جواب فعالیت های درس ۲ تاریخ دهم انسانی؛ صفحات ۱۲ تا ۱۹

پاسخ:

پاسخ: نام روزهای گاه‌شماری اوستایی با باورها و فرهنگ دینی ایرانیان باستان ارتباط نزدیکی داشته است. این نام‌ها شامل نام اهورامزدا، ایزدان و مفاهیمی مانند نیک‌اندیشی، راستی و پاکی، فروتنی، جاودانگی، دادگری و خوشبختی و همچنین پدیده‌های طبیعی مانند خورشید، ماه، باد، آتش، آب، آسمان و زمین هستند.

بنابراین از این نام‌ها می‌توان به اهمیت باورهای دینی، ارزش‌های اخلاقی و عناصر طبیعت در فرهنگ ایرانیان آن دوره پی برد.

پاسخ: با توجه به جدول کتاب، نام ۱۴ روز با نام ماه‌های گاه‌شماری اوستایی مطابقت دارد؛ زیرا نام «دی» نیز در سه نام «دی به آذر»، «دی به مهر» و «دی به دین» آمده است.

در گاه‌شماری ایرانی، هنگامی که نام روز و ماه با یکدیگر هم‌نام می‌شد، آن روز را جشن می‌گرفتند. برای نمونه، روز مهر از ماه مهر با جشن مهرگان و روز تیر از ماه تیر با جشن تیرگان همراه بود.

پاسخ: در گاه‌شماری اوستایی سال را ۳۶۵ شبانه‌روز در نظر می‌گرفتند؛ در نتیجه، هر چهار سال یک شبانه‌روز و در طول ۱۲۰ سال، ۳۰ شبانه‌روز از سال حقیقی عقب می‌افتاد.

برای جبران این اختلاف، پس از هر ۱۲۰ سال یک ماه کامل به دوازده ماه سال اضافه می‌کردند.

نمونه پاسخ: تطبیق دقیق تاریخ‌ها به روز و ماه نیز بستگی دارد؛ اما برای تمرین تبدیل سال‌ها می‌توان نمونه‌های زیر را در نظر گرفت:

۱۴۰۵ هجری شمسی تقریباً با سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ میلادی هم‌زمان است.
۱۴۴۸ هجری قمری تقریباً با سال‌های ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ میلادی هم‌زمان است.
سال ۲۰۲۶ میلادی با بخش‌هایی از سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ هجری شمسی و ۱۴۴۷ و ۱۴۴۸ هجری قمری هم‌زمان است.

برای تبدیل دقیق یک تاریخ مشخص باید روز و ماه نیز در محاسبه وارد شود.

پاسخ: در تصویر، سه نوع گاه‌شماری هجری شمسی، هجری قمری و میلادی موردنظر است.

بخش دوم پاسخ برای هر دانش‌آموز متفاوت است و باید تاریخ تولد خود را در هر سه گاه‌شماری تبدیل و ثبت کند.

نمونه: اگر تاریخ تولد دانش‌آموزی به هجری شمسی مشخص باشد، می‌تواند با استفاده از تقویم تطبیقی یا روش تبدیل ارائه‌شده توسط دبیر، تاریخ معادل آن را به میلادی و هجری قمری به دست آورد.

پاسخ:
ردیف ب: تقسیم دوران به عصر سنگ، مس، مفرغ و آهن، براساس نوع مواد و ابزارهایی است که انسان برای ساخت ابزار و وسایل خود به کار می‌برد.ردیف پ: تقسیم به عصر شکار و گردآوری خوراک و عصر کشاورزی و تولید خوراک، براساس شیوۀ تأمین معاش و تولید غذای انسان‌ها انجام شده است.ردیف ث: تقسیم تاریخ ایران به دوران باستان و دوران اسلامی، براساس ورود اسلام به ایران و آغاز دورۀ اسلامی تاریخ ایران انجام گرفته است.

با راهنمایی دبیر، رویدادهای زیر را بر روی نمودار خط زمان نشان دهید.

