جواب فعالیت های درس ۳ تاریخ دوازدهم انسانی؛ صفحات ۳۲ تا ۴۶

پاسخ پیشنهادی: انقلاب‌های سیاسی و صنعتی اروپا باعث افزایش قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی کشورهای اروپایی شد. پیشرفت صنعت نیز نیاز این کشورها را به مواد اولیه، بازار فروش کالا، نیروی کار و مسیرهای تجاری افزایش داد.

در نتیجه، دولت‌هایی مانند روسیه، انگلستان و فرانسه رقابت بیشتری برای نفوذ در کشورهای دیگر، از جمله ایران، آغاز کردند. ایران نیز به دلیل ضعف ساختار نظامی و اداری و آگاهی محدود زمامداران از تحولات سریع جهان، آمادگی کافی برای مقابله با این قدرت‌ها نداشت.

به همین سبب، روابط ایران با کشورهای اروپایی در دوره قاجار تا حد زیادی تحت تأثیر رقابت استعماری، جنگ، نفوذ سیاسی و تلاش برای کسب امتیازات اقتصادی قرار گرفت.

زمینه سؤال: در این فعالیت، بخشی از سفرنامه رضاقلی میرزا، نوه فتحعلی‌شاه، درباره قائم‌مقام فراهانی آمده است. نویسنده با وجود آنکه قائم‌مقام در به سلطنت رسیدن محمدشاه و کنار زدن پدر رضاقلی میرزا نقش داشت، از دانش و تدبیر او سخن گفته است.

پاسخ: بله. رضاقلی میرزا با وجود زمینه شخصی برای مخالفت با قائم‌مقام، توانایی‌ها و ویژگی‌های مثبت او را نادیده نگرفته و از وی به عنوان وزیری دانشمند، باکفایت، باتدبیر و مقتدر یاد کرده است.

البته او در کنار این ستایش، رفتار سخت‌گیرانه قائم‌مقام در محدود کردن ارتباط دیگران با محمدشاه را نیز نقد کرده است. بنابراین می‌توان گفت نویسنده تا حد زیادی تلاش کرده است نقاط قوت و ضعف قائم‌مقام را منصفانه بیان کند.

پاسخ: اقدام قائم‌مقام از نظر جلوگیری از دخالت افراد ناآگاه و سودجو در اداره کشور، اقدامی ضروری و اصلاح‌گرانه بود. محمدشاه در آغاز حکومت تجربه کافی نداشت و نفوذ حرم‌سرا و درباریان می‌توانست موجب تصمیم‌های نادرست، بخشش‌های بی‌حساب و سوءاستفاده از منابع کشور شود.

قائم‌مقام تلاش می‌کرد اداره امور براساس نظم و مصلحت کشور باشد؛ هرچند تمرکز بیش از اندازه امور در دست او و سخت‌گیری فراوان در دسترسی به شاه نیز موجب افزایش مخالفت درباریان با وی شد.

نمونه پاسخ پژوهشی: ناصرالدین‌شاه در دوران سلطنت خود سه بار به اروپا سفر کرد و مشاهدات بسیاری از این سفرها را در خاطرات خود ثبت نمود. او در سفرهایش از کشورهای مختلف اروپایی دیدن کرد و با برخی از پیشرفت‌های علمی، صنعتی و آموزشی اروپا آشنا شد.

یکی از دیدارهای جالب او در سفر سوم، ملاقات با لویی پاستور، دانشمند مشهور فرانسوی بود. ناصرالدین‌شاه در خاطرات خود نوشته است که پیش‌تر درباره فعالیت‌های پاستور برای درمان بیماری هاری در روزنامه‌ها خوانده بود و هنگام حضور در اروپا با او ملاقات و گفت‌وگو کرد.

ناصرالدین‌شاه از فعالیت علمی پاستور و مدرسه‌ای که برای آموزش این دانش ایجاد کرده بود ابراز شگفتی کرد و او را فردی دانست که خدمت بزرگی به انسان‌ها کرده است.

