ترجمه و معنی درس سوم عربی دوازدهم انسانی؛ صفحات ۳۸ تا ۴۶

ثَلاثُ قِصَصٍ قَصيرَةٍ
سه داستان کوتاه

١- اِحْتِرامُ الْأَطْفالِ
احترام کودکان

روزی مردی نزد فرستاده خدا (ص) نشسته بود. پس از چند لحظه پسرش آمد و به پیامبر (ص) سلام کرد.

سپس به سوی پدرش رفت؛ پدر او را بوسید و در کنار خود نشاند.

پیامبر خدا (ص) از کار او خوشحال شد. کمی بعد دختر آن مرد آمد و به پیامبر (ص) سلام کرد.

سپس دختر به سوی پدرش رفت؛ اما پدر نه او را بوسید و نه در کنار خود نشاند.

پیامبر خدا (ص) ناراحت شد و فرمود: «چرا میان فرزندانت تفاوت می‌گذاری؟!»

مرد پشیمان شد، دست دخترش را گرفت، او را بوسید و در کنار خود نشاند.

پیام داستان: محبت و احترام به فرزندان نباید بر اساس دختر یا پسر بودن آنها متفاوت باشد و والدین باید در رفتار عاطفی خود عدالت را رعایت کنند.

٢- اَلشَّيْماءُ بِنْتُ حَليمَة
شَیما، دختر حلیمه

پیامبر خدا (ص) خواهری رضاعی داشت که نامش «شَیما» بود.

شَیما هنگامی که پیامبر (ص) خردسال بود، او را در آغوش می‌گرفت، با او بازی می‌کرد و می‌گفت:

پروردگارا، محمد را برای ما نگه دار تا او را در حالی ببینم که جوانی کم‌سن‌وسال شده است.

پیامبر (ص) در دوران کودکی بسیار به شَیما وابسته بود. روزها گذشت تا اینکه در جنگ حُنَین، در سال هشتم پس از هجرت، شَیما به دست مسلمانان اسیر شد.

پس به آنان گفت: «من خواهر رضاعی پیامبر هستم.»

سخنش را باور نکردند؛ بنابراین او را نزد پیامبر خدا (ص) بردند. پیامبر او را شناخت، گرامی داشت، ردای خود را برایش پهن کرد و سپس او را بر روی آن نشاند.

و به او اختیار داد که با عزت نزد پیامبر بماند یا سالم و خشنود نزد قوم خود بازگردد.

شَیما قوم خود را انتخاب کرد؛ پس پیامبر خدا (ص) او را آزاد کرد و با احترام و عزت نزد قومش فرستاد.

شَیما مسلمان شد، از برادرش دفاع کرد، قوم خود را به اسلام دعوت کرد و اخلاق پیامبر (ص) را برای آنان توضیح داد؛ پس آنان نیز مسلمان شدند.

پس به سبب رحمتی از سوی خدا با آنان نرم‌خو شدی و اگر تندخو و سنگدل بودی، بی‌گمان از پیرامونت پراکنده می‌شدند.

٣- اَلْعَجوزُ الْمُحْسِنُ
پیرمرد نیکوکار

روزی خسرو انوشیروان کشاورز سالخورده‌ای را دید که نهال گردویی می‌کاشت؛ شگفت‌زده شد و گفت:

«ای کشاورز، آیا امید داری آن‌قدر زنده بمانی که از میوه این درخت بخوری؟!»

«آیا نمی‌دانی که درخت گردو معمولاً تنها پس از ده سال میوه می‌دهد؟!»

پیرمرد گفت: دیگران درختانی کاشتند و ما از میوه‌های آنها خوردیم؛ ما نیز درختانی می‌کاریم تا دیگران از میوه‌هایشان بخورند.

انوشیروان گفت: «آفرین ای پیرمرد!» و دستور داد هزار دینار به کشاورز داده شود.

کشاورز پیر با خوشحالی گفت: «میوه دادن این درخت چه زود بود!»
منظور پیرمرد این بود که هنوز درخت به بار ننشسته بود، اما سخن خردمندانه او همان لحظه برایش پاداش به همراه آورد.

سخن پیرمرد انوشیروان را به شگفت آورد و برای بار دوم دستور داد هزار دینار دیگر به او داده شود.