۱ـ ۵۵۹ ق.م.: به قدرت رسیدن کورش در پارس
۲ـ ۵۳۹ ق.م.: فتح مسالمت‌آمیز بابل توسط سپاه هخامنشی و صدور منشور کورش
۳ـ ۵۳ ق.م.: شکست کراسوس (سردار معروف روم) از سورنا (سردار ایرانی)
۴ـ ۲۲۴ م.: پیروزی اردشیر ساسانی بر آخرین پادشاه اشکانی
۵ـ ۶۵۱ م.: مرگ یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی

پاسخ: رویدادها به ترتیب زمانی باید به شکل زیر روی خط زمان قرار گیرند:

۵۵۹ ق.م. ← به قدرت رسیدن کورش در پارس
↓
۵۳۹ ق.م. ← فتح بابل و صدور منشور کورش
↓
۵۳ ق.م. ← شکست کراسوس از سورنا
↓
میلاد حضرت مسیح
↓
۲۲۴ م. ← پیروزی اردشیر ساسانی بر آخرین پادشاه اشکانی
↓
۶۵۱ م. ← مرگ یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی

عوامل طبیعی و جغرافیایی بر سرنوشت برخی از رویدادهای مهم تاریخی، تأثیر چشمگیری داشته‌اند. به سه گروه تقسیم شوید و هر گروه بر روی تأثیر عوامل طبیعی بر رویدادهای تاریخی زیر، تحقیق کند و نتایج آن به صورت روزنامه دیواری ارائه شود.

۱ـ مهاجرت اقوام آریایی از سکونتگاه نخستین در علفزارهای اوراسیا؛
۲ـ نبرد دریایی سالامیس میان ایرانیان و یونانیان در زمان خشایارشا هخامنشی؛
۳ـ مقاومت آریوبرزن در برابر سپاه اسکندر مقدونی.

نمونه پاسخ پژوهشی:

۱ـ مهاجرت اقوام آریایی از علفزارهای اوراسیا:
آریایی‌ها در نواحی وسیع علفزاری اوراسیا زندگی می‌کردند و بخش مهمی از معیشت آنان به دامداری وابسته بود. تغییرات آب‌وهوایی، کمبود یا تغییر منابع آب و مرتع و نیاز دام‌ها به چراگاه‌های تازه می‌توانست از عوامل طبیعی مؤثر بر جابه‌جایی تدریجی این اقوام باشد.

همچنین زندگی کوچ‌نشینی و وجود دشت‌های گسترده، امکان حرکت گروه‌های انسانی و دام‌های آنان را آسان‌تر می‌کرد. بنابراین شرایط اقلیمی و نیاز به آب و مرتع را می‌توان از عوامل مؤثر در مهاجرت آنان به سرزمین‌های جدید دانست.

۲ـ نبرد دریایی سالامیس میان ایرانیان و یونانیان:
موقعیت جغرافیایی محل نبرد تأثیر زیادی بر نتیجۀ آن داشت. نبرد در آبراهی نسبتاً محدود و باریک رخ داد و این محیط، امکان استفاده کامل از برتری عددی ناوگان ایران را کاهش داد.

یونانیان با آبراه‌ها و شرایط محلی آشنایی بیشتری داشتند و کشاندن ناوگان ایران به فضای محدود باعث شد کشتی‌های فراوان ایران نتوانند آزادانه مانور دهند. به این ترتیب، شکل ساحل، تنگی آبراه و آشنایی با محیط دریایی از عوامل جغرافیایی مؤثر بر نتیجۀ نبرد بودند.

۳ـ مقاومت آریوبرزن در برابر سپاه اسکندر مقدونی:
آریوبرزن برای مقابله با سپاه اسکندر از موقعیت طبیعی یک گذرگاه کوهستانی استفاده کرد. کوه‌های بلند و مسیر باریک سبب می‌شد سپاه بزرگ اسکندر نتواند به آسانی از برتری عددی خود استفاده کند.

نیروهای ایرانی با استقرار در ارتفاعات و نقاط مناسب دفاعی توانستند مدتی پیشروی مقدونیان را متوقف کنند. اما پس از آنکه سپاه اسکندر راهی برای دور زدن مواضع مدافعان پیدا کرد، مقاومت آریوبرزن شکسته شد.

این رویداد نشان می‌دهد که کوهستان، گذرگاه‌های باریک و شناخت زمین می‌توانند در چگونگی دفاع و نتیجۀ نبردهای تاریخی نقش مهمی داشته باشند.

پاسخ: زیرا همۀ رویدادها و تحولات تاریخی در زمان و مکان مشخصی رخ می‌دهند. بدون دانستن زمان وقوع یک حادثه، نمی‌توان ترتیب و ارتباط آن را با رویدادهای دیگر به درستی شناخت و بدون توجه به مکان نیز نمی‌توان نقش محیط و شرایط جغرافیایی را در شکل‌گیری آن بررسی کرد.

