدس

الف) با یکی از افراد خانواده، فامیل، آشنا یا همسایه که در دفاع مقدس مشارکت داشته است، درباره انگیزه و هدف او از حضور در دفاع مقدس، فعالیت‌هایی که انجام داده است یا خاطراتش از آن دوره مصاحبه کنید و گزارش مکتوب آن را به کلاس ارائه دهید.

نمونه پاسخ قابل تنظیم: برای انجام این فعالیت با یکی از بستگان که در دوران دفاع مقدس در جبهه حضور داشته است گفت‌وگو کردم.

او درباره انگیزه حضور خود توضیح داد که پس از حمله ارتش عراق به خاک ایران، احساس کرده است دفاع از سرزمین، مردم و استقلال کشور وظیفه‌ای عمومی است و به همین دلیل به صورت داوطلبانه راهی جبهه شده است.

وی در مدت حضور خود در جبهه در فعالیت‌هایی مانند نگهبانی، کمک به انتقال تجهیزات و مواد غذایی، آماده‌سازی مواضع دفاعی و همکاری با دیگر رزمندگان شرکت داشته است.

یکی از مهم‌ترین خاطرات او مربوط به همکاری و همدلی رزمندگان از شهرها، روستاها و قومیت‌های مختلف بود. به گفته او، افراد با وجود تفاوت در سن، شغل و محل زندگی، برای یک هدف مشترک یعنی دفاع از ایران در کنار یکدیگر حضور داشتند.

از این مصاحبه می‌توان نتیجه گرفت که تاریخ شفاهی، از طریق ثبت خاطرات افرادی که مستقیماً در یک رویداد تاریخی حضور داشته‌اند، اطلاعات ارزشمندی درباره تجربه‌ها، احساسات و شرایط زندگی مردم در آن دوره در اختیار ما قرار می‌دهد.

نمونه ساختار گزارش: برای انجام این فعالیت می‌توانید یکی از شهدای دانش‌آموز محل زندگی خود را انتخاب کنید و اطلاعات مربوط به او را از خانواده شهید، مدرسه، بنیاد شهید، اسناد محلی یا منابع معتبر گردآوری کنید.

در گزارش خود می‌توانید این موارد را بیاورید:
۱ـ نام و نام خانوادگی شهید و محل تولد.
۲ـ نام مدرسه و پایه تحصیلی او.
۳ـ ویژگی‌های اخلاقی، خانوادگی و تحصیلی.
۴ـ انگیزه حضور در دفاع مقدس.
۵ـ محل یا عملیات حضور او در جبهه.
۶ـ تاریخ و محل شهادت.
۷ـ خاطره‌ای از خانواده، دوستان یا همکلاسی‌های او.
۸ـ نتیجه‌گیری کوتاه درباره نقش نوجوانان و دانش‌آموزان در دفاع مقدس.

نمونه پیشنهاد: برای تهیه مجله، ابتدا گزارش‌ها و مصاحبه‌های دانش‌آموزان جمع‌آوری شود و سپس مطالب در بخش‌هایی مانند خاطرات رزمندگان، نقش زنان، شهدای دانش‌آموز، پشتیبانی مردمی از جبهه‌ها، تصاویر و اسناد قدیمی و خاطرات آزادگان دسته‌بندی شوند.

برای هر مطلب بهتر است نام راوی، زمان و مکان رویداد و در صورت امکان تصویر یا سند مرتبط نیز درج شود تا مجله ارزش تاریخی بیشتری داشته باشد.

پاسخ: مهم‌ترین انگیزه‌ها و اهداف صدام عبارت بودند از:
۱ـ حاکمیت بر آبراه مهم اروندرود، دسترسی و تسلط بر خلیج فارس و جدایی جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب کوچک و بزرگ و استان خوزستان از ایران.
۲ـ تضعیف و نابودی انقلاب اسلامی و جلوگیری از انتشار افکار انقلابی در میان مردم عراق، به‌ویژه شیعیان، و مسلمانان دیگر کشورها.
۳ـ رسیدن به رهبری جهان عرب و ایفای نقش ژاندارمی در منطقه.

پاسخ: مجامع بین‌المللی، به‌ویژه شورای امنیت سازمان ملل متحد، در آغاز جنگ به صورت قاطع و مؤثر به مسئولیت خود در برابر تجاوز عراق عمل نکردند.

