جواب فعالیت های درس ۵ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۶۱ تا ۷۷

فکر کنیم و پاسخ دهیم

عهدنامه‌های استعماری که در دوره قاجار بسته شد چه اثری بر شرایط اقتصادی و سیاسی جامعه ایران داشت؟
برای مشاهده نقشه سرزمین‌های جدا شده از ایران در دوره قاجار به صفحه ۴۲ همین کتاب مراجعه کنید.

پاسخ: عهدنامه‌های استعماری دوره قاجار پیامدهای سیاسی و اقتصادی زیان‌باری برای ایران داشتند.

از نظر سیاسی: بخش‌های وسیعی از سرزمین ایران جدا شد، حاکمیت و استقلال سیاسی کشور آسیب دید، نفوذ دولت‌های روسیه و انگلستان افزایش یافت و دخالت بیگانگان در امور داخلی ایران گسترش پیدا کرد.

از نظر اقتصادی: پرداخت غرامت‌های سنگین، دادن امتیازهای اقتصادی به بیگانگان، گرفتن وام‌های خارجی و برقراری امتیازهایی مانند کاپیتولاسیون، وابستگی اقتصادی ایران را افزایش داد و بخشی از منابع کشور را در اختیار بیگانگان قرار داد.

این شرایط همچنین احساسات ملی مردم را جریحه‌دار کرد و نارضایتی آنان از حکومت قاجار و دخالت قدرت‌های خارجی را افزایش داد.

بحث و گفت‌وگو

با یکدیگر بحث و گفت‌وگو کنید که چرا مطالعه نهضت مشروطه در تاریخ معاصر ایران اهمیت دارد؟

پاسخ پیشنهادی: مطالعه نهضت مشروطه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این نهضت یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ معاصر ایران بود و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بعدی کشور را تحت تأثیر قرار داد.

مردم در این نهضت برای مقابله با استبداد داخلی و دخالت بیگانگان و برای دستیابی به عدالت، آزادی و حکومت قانون مبارزه کردند. نتیجه نهضت نیز تشکیل مجلس شورای ملی، تدوین قانون اساسی و محدود شدن قدرت مطلق شاه بود.

بنابراین با مطالعه مشروطه می‌توان با ریشه‌های قانون‌خواهی، عدالت‌طلبی، مشارکت سیاسی مردم و بسیاری از تحولات بعدی تاریخ معاصر ایران آشنا شد.

پاسخ: به دلیل وجود حکومت استبدادی و محدودیت آزادی بیان و مطبوعات در ایران، انتشار آزادانه بسیاری از مطالب سیاسی، اجتماعی و انتقادی در داخل کشور امکان‌پذیر نبود.

به همین دلیل، برخی روشنفکران و نویسندگان ایرانی روزنامه‌های فارسی‌زبان را در خارج از ایران منتشر می‌کردند و این نشریات از راه‌های مختلف به داخل کشور می‌رسیدند. این روزنامه‌ها در آشنایی مردم با اندیشه‌های جدید، نقد استبداد و افزایش آگاهی سیاسی و اجتماعی آنان نقش داشتند.

بخشی از نامه سیدجمال‌الدین در ادامه آمده است. آن را بخوانید و درباره موضوعات اصلی مطرح شده در آن، گفت‌وگو کنید:

«من در موقعی این نامه را می‌نویسم که در زندان محبوسم، نه انتظار نجات دارم و نه امید حیات. حبسم برای آزادی انسان است و کشته می‌شوم برای زندگی قوم. ولی افسوس می‌خورم از اینکه کشت‌های خود را ندرویدم، به آرزویی که داشتم کاملاً نائل نگردیدم. شمشیر شقاوت نگذاشت بیداری ملل مشرق را ببینم، دست جهالت فرصت نداد صدای آزادی را از حلقوم ملت‌های مشرق بشنوم. ای کاش من تمام بذر افکار خود را در مزرعه مستعد افکار ملت کاشته بودم. چه خوش بود بذرهای بارور مفید خود را در زمین شوره‌زار سلطنت، فاسد نمی‌نمودم.

آنچه در آن مزرعه کاشتم به رشد رسید، هرچه در این زمین کویر غرس نمودم فاسد گردید. در این مدت هیچ یک از تکالیف خیرخواهانه من به گوش سلاطین مشرق فرو نرفت. همه را، شهوت و جهالت مانع از قبول گشت. امیدواری‌هایم به ایران بود، با هزاران وعده و وعید به ترکیا احضارم کردند، این نوع دست‌بسته و مقهورم نمودند. غافل از اینکه، صفحه روزگار حرف حق را ضبط می‌کند.