هیچ انسانی نهالی نمی‌کارد مگر اینکه خداوند به اندازه میوه‌ای که از آن نهال به دست می‌آید برای او پاداش می‌نویسد.

أَبْقِ: نگه دار
اَلْإِثْمار: میوه دادن
أَثْمَرَ: میوه داد
اِخْتارَ: برگزید، انتخاب کرد
أَعْتَقَ: آزاد کرد
اَلْإِعْزاز: گرامی داشتن
أَكْرَمَ: گرامی داشت
اَلْإِقامَة: ماندن، اقامت
اَلْأَمْرَد: نوجوانی که سبیلش درآمده ولی هنوز ریش ندارد
أَمَلَ: امید داشت
اِنْزَعَجَ: آزرده و ناراحت شد
اِنْفَضَّ: پراکنده شد
اَلْجَوْز: گردو
حَضَنَ: در آغوش گرفت
خَيَّرَ: اختیار داد
دافَعَ: دفاع کرد
دَعَتْ: دعوت کرد
راحَ: رفت
اَلرِّداء: روپوش و بالاپوش بلند
اَلرَّضاعَة: شیرخوارگی، رضاع
اَلشَّيْخ: پیرمرد، پیشوا
اَلْعَجوز: پیرمرد یا پیرزن
اَلْعَوْدَة: بازگشتن
غَرَسَ: کاشت
اَلْغَرْس: نهال، کاشتن نهال
غَليظُ الْقَلْب: سنگدل
اَلْفَسيلَة: نهال
اَلْفَظّ: تندخو
لاعَبَ: با کسی بازی کرد
لِنْتَ: نرم شدی
ما أَسْرَعَ: چه شتابان است، چه زود است
مَرَّ: گذشت
اَلْمُعَزَّز: گرامی، عزیز
اَلْيافِع: جوان کم‌سال

أ. أَجِبْ عَنِ الْأَسْئِلَةِ التّالِيَةِ مُسْتَعيناً بِالنَّصِّ.
با کمک متن درس به پرسش‌های زیر پاسخ بده.

۱- ما قالَتِ الشَّيْماءُ لِلْمُسْلِمينَ حينَ وَقَعَتْ فِي الْأَسْرِ؟
هنگامی که شَیما به اسارت درآمد، به مسلمانان چه گفت؟

پاسخ: قالَتْ: «إِنّي لَأُخْتُ النَّبِيِّ مِنَ الرَّضاعَةِ.»
گفت: «من خواهر رضاعی پیامبر هستم.»

۲- كَمْ ديناراً أَمَرَ أَنوشِروانُ أَنْ يُعْطَى الْفَلّاحُ فِي النِّهايَةِ؟
انوشیروان در نهایت دستور داد چند دینار به کشاورز داده شود؟

پاسخ: أَمَرَ أَنْ يُعْطَى الْفَلّاحُ أَلْفَيْ دينارٍ.
دستور داد در مجموع دو هزار دینار به کشاورز داده شود.

۳- مِنْ أَيِّ شَيْءٍ انْزَعَجَ رَسولُ اللهِ (ص)؟
پیامبر خدا (ص) از چه چیزی ناراحت شد؟

پاسخ: اِنْزَعَجَ مِنْ تَفْريقِ الرَّجُلِ بَيْنَ ابْنِهِ وَ بِنْتِهِ.
از این ناراحت شد که آن مرد میان پسر و دخترش تفاوت گذاشت.

۴- ماذا كانَ يَغْرِسُ الْفَلّاحُ الْعَجوزُ؟
کشاورز سالخورده چه چیزی می‌کاشت؟

پاسخ: كانَ يَغْرِسُ فَسيلَةَ جَوْزٍ.
او نهال گردو می‌کاشت.

۵- مَنْ قَبَّلَ الْوالِدُ فِي الْبِدايَةِ؟
پدر در ابتدا چه کسی را بوسید؟

پاسخ: قَبَّلَ الْوالِدُ ابْنَهُ فِي الْبِدايَةِ.
پدر در ابتدا پسرش را بوسید.

