جواب درس پنجم دین و زندگی دوازدهم | قدرت پرواز
پاسخ کامل درس ۵ دین و زندگی دوازدهم «قدرت پرواز» شامل جواب تدبر در قرآن صفحه ۵۵، تفکر صفحه ۵۶ و بررسی صفحه ۵۹.
درس پنجم دین و زندگی دوازدهم، «قدرت پرواز»، رابطهٔ اختیار انسان با قانونمندی جهان و ارادهٔ خداوند را توضیح میدهد. در ادامه، پاسخ تدبر در قرآن صفحهٔ ۵۵، تفکر صفحهٔ ۵۶ و بررسی صفحهٔ ۵۹ را مطابق کتاب چاپ ۱۴۰۵ میخوانید.
پاسخ درس بعدی : جواب درس ششم دین و زندگی دوازدهم | سنت های خداوند در زندگی
جواب تدبر در قرآن صفحه ۵۵ دین و زندگی دوازدهم
در آیات زیر تأمل کنید و توضیح دهید هر یک از این آیات کدامیک از شواهد و نشانههای وجود اختیار در انسان را بیان میکند؟
قَدْ جَاءَكُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا…
بهراستی که دلایل روشن از جانب پروردگارتان به سوی شما آمده است؛ پس هر کس بینا گشت، به سود خود اوست و هر کس کوردل گردد، به زیان خود اوست. «انعام، بخشی از آیهٔ ۱۰۴»
پاسخ: این آیه به تفکر و تصمیم اشاره دارد. خداوند دلایل روشن و راهنماییهای خود را در اختیار انسان قرار داده است و انسان میتواند با اندیشیدن، آنها را بپذیرد یا از پذیرش آنها رویگردان شود. همین امکان انتخاب، نشانهٔ اختیار اوست. همچنین، نسبت دادن سود و زیان این انتخاب به خود انسان، مسئولیت او را در برابر تصمیمش نشان میدهد.
ذَٰلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
این عقوبت به خاطر کردار پیشین شماست و خداوند هرگز به بندگان ستم نمیکند. «آلعمران، آیهٔ ۱۸۲»
پاسخ: این آیه به مسئولیتپذیری و پاسخگو بودن در برابر اعمال اشاره دارد. انسان نتیجهٔ کارهایی را میبیند که با اختیار خود انجام داده است. اگر در انجام آنها هیچ اختیاری نداشت، مجازات او عادلانه نبود؛ در حالی که خداوند به هیچکس ستم نمیکند.
📌 پاسخ کوتاه برای یادداشت:
آیهٔ اول: تفکر و تصمیم؛ انسان میتواند هدایت الهی را بپذیرد یا رد کند.
آیهٔ دوم: مسئولیتپذیری؛ انسان در برابر کارهای اختیاری خود پاسخگوست.
جواب تفکر صفحه ۵۶ دین و زندگی دوازدهم
دربارهٔ سؤالهای بالا بیندیشید و نظر خود را دربارهٔ هر یک از آنها ارائه دهید.
حال با توجه به معنای قدر و قضا اگر وضع جهان غیر از این بود، یعنی تحت نظام قدر و قضای الهی قرار نداشت (قانونمند نبود)، آیا میتوانستیم با همین اطمینان خاطری که اکنون داریم، با اختیار خود دست به انتخاب زده و در این جهان کار و فعالیت کنیم؟
پاسخ: خیر؛ انتخاب آگاهانه و برنامهریزی به شناخت رابطهٔ میان کارها و نتیجههای آنها نیاز دارد. اگر جهان قانونمند نبود، نمیتوانستیم به ویژگیهای موجودات و پیامد کارها اعتماد کنیم و برای رسیدن به هدف، راه مناسبی انتخاب کنیم. بنابراین، قانونمندی جهان مانع اختیار نیست؛ بلکه زمینهٔ استفادهٔ مؤثر از آن را فراهم میکند.
مثال اول: وقتی تشنه میشویم، آب مینوشیم؛ زیرا میدانیم آب ویژگی رفع تشنگی دارد. اگر این ویژگی قابل اعتماد نبود، نمیتوانستیم با اطمینان آن را انتخاب کنیم.
مثال دوم: کشاورز با شناخت نیاز گیاه به آب، نور و خاک مناسب، برای پرورش آن برنامهریزی میکند. اگر هیچ رابطهٔ منظمی میان این عوامل و رشد گیاه وجود نداشت، انتخاب روش مناسب کشت ممکن نبود.