باری، من از دوست گرامی خود خواهشمندم این آخرین نامه را به نظر دوستان عزیز و هم‌مسلک‌های ایرانی من برسانید و زبانی به آنها بگویید شما که میوه رسیده ایران هستید برای بیداری ایرانی دامن همت به کمر زنید، از حبس و قتال نترسید، از جهالت ایرانی خسته نشوید، از حرکات مذبوحانه سلاطین متوحش نگردید، با نهایت سرعت بکوشید، با کمال چالاکی کوشش کنید، طبیعت به شما یار است و خالق طبیعت مددکار. سیل تجدد به سرعت به طرف مشرق جاری است.

بنیاد حکومت مطلقه و مستبد، منعدم شدنی است، شماها تا می‌توانید در خرابی اساس حکومت مطلقه و مستبد بکوشید نه به قلع و قمع اشخاص. شما تا توان دارید در نسخ [برداشتن] عاداتی که میان سعادت و ایرانی سد سدید گردیده، کوشش نمایید؛ نه در نیستی صاحبان عادات. هرگاه بخواهید به اشخاص مانع شوید وقت شما تلف می‌گردد. سعی کنید موانعی را که میانه الفت شما و سایر ملل واقع شده رفع نمایید. گول عوام‌فریبان را نخورید…»

(تاریخ بیداری ایرانیان، ج ۱، مقدمه مؤلف، صص ۶۷ ـ ۶۸ [با اندکی تصرف])

پاسخ: مهم‌ترین موضوعات مطرح‌شده در این نامه عبارت‌اند از:
۱ـ تأکید سیدجمال‌الدین بر آزادی انسان و بیداری ملت‌های مشرق.
۲ـ انتقاد از استبداد، خودکامگی و جهالت حاکمان کشورهای شرقی.
۳ـ ناامیدی از اصلاح حکومت‌های استبدادی از طریق نصیحت مستقیم پادشاهان.
۴ـ دعوت روشنفکران و مردم ایران به آگاهی، تلاش و مبارزه با استبداد.
۵ـ تأکید بر مبارزه با ساختار حکومت مطلقه و مستبد، نه صرفاً از میان بردن اشخاص.
۶ـ ضرورت کنار گذاشتن عادت‌ها و موانعی که جلوی پیشرفت و سعادت جامعه را می‌گیرند.
۷ـ دعوت به اتحاد و رفع موانع ارتباط میان ملت‌ها.
۸ـ هشدار درباره فریب خوردن از عوام‌فریبان.

در مجموع، نامه سیدجمال‌الدین بیانگر اندیشه بیداری مردم، مبارزه با استبداد، اصلاح جامعه و تلاش برای آزادی و پیشرفت است.

اجرای نمایش

قسمت‌هایی از رساله مقیم و مسافر را انتخاب کنید، به‌صورت نمایش در کلاس اجرا کنید و نتیجه‌گیری کنید که نویسنده رساله موافق مشروطه است یا مخالف آن؟

پاسخ: با بررسی محتوای رساله می‌توان نتیجه گرفت که نویسنده موافق مشروطه است؛ اما از مشروطه‌ای حمایت می‌کند که با مبانی و احکام اسلامی سازگار باشد.

در این رساله، استبداد و خودکامگی مورد انتقاد قرار می‌گیرد و بر ضرورت محدود شدن قدرت حکومت، اجرای عدالت، رعایت قانون و نظارت بر عملکرد زمامداران تأکید می‌شود. بنابراین نویسنده اصل مشروطیت و محدود شدن حکومت استبدادی را تأیید می‌کند و آن را قابل هماهنگی با آموزه‌های اسلامی می‌داند.

پاسخ: مهم‌ترین دلیل شتاب نمایندگان این بود که مظفرالدین‌شاه بیمار بود و آنان می‌خواستند پیش از مرگ شاه، قانون اساسی را تهیه کنند و به امضای او برسانند تا دستاورد نهضت مشروطه تثبیت شود.