۶- مَنْ هِيَ الشَّيْماءُ؟
شَیما کیست؟

پاسخ: هِيَ أُخْتُ النَّبِيِّ (ص) مِنَ الرَّضاعَةِ.
او خواهر رضاعی پیامبر (ص) است.

ب. عَيِّنِ الصَّحيحَ وَ الْخَطَأَ حَسَبَ الْحَقيقَةِ.
درست و نادرست را با توجه به واقعیت مشخص کن.

۱- دَعَتِ الشَّيْماءُ قَبيلَتَها إِلَى الْإِسْلامِ بَعْدَ أَنْ أَعْتَقَها النَّبِيُّ (ص).
شَیما پس از آنکه پیامبر (ص) او را آزاد کرد، قبیله‌اش را به اسلام دعوت کرد.

۲- لَوْ كانَ النَّبِيُّ (ص) فَظّاً لَانْفَضَّ النّاسُ مِنْ حَوْلِهِ.
اگر پیامبر (ص) تندخو بود، مردم از اطراف او پراکنده می‌شدند.

۳- اَلِاهْتِمامُ بِغَرْسِ الْأَشْجارِ واجِبٌ عَلى كُلِّ فَرْدٍ مِنّا.
توجه به کاشت درختان بر هر یک از ما لازم است.

۴- كانَ أَنوشِروانُ أَحَدَ مُلوكِ إيرانَ قَبْلَ مِئَةِ سَنَةٍ.
انوشیروان یکی از پادشاهان ایران در صد سال پیش بود.

۵- تُثْمِرُ شَجَرَةُ الْجَوْزِ بَعْدَ سَنَتَيْنِ عادَةً.
درخت گردو معمولاً پس از دو سال میوه می‌دهد.

✗ نادرست
طبق متن درس، درخت گردو معمولاً پس از ده سال میوه می‌دهد.

۶- كانَ النَّبِيُّ (ص) يُحِبُّ الْأَطْفالَ.
پیامبر (ص) کودکان را دوست می‌داشت.

در عبارت:
حَضَرَ الزُّمَلاءُ في صالَةِ الاِمْتِحانِ إِلّا حامِداً.
هم‌کلاسی‌ها به جز حامد در سالن امتحان حاضر شدند.حامِداً: مستثنی
إِلّا: ادات استثناء
اَلزُّمَلاءُ: مستثنی‌منه

مستثنی یعنی کسی یا چیزی که از حکم جمله جدا شده است و مستثنی‌منه گروه یا مجموعه‌ای است که مستثنی از آن جدا می‌شود.

اِخْتَبِرْ نَفْسَكَ: تَرْجِمِ الْعِباراتِ التّالِيَةَ؛ ثُمَّ عَيِّنِ الْمُسْتَثْنى وَ الْمُسْتَثْنى مِنْهُ.
عبارت‌های زیر را ترجمه کن؛ سپس مستثنی و مستثنی‌منه را مشخص کن.

۱- ﴿… كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلّا وَجْهَهُ …﴾ القصص: ۸۸
هر چیزی نابودشدنی است، جز ذات او.

مستثنی: وَجْهَهُ
مستثنی‌منه: كُلُّ شَيْءٍ

۲- ﴿فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعونَ إِلّا إِبْليسَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ﴾ ص: ۷۳ و ۷۴
پس همه فرشتگان با هم سجده کردند، جز ابلیس که تکبر ورزید و از کافران بود.

مستثنی: إِبْليسَ
مستثنی‌منه: اَلْمَلائِكَةُ

۳- كُلُّ عَيْنٍ باكِيَةٌ يَوْمَ الْقِيامَةِ إِلّا ثَلاثَ أَعْيُنٍ: عَيْنٌ سَهِرَتْ في سَبيلِ اللهِ، وَ عَيْنٌ غُضَّتْ عَنْ مَحارِمِ اللهِ، وَ عَيْنٌ فاضَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللهِ. ـ رسول الله (ص)
هر چشمی در روز قیامت گریان است، جز سه چشم: چشمی که در راه خدا بیدار مانده است، چشمی که از حرام‌های خدا چشم فرو بسته است و چشمی که از ترس و خشیت خدا اشک ریخته است.