به همین دلیل نخستین پرسش‌های یک پژوهشگر تاریخ معمولاً این است که یک رویداد چه زمانی و در کجا رخ داده است.

پاسخ: شباهت‌ها:
۱ـ هر دو گاه‌شماری بر مبنای سال خورشیدی تنظیم شده‌اند.
۲ـ در هر دو، سال دارای ۱۲ ماه و در حالت عادی حدود ۳۶۵ روز است.تفاوت‌ها:
۱ـ در گاه‌شماری اوستایی هر ۱۲ ماه ۳۰ روز داشت و پنج روز اضافی با عنوان «اندرگاه» به پایان سال افزوده می‌شد؛ اما در گاه‌شماری هجری شمسی تعداد روزهای ماه‌ها ۳۱، ۳۰ و در اسفند ۲۹ یا ۳۰ روز است.
۲ـ در گاه‌شماری اوستایی برای جبران اختلاف سال، پس از هر ۱۲۰ سال یک ماه به سال اضافه می‌شد؛ اما در گاه‌شماری هجری شمسی، سال کبیسه با افزودن یک روز محاسبه می‌شود.

پاسخ: پنج عامل مهم عبارت‌اند از:
۱ـ آب و خاک؛
۲ـ پستی‌ها و بلندی‌ها مانند کوه‌ها و دشت‌ها؛
۳ـ آب‌وهوا و شرایط اقلیمی؛
۴ـ موقعیت سرزمینی و ارتباطی؛
۵ـ دسترسی به دریاها و آب‌های آزاد.رودخانه‌ها، بیابان‌ها و کویرها نیز از دیگر عوامل طبیعی مؤثر بر زندگی انسان‌ها و تحولات تاریخی بوده‌اند.

پاسخ: ۱ـ نبرد دریایی سالامیس: باریک بودن محل نبرد دریایی و شرایط جغرافیایی منطقه، امکان استفاده کامل ناوگان بزرگ ایران از برتری عددی خود را کاهش داد و بر نتیجۀ نبرد تأثیر گذاشت.

۲ـ مقاومت آریوبرزن در برابر اسکندر: آریوبرزن با استفاده از کوهستان و گذرگاه باریک توانست برای مدتی راه سپاه اسکندر را مسدود کند؛ بنابراین شرایط طبیعی و ناهمواری زمین نقش مهمی در این مقاومت داشت.

پاسخ: نقشه‌های تاریخی اطلاعات فراوانی را به صورت تصویری و مکانی در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهند. با استفاده از آنها می‌توان مواردی مانند:
۱ـ قلمرو حکومت‌ها و تغییر مرزها؛
۲ـ پایتخت‌ها، شهرها و بناهای مهم؛
۳ـ محل دقیق رویدادها، به‌ویژه جنگ‌ها؛
۴ـ شبکۀ راه‌ها و مسیرهای تجاری؛
۵ـ مسیر مهاجرت‌ها و لشکرکشی‌ها؛
۶ـ تقسیمات اداری و مالیاتی؛
۷ـ اطلاعات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و جمعیتی جوامع گذشته
را بررسی و با یکدیگر مقایسه کرد.بنابراین نقشه تاریخی به ما کمک می‌کند ارتباط میان مکان، محیط جغرافیایی و رویدادهای تاریخی را بهتر درک کنیم.

جمع‌بندی درس دوم: زمان و مکان دو رکن اساسی مطالعۀ تاریخ هستند. انسان از دوران باستان برای سنجش زمان، انواع گاه‌شماری را ابداع کرد و گاه‌شماری‌های بابلی، مصری، اوستایی، هجری قمری و هجری خورشیدی از نمونه‌های مهم آنها هستند. خط زمان نیز برای نمایش ترتیب زمانی حوادث تاریخی به کار می‌رود. از سوی دیگر، عواملی مانند آب‌وهوا، آب و خاک، کوه‌ها، دشت‌ها، رودخانه‌ها، دریاها و موقعیت جغرافیایی می‌توانند بر شکل‌گیری تمدن‌ها، مهاجرت‌ها، جنگ‌ها و دیگر تحولات تاریخی اثر بگذارند. نقشه‌های تاریخی نیز ابزار مهمی برای شناخت رابطۀ میان جغرافیا و تاریخ هستند.