از سوی دیگر، محمدعلی میرزا، ولیعهد، با مشروطیت همراه نبود و احتمال می‌رفت پس از رسیدن به سلطنت با مجلس و قانون اساسی مخالفت کند. بنابراین مشروطه‌خواهان می‌خواستند هرچه سریع‌تر چارچوب قانونی حکومت جدید را تثبیت کنند.

کتاب نیز اشاره می‌کند که مظفرالدین‌شاه تنها ده روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت.

نمونه پاسخ پژوهشی: یکی از آثار مهم این دوره، کتاب «تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله» نوشته آیت‌الله میرزا محمدحسین نائینی است.

این اثر در دوران مشروطه و در دفاع از حکومت مشروطه نوشته شد. نویسنده در آن، حکومت استبدادی را نقد می‌کند و درباره ضرورت محدود کردن قدرت حاکمان، نظارت بر حکومت و مقابله با خودکامگی بحث می‌کند.

آیت‌الله نائینی تلاش می‌کند نشان دهد که محدود کردن قدرت استبدادی و نظارت مردم و نمایندگان آنان بر اداره کشور، با مبانی اسلامی سازگار است. ازاین‌رو این کتاب یکی از منابع مهم برای شناخت دیدگاه علمای طرفدار مشروطه به شمار می‌رود.

نمونه پاسخ: از کتاب‌ها و نوشته‌های خاطراتی مربوط به دوران قاجار و مشروطه می‌توان به نمونه‌های زیر اشاره کرد:
۱ـ «خاطرات و خطرات» نوشته مهدی‌قلی‌خان مخبرالسلطنه هدایت؛
۲ـ «حیات یحیی» نوشته یحیی دولت‌آبادی؛
۳ـ «خاطرات سیاسی» میرزا علی‌خان امین‌الدوله؛
۴ـ «خاطرات تاج‌السلطنه»؛
۵ـ «شرح زندگانی من» نوشته عبدالله مستوفی.

این آثار اطلاعات ارزشمندی درباره اوضاع سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و زندگی مردم و رجال دوران قاجار و مشروطه در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

زمینه فعالیت: با تلاش‌های پیگیر و مجاهدت‌های فراوان آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری، اصل دوم متمم قانون اساسی تصویب شد. براساس این اصل، در هر دوره از مجلس، هیئتی پنج‌نفره از مجتهدان و فقیهان اسلام که با اقتضاهای زمان آشنا بودند، به عنوان عضو در مجلس شورای ملی شرکت می‌کردند تا بر قانون‌هایی که تدوین و تصویب می‌شد نظارت کنند که خلاف قواعد اسلامی و دستورهای شرع نباشد.

پاسخ: زیرا شیخ فضل‌الله نوری نگران بود که با نفوذ جریان‌های غرب‌گرا، قوانینی در مجلس تصویب شود که با احکام و مبانی اسلامی ناسازگار باشد.

او می‌خواست مشروطیت و قانون‌گذاری در چارچوب شریعت اسلامی قرار گیرد و گروهی از مجتهدان آگاه بر مصوبات مجلس نظارت کنند تا قانونی مخالف قواعد اسلام تصویب نشود.

اصرار او بر این اصل، با دیدگاهش درباره «مشروطه مشروعه» ارتباط داشت؛ یعنی مشروطیتی که محدود کردن استبداد و اجرای قانون را در چهارچوب احکام اسلامی دنبال کند.

پاسخ: مهم‌ترین عوامل و زمینه‌های نهضت مشروطه عبارت بودند از:
۱ـ از دست رفتن بخش‌هایی از سرزمین ایران: جدایی مناطق وسیع و حاصلخیز ایران بر اثر دخالت و تجاوز قدرت‌های خارجی، نارضایتی مردم از حکومت قاجار را افزایش داد.

۲ـ غلبه استعمار بر مملکت: واگذاری امتیازهای اقتصادی، گرفتن وام از بیگانگان، اجرای کاپیتولاسیون و دخالت روس و انگلیس در امور داخلی ایران، استقلال کشور را تضعیف کرد.

۳ـ استبداد دستگاه حاکم: تمرکز قدرت در دست شاه، نبود تضمین برای جان و مال مردم، ظلم مأموران و حکام و مالیات‌های سنگین موجب افزایش نارضایتی عمومی شد.

۴ـ مخالفت مردم و علما با استبداد و استعمار: آموزه‌های اسلامی درباره عدالت‌خواهی، امر به معروف و نهی از منکر و مقابله با ظلم، همراه با نفوذ اجتماعی علما و تجربه موفق نهضت تحریم تنباکو، زمینه مبارزه گسترده‌تر را فراهم کرد.

۵ـ ورود اندیشه‌های جدید: اعزام دانشجویان به خارج، سفر ایرانیان به کشورهای دیگر، انتشار روزنامه‌ها، سفرنامه‌ها، کتاب‌ها و آثار روشنفکران، مردم را با مفاهیمی مانند قانون، مجلس و حکومت مشروطه آشنا کرد.

پاسخ: مهم‌ترین خواسته‌های مهاجران در مهاجرت صغری عبارت بودند از:
۱ـ ایجاد عدالتخانه (دادگستری) در همه شهرها برای رسیدگی به شکایت‌های مردم و برقراری عدالت در جامعه.
۲ـ عمل دقیق به قانون اسلامی و دوری از ملاحظه‌ها و خواسته‌های شخصی در اداره امور کشور.

پاسخ: بست‌نشینی در ایران معمولاً در مساجد، زیارتگاه‌ها و مکان‌های مورد احترام مردم انجام می‌شد؛ اما هم‌زمان با مهاجرت علما به قم، گروهی از مردم در باغ سفارت انگلستان متحصن شدند.

انگلستان برخلاف روسیه، در ظاهر از مشروطه‌خواهان حمایت می‌کرد، اما هدف اصلی آن تأمین منافع استعماری خود و کاهش نفوذ روسیه در دربار ایران بود.

براساس متن کتاب، سفارت انگلستان تعدادی از عوامل خود را در میان آزادی‌خواهان وارد کرد و مردم را به تحصن در سفارت تشویق نمود. به این ترتیب، از سنت بست‌نشینی و حرکت مردمی مشروطه برای پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کرد.

پاسخ: دولت روسیه به سه دلیل اصلی با نهضت مشروطه ایران مخالفت می‌کرد:
۱ـ جلوگیری از افزایش نفوذ انگلستان که در ظاهر از مشروطه‌خواهان حمایت می‌کرد.
۲ـ حمایت از محمدعلی‌شاه که طرفدار روسیه بود.
۳ـ جلوگیری از تأثیر پیروزی نهضت مشروطه ایران بر ملت‌های منطقه قفقاز و قیام آنان برای دستیابی به آزادی.

پاسخ: علت قرارداد: با ظهور آلمان به عنوان قدرتی جدید در اروپا، منافع و مستعمرات روسیه و انگلستان با تهدید تازه‌ای روبه‌رو شد. به همین دلیل این دو قدرت تصمیم گرفتند اختلاف‌های خود را کاهش دهند و با میانجیگری فرانسه درباره ایران به توافق برسند.

نحوه تقسیم ایران: براساس قرارداد ۱۹۰۷، ایران بدون رضایت دولت و ملت ایران به سه منطقه تقسیم شد:
۱ـ منطقه شمالی در حوزه نفوذ روسیه قرار گرفت.
۲ـ منطقه جنوب شرقی در حوزه نفوذ انگلستان قرار گرفت.
۳ـ بخش میانی کشور منطقه بی‌طرف اعلام شد.

هدف از این تقسیم آن بود که مناطق نفوذ دو قدرت از یکدیگر فاصله داشته باشند و احتمال برخورد مستقیم میان روسیه و انگلستان کاهش یابد. این قرارداد نمونه آشکاری از دخالت قدرت‌های استعماری در استقلال و حاکمیت ایران بود.

جمع‌بندی درس پنجم: نهضت مشروطه در نتیجه مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی مانند استبداد حکومت قاجار، دخالت قدرت‌های استعماری، جدایی بخش‌هایی از سرزمین ایران، مشکلات اقتصادی، مبارزه علما و مردم با ظلم و گسترش اندیشه‌های جدید شکل گرفت. این نهضت به صدور فرمان مشروطه، تشکیل مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی انجامید. با روی کار آمدن محمدعلی‌شاه، مخالفت با مشروطه شدت گرفت و مجلس به توپ بسته شد، اما مقاومت مردم در شهرهای مختلف موجب شکست استبداد صغیر شد. با این حال، اختلاف‌های داخلی مشروطه‌خواهان و مداخلات گسترده روسیه و انگلستان، مانع تحقق بسیاری از اهداف نهضت مشروطه شد.