اما اگر کسی این تقدیرها را نبیند و نظم فعلی جهان را یک اتفاق از میان میلیاردها اتفاق ممکن دیگر بداند، اگر واقعاً بخواهد همین نگاه را مبنای عمل خود در زندگی قرار دهد، چه خواهد کرد؟ آیا امکان استفاده از اختیار را در چنین جهانی خواهد داشت؟
پاسخ: اگر منظور او این باشد که هیچ قانون و رابطهٔ قابل اعتمادی در جهان وجود ندارد و هر لحظه ممکن است امور کاملاً بیقاعده رخ دهند، نمیتواند برای رسیدن به هدفهایش برنامهریزی مطمئنی داشته باشد. او نمیداند کدام انتخاب چه نتیجهای خواهد داشت؛ بنابراین، زمینهٔ بهرهگیری آگاهانه و هدفمند از اختیار را از دست میدهد.
چنین فردی برای انجام کارهای معمول زندگی نیز ناچار است به قانونمندی جهان تکیه کند؛ مثلاً هنگام نوشیدن آب یا استفاده از وسایل، به ویژگیها و عملکرد آنها اعتماد کند. پس استفادهٔ عملی از اختیار، به پذیرفتن روابط قابل اعتماد میان پدیدهها نیاز دارد.
📌 نکتهٔ اصلی سؤال، فرضِ جهانی بیقانون و غیرقابل پیشبینی است. بحث دربارهٔ امکان انتخاب مؤثر در چنین جهانی است، نه اینکه اختیار انسان در زندگی واقعی از بین برود.
جواب بررسی صفحه ۵۹ دین و زندگی دوازدهم
با اینکه قضای الهی و اختیار، هر دو، چه در موفقیتها و چه در شکستهای انسان نقش دارند، چرا برخی انسانها میکوشند شکستهای خود را به قضا و قدر الهی نسبت دهند؟
پاسخ: برخی افراد برای فرار از مسئولیت، پنهان کردن کوتاهیهای خود یا حفظ تصویری که دیگران از آنها دارند، شکست را به سرنوشت نسبت میدهند. آنها موفقیت را نتیجهٔ تلاش و توانایی خود میدانند، اما هنگام شکست، نقش تصمیم نادرست یا کمکاری خود را نادیده میگیرند.
این برداشت از قضا و قدر درست نیست؛ زیرا اختیار انسان نیز یکی از تقدیرهای الهی است و انتخابهای ما در نتیجهٔ کارها تأثیر دارند. اعتقاد درست به قضا و قدر باید ما را به شناخت علتها، تلاش و اصلاح اشتباهها تشویق کند، نه اینکه بهانهای برای کنار گذاشتن مسئولیت باشد.
نمونهٔ اول: دانشآموزی که به اندازهٔ کافی درس نخوانده است، به جای پذیرفتن کمکاری میگوید: «قسمت نبود قبول شوم.» او باید نقش روش مطالعه و تلاش خود را بررسی کند.
نمونهٔ دوم: کسی که بدون بررسی و مشورت تصمیمی میگیرد و نتیجهٔ نامناسبی میبیند، همهچیز را به سرنوشت نسبت میدهد. بهتر است اشتباه تصمیم خود را بشناسد و برای جبران آن اقدام کند.
پاسخ کوتاه: برای فرار از مسئولیت و توجیه اشتباهها و کوتاهیهای خود؛ در حالی که اختیار و تلاش انسان بخشی از نظام قضا و قدر الهی است و در سرنوشت او نقش دارد.
📌 همهٔ شکستها نتیجهٔ کوتاهی فرد نیستند؛ عوامل خارج از اختیار نیز اثر دارند. مسئولیتپذیری یعنی سهم واقعی تصمیمها و رفتار خود را بشناسیم و برای اصلاح آنچه در توانمان است، تلاش کنیم.
خلاصه درس پنجم دین و زندگی دوازدهم؛ قدرت پرواز
اختیار یعنی توانایی انجام دادن یا ترک یک کار. تفکر و تصمیم، احساس رضایت یا پشیمانی و مسئولیتپذیری، از نشانههای وجود اختیار در انسان هستند. البته همهٔ امور در اختیار ما نیست، اما انتخابهایی که در توان ما قرار دارند، بر مسیر زندگیمان اثر میگذارند. قَدَر الهی به تعیین اندازهها، ویژگیها و روابط موجودات و قضای الهی به تحقق آنها با ارادهٔ خداوند مربوط است. قانونمندی جهان، زمینهٔ برنامهریزی و استفاده از اختیار را فراهم میکند و خودِ اختیار نیز عطیه و تقدیر الهی است.
ارادهٔ انسان در طول ارادهٔ خداوند قرار دارد؛ یعنی انسان واقعاً انتخاب میکند، اما وجود و توانایی انتخاب او وابسته به خداست. همچنین علم خداوند به آینده، انسان را مجبور نمیکند؛ خداوند میداند هر فرد با انتخاب خود چه مسیری را طی خواهد کرد. بنابراین، باور به قضا و قدر و علم الهی، مسئولیت انسان را از بین نمیبرد و نباید بهانهای برای ترک تلاش یا توجیه اشتباهها شود.