شورای امنیت چند روز پس از شروع جنگ، قطعنامه ۴۷۹ را صادر کرد؛ اما در آن:
ـ تجاوز ارتش بعث عراق به خاک ایران محکوم نشد؛
ـ عراق به عنوان آغازگر جنگ معرفی نشد؛
ـ از دولت عراق خواسته نشد نیروهای خود را از مناطق اشغالی ایران خارج کند؛
ـ تنها از دو کشور خواسته شد از ادامه جنگ خودداری و اختلافات را از راه‌های مسالمت‌آمیز حل کنند.

از سوی دیگر، قدرت‌های بزرگی مانند آمریکا، شوروی سابق، فرانسه، آلمان و انگلستان انواع سلاح‌های پیشرفته و حتی تسلیحات شیمیایی در اختیار حکومت بعثی عراق قرار دادند و از نظر سیاسی نیز آشکار یا پنهان از صدام حمایت کردند. برخی کشورهای منطقه نیز کمک‌های مختلفی در اختیار عراق گذاشتند.

پاسخ: زیرا حمله ارتش عراق تنها متوجه یک شهر، استان، قوم یا گروه خاص نبود، بلکه تمامیت ارضی و استقلال ایران را تهدید می‌کرد.

مردم می‌دانستند که اگر نیروهای متجاوز موفق شوند، حوادثی که در خرمشهر، آبادان و دیگر مناطق مرزی رخ داده بود می‌تواند در نقاط دیگر کشور نیز تکرار شود.

به همین دلیل گروه‌های مختلف مردم از سراسر ایران در دفاع از کشور مشارکت کردند. بسیجیان و نیروهای مردمی در جبهه حضور یافتند، جهادگران جهاد سازندگی کارهای مهندسی و پشتیبانی انجام دادند، پزشکان و پرستاران به مجروحان رسیدگی کردند، بازاریان و مردم کمک‌های مالی و کالایی فرستادند و زنان نیز در پشتیبانی، درمان مجروحان و اداره خانواده‌ها نقش مهمی داشتند.

بنابراین احساس دفاع از میهن، استقلال کشور، باورهای دینی و وحدت ملی از مهم‌ترین عوامل مشارکت گسترده مردم بود.

پاسخ: امام خمینی در دوران دفاع مقدس نقش مهمی در هدایت جنگ و تقویت روحیه مردم و نیروهای مسلح داشتند.

مهم‌ترین اقدامات ایشان عبارت بودند از:
۱ـ فراخواندن قشرهای مختلف مردم برای دفاع از کشور و حضور در جبهه‌های نبرد.
۲ـ توصیه به مسئولان برای قرار دادن جنگ در اولویت امور کشور و حمایت همه‌جانبه از رزمندگان.
۳ـ توجه ویژه به تقویت توان دفاعی کشور.
۴ـ حمایت از افزایش کیفیت و کمیت تجهیزات و امکانات نظامی و تأمین بودجه جنگ.
۵ـ ایجاد روحیه مقاومت، ایثار و فداکاری در میان جوانان با تأکید بر مفاهیم جهاد و شهادت و یادآوری حماسه عاشورا.
۶ـ هدایت و حفظ روحیه عمومی جامعه در شرایط دشوار جنگ.

کتاب مهم‌ترین نقش امام را ایجاد تحول در روح و روان جوانان ایرانی و تقویت ایمان و انگیزه آنان برای دفاع از کشور معرفی می‌کند.

پاسخ:

جمع‌بندی درس دوازدهم: رژیم بعث عراق در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با تصور ضعف ایران پس از انقلاب اسلامی و با پشتگرمی حمایت‌های خارجی، جنگی گسترده را علیه ایران آغاز کرد. مردم و نیروهای مسلح با مقاومت در مناطق مرزی، پیشروی دشمن را متوقف کردند و سپس با عملیات‌هایی مانند ثامن‌الائمه، فتح‌المبین و بیت‌المقدس مناطق اشغالی را آزاد ساختند. قدرت‌های بزرگ و تعدادی از کشورهای منطقه در طول جنگ از حکومت صدام حمایت کردند و عراق حتی از سلاح‌های شیمیایی و حملات موشکی علیه شهرها استفاده کرد. مردم ایران از اقوام و قشرهای مختلف در جبهه و پشت جبهه مشارکت گسترده‌ای داشتند. سرانجام ایران در تیر ۱۳۶۷ قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت و در ۲۹ مرداد همان سال آتش‌بس برقرار شد. پس از جنگ نیز عراق بار دیگر قرارداد الجزایر را به رسمیت شناخت و سازمان ملل در سال ۱۳۷۰ رژیم بعث عراق را آغازکننده جنگ معرفی کرد.