مستثنی: ثَلاثَ أَعْيُنٍ
مستثنی‌منه: كُلُّ عَيْنٍ

۴- كُلُّ وِعاءٍ يَضيقُ بِما جُعِلَ فيهِ إِلّا وِعاءَ الْعِلْمِ؛ فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ. ـ الإمام علي (ع)
هر ظرفی با چیزی که در آن قرار داده می‌شود تنگ‌تر می‌شود، جز ظرف دانش که گسترده‌تر می‌شود.

مستثنی: وِعاءَ الْعِلْمِ
مستثنی‌منه: كُلُّ وِعاءٍ

۵- كُلُّ شَيْءٍ يَرْخُصُ إِذا كَثُرَ إِلّا الْأَدَبَ؛ فَإِنَّهُ إِذا كَثُرَ غَلا. ـ مَثَلٌ عَرَبِيٌّ
هر چیزی هنگامی که فراوان شود ارزان می‌شود، جز ادب که هرچه بیشتر شود ارزشمندتر می‌شود.

مستثنی: اَلْأَدَبَ
مستثنی‌منه: كُلُّ شَيْءٍ

۶- لا تَعْلَمُ زَميلاتي اللُّغَةَ الْفَرَنْسِيَّةَ إِلّا عَطِيَّةَ.
هم‌کلاسی‌های من زبان فرانسه نمی‌دانند، جز عطیّه.

مستثنی: عَطِيَّةَ
مستثنی‌منه: زَميلاتي

۷- حَلَّ الطُّلّابُ مَسائِلَ الرِّياضِيّاتِ إِلّا مَسْأَلَةً.
دانش‌آموزان همه مسئله‌های ریاضی را حل کردند، به جز یک مسئله.

مستثنی: مَسْأَلَةً
مستثنی‌منه: مَسائِلَ الرِّياضِيّاتِ

نکته مهم در ترجمه استثناء: اگر پیش از «إِلّا» جمله منفی باشد و مستثنی‌منه در جمله ذکر نشده باشد، می‌توان ترجمه را به صورت مثبت و تأکیدی نیز بیان کرد.

ما شاهَدْتُ في الْمَكْتَبَةِ إِلّا كاظِماً.
در کتابخانه کسی جز کاظم را ندیدم.
یا:
در کتابخانه فقط کاظم را دیدم.

اِخْتَبِرْ نَفْسَكَ: تَرْجِمِ الْعِباراتِ التّالِيَةَ.
عبارت‌های زیر را ترجمه کن.

زندگی دنیا چیزی جز بازی و سرگرمی نیست.

جز گروه کافران، کسی از رحمت و گشایش خدا ناامید نمی‌شود.

بی‌گمان انسان در زیان است، مگر کسانی که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته انجام داده‌اند.

همه دانش‌آموزان به جز جواد در سالن امتحانات حاضر شدند.

در همه مسابقات، به جز تنیس روی میز، شرکت کردم.

کتاب تاریخی را به جز منابع آن خواندم.

انواع میوه را به جز آناناس خریدم.

درس سوم عربی دوازدهم انسانی از سه داستان کوتاه تشکیل شده است. در داستان «احترام کودکان» پیامبر اکرم (ص) مردی را از تفاوت گذاشتن میان دختر و پسرش بازمی‌دارد و بر رفتار عادلانه با فرزندان تأکید می‌شود.

در داستان «شَیما دختر حلیمه» رفتار محترمانه و مهربانانه پیامبر (ص) با خواهر رضاعی خود نشان داده می‌شود. شَیما پس از آزادی، اسلام آورد و قوم خود را نیز با اخلاق پیامبر آشنا کرد.

داستان «پیرمرد نیکوکار» یادآور این نکته است که انسان نباید تنها به سود شخصی و کوتاه‌مدت خود فکر کند؛ همان‌گونه که نسل‌های گذشته برای ما کاشتند، ما نیز باید برای آیندگان کاری سودمند انجام دهیم.

در بخش قواعد، اسلوب استثناء آموزش داده می‌شود. در ساختارهایی مانند «همه آمدند جز یک نفر»، واژه‌ای که از حکم جدا شده مستثنی، گروه اصلی مستثنی‌منه و واژه «إِلّا» ادات استثناء نام دارد.