این نمونه نشان می‌دهد که ناصرالدین‌شاه با برخی پیشرفت‌های علمی و صنعتی اروپا آشنا بود و ضرورت پیشرفت و نوگرایی را تا اندازه‌ای درک می‌کرد. با این حال، همان‌گونه که کتاب توضیح می‌دهد، او از پیامدهای سیاسی نوگرایی، به‌ویژه کاهش قدرت و اختیارات نامحدود شاه، بیم داشت و به همین دلیل اصلاحات در دوران او به تحول بنیادی منجر نشد.

پاسخ: از گزارش مورگان شوستر می‌توان چند مشکل اساسی نظام مالیاتی دوره قاجار را استخراج کرد:
۱ـ شغل مستوفی‌گری در بسیاری از موارد موروثی بود و از پدر به پسر منتقل می‌شد.
۲ـ روش محاسبه و دریافت مالیات پیچیده و غیرشفاف بود و اطلاعات آن بیشتر در اختیار مستوفیان قرار داشت.
۳ـ مأموران مالیاتی، دفترها و اطلاعات مالیاتی حوزه خود را مانند دارایی شخصی خویش تلقی می‌کردند.
۴ـ نظارت مؤثر و شفافی بر مقدار مالیات وصول‌شده و مبالغی که مأموران برای خود نگه می‌داشتند وجود نداشت.
۵ـ چنین شرایطی زمینه سوءاستفاده، فساد مالی و اختلاس را فراهم می‌کرد و مانع شکل‌گیری یک نظام مالیاتی منظم و پاسخ‌گو می‌شد.

زمینه سؤال: ناصرالدین‌شاه گفته بود «نه قشونی داریم و نه مهمات قشونی» و امین‌الدوله نیز بر ضرورت داشتن ارتشی منظم و تأمین امنیت راه‌ها تأکید کرده است.

پاسخ: پیامدهای داخلی:
ـ ناتوانی حکومت در برقراری کامل نظم و امنیت در سراسر کشور؛
ـ افزایش قدرت و گردن‌کشی برخی ایلات، حکام محلی و مدعیان قدرت؛
ـ ناامنی راه‌ها و آسیب دیدن تجارت و رفت‌وآمد؛
ـ دشواری در سرکوب شورش‌ها و اجرای تصمیم‌های حکومت مرکزی؛
ـ کاهش اقتدار دولت مرکزی در مناطق مختلف کشور.

پیامدهای خارجی:
ـ ناتوانی ایران در دفاع مؤثر از مرزها در برابر ارتش‌های مجهز اروپایی؛
ـ شکست‌های نظامی و جدا شدن بخش‌هایی از سرزمین ایران؛
ـ افزایش نفوذ سیاسی و نظامی روسیه و انگلستان؛
ـ فراهم شدن زمینه تحمیل قراردادهای زیان‌بار و امتیازات گوناگون به ایران.

در مجموع، نبود یک ارتش ثابت، حرفه‌ای و مجهز هم اقتدار داخلی حکومت را کاهش داد و هم توان دفاعی و موقعیت بین‌المللی ایران را تضعیف کرد.

پاسخ:
الف) نظامی: ارتش ایران بیشتر ساختاری سنتی و ایلیاتی داشت و از نظر آموزش، سازمان، تجهیزات و سلاح‌های جدید با ارتش حرفه‌ای و مجهز روسیه قابل مقایسه نبود. تلاش‌های عباس‌میرزا برای اصلاح ارتش نیز به دلایل داخلی و خارجی به نتیجه کامل نرسید.

ب) سیاسی: ضعف سیاسی حکومت قاجار، ناتوانی فتحعلی‌شاه در تأمین مناسب تدارکات سپاه و بی‌کفایتی و سستی برخی فرماندهان، از جمله آصف‌الدوله، در شکست ایران مؤثر بود.

پ) اقتصادی: میان توان اقتصادی ایران و روسیه توازن وجود نداشت. دولت ایران منابع مالی و امکانات کافی برای تأمین هزینه‌های طولانی جنگ، تجهیز ارتش و پشتیبانی مستمر از نیروهای نظامی نداشت.

ت) مناسبات خارجی: ایران بیش از اندازه به وعده کمک قدرت‌های اروپایی اعتماد کرد. فرانسه پس از پیمان فین‌کنشتاین به تعهدات خود وفادار نماند و ناپلئون با روسیه صلح کرد. انگلستان نیز در مقاطع حساس برخلاف تعهدات خود از کمک نظامی و مالی مؤثر به ایران خودداری کرد.

نمونه پاسخ تحلیلی: عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای پس از دو دوره جنگ مستقیم و شکست نظامی ایران از روسیه بر حکومت قاجار تحمیل شدند و به همین دلیل در حافظه تاریخی ایرانیان به نمادی روشن از ضعف حکومت و دخالت قدرت‌های خارجی تبدیل شدند.

در نتیجه این دو عهدنامه، مناطق مهم، آباد و پرجمعیتی از قفقاز از ایران جدا شد و سرانجام رود ارس به مرز میان ایران و روسیه تبدیل شد. افزون بر جدایی سرزمین‌ها، عهدنامه ترکمانچای تعهدات سنگین دیگری مانند پرداخت غرامت و اعطای حق مصونیت قضایی به اتباع روسیه را نیز بر ایران تحمیل کرد.

بنابراین تنها وسعت سرزمین جداشده علت ماندگاری یک قرارداد در حافظه تاریخی نیست؛ شکست نظامی، شرایط تحمیلی قرارداد، نوع امتیازات داده‌شده و پیامدهای سیاسی و روانی آن نیز در این موضوع اهمیت دارند.

زمینه سؤال: ناصرالدین‌شاه در پاسخ به اعتراض دولت انگلستان درباره قرارداد آخال، استدلال می‌کند که ایران توان مقابله نظامی با پیشروی روسیه را نداشته و انگلستان نیز حاضر نبوده است برای جلوگیری از آن، به ایران کمک مؤثر نظامی و مالی کند.

پاسخ: سخنان ناصرالدین‌شاه نشان می‌دهد که حکومت قاجار در برابر قدرت نظامی روسیه احساس ضعف و ناتوانی می‌کرد و برای حفظ منافع خود تا حد زیادی چشم به رقابت و حمایت انگلستان و روسیه داشت.

ناصرالدین‌شاه در این پاسخ عملاً می‌پذیرد که ایران توان کافی برای جلوگیری از پیشروی روسیه نداشته است. این وضعیت نتیجه ضعف ارتش، کمبود امکانات، ناکارآمدی برخی ساختارهای حکومتی و وابستگی سیاست خارجی ایران به موازنه میان قدرت‌های بزرگ بود.

به جای آنکه ایران از توان سیاسی، اقتصادی و نظامی مستقل و قدرتمندی برخوردار باشد، حکومت گاه تلاش می‌کرد از رقابت روس و انگلیس برای مهار یکی به وسیله دیگری استفاده کند. چنین سیاستی در شرایطی که هر دو دولت منافع استعماری خود را دنبال می‌کردند، نمی‌توانست امنیت و تمامیت ارضی ایران را تضمین کند.

پاسخ: عهدنامه‌های مجمل و مفصل با هدف ایجاد اتحاد میان ایران و انگلستان بسته شدند، اما هر یک از دو کشور با انگیزه‌های متفاوتی وارد این اتحاد شده بود. ایران به دنبال حمایت در برابر روسیه بود و انگلستان بیش از همه به حفظ هندوستان و جلوگیری از رسیدن رقبای اروپایی خود به آن سرزمین توجه داشت.

طرف	مهم‌ترین تعهدات
ایران	لغو پیمان‌هایی که با دولت‌های اروپایی رقیب انگلستان بسته بود؛ جلوگیری از عبور نیروهای اروپایی از خاک ایران به سوی هندوستان؛ خودداری از بستن پیمانی که به منافع انگلستان در هند آسیب بزند؛ و در شرایط تعیین‌شده، کمک به انگلستان در برابر تهدیدهایی که متوجه هندوستان می‌شد.
انگلستان	در صورت حمله یک قدرت اروپایی به ایران، کمک نظامی، تجهیزات یا کمک مالی در اختیار ایران قرار دهد و برای پایان دادن به جنگ و برقراری صلح تلاش کند. در عهدنامه مجمل همچنین مقرر شده بود که اگر میان ایران و افغان‌ها جنگی روی دهد، انگلستان بدون درخواست دو طرف در آن دخالت نکند.

نتیجه مقایسه و موارد نقض تعهدات: ایران در مقاطعی روابط خود را با فرانسه محدود کرد و تلاش داشت مانع استفاده رقبای انگلستان از خاک ایران برای رسیدن به هندوستان شود.

اما انگلستان در جنگ‌های ایران و روسیه به تعهدات مورد انتظار ایران برای کمک نظامی و مالی به‌طور مؤثر عمل نکرد. این کشور بعدها نیز برخلاف سیاست اعلام‌شده درباره عدم دخالت در مسئله افغانستان، از حاکم هرات و دیگر امیران شورشی افغان حمایت کرد و با فشار سیاسی و نظامی زمینه جدایی هرات و افغانستان از ایران را فراهم ساخت.

بنابراین، تجربه این پیمان‌ها نشان داد که دولت انگلستان تعهدات خود را بیش از هر چیز براساس منافع استعماری و امنیت هندوستان تفسیر و اجرا می‌کرد.

پاسخ: روسیه و انگلستان تحت تأثیر تحولات سیاسی، علمی و صنعتی اروپا، از ساختارهای حکومتی منسجم‌تر، منابع اقتصادی بیشتر و ارتش‌های حرفه‌ای و مجهز به سلاح‌های جدید برخوردار بودند و سیاست توسعه‌طلبانه و استعماری را دنبال می‌کردند.

در مقابل، ایران قاجاری از نظام اداری ضعیف، منابع مالی محدود و ارتشی عمدتاً سنتی و ایلیاتی برخوردار بود. زمامداران ایران نیز از بسیاری از تحولات جدید جهان آگاهی کافی نداشتند.

همین نابرابری سیاسی، اقتصادی و نظامی سبب شد ایران در برابر فشار و حملات قدرت‌های خارجی آسیب‌پذیر باشد و در جنگ‌ها و مذاکرات سیاسی در موقعیت ضعیف‌تری قرار گیرد.

پاسخ: شاهان قاجار اگرچه از نظر قانونی و سیاسی اختیارات بسیار گسترده‌ای داشتند، اما در عمل چند عامل قدرت آنان را محدود می‌کرد:
۱ـ نبود نظام اداری کارآمد برای اعمال قدرت در سراسر کشور؛
۲ـ نداشتن ارتش ثابت و حرفه‌ای قدرتمند؛
۳ـ نفوذ اجتماعی و دینی روحانیان و مراجع شیعه؛
۴ـ قدرت سیاسی و نظامی ایلات و عشایر؛
۵ـ نفوذ و دخالت قدرت‌های استعمارگر در امور ایران.

پاسخ: مهم‌ترین پیامدهای عهدنامه ترکمانچای عبارت بودند از:
۱ـ جدا شدن بخش‌های دیگری از سرزمین‌های ایران در قفقاز و قرار گرفتن رود ارس به عنوان مرز ایران و روسیه؛
۲ـ پرداخت پنج میلیون تومان غرامت از سوی ایران به روسیه؛
۳ـ اعطای حق مصونیت قضایی یا کاپیتولاسیون به اتباع روسیه؛
۴ـ افزایش نفوذ سیاسی و اقتصادی روسیه در ایران؛
۵ـ گسترش نفوذ اقتصادی روس‌ها از طریق قرارداد تجاری ضمیمه عهدنامه.

این شرایط استقلال و حاکمیت ایران را تضعیف کرد و زمینه دخالت بیشتر روسیه در امور کشور را فراهم ساخت.

پاسخ: مهم‌ترین دلیل اهمیت ایران برای انگلستان، حفاظت از مستعمره ارزشمند هندوستان بود. انگلستان می‌خواست مانع شود دولت‌های رقیب از خاک ایران برای رسیدن به هند استفاده کنند.

همچنین موقعیت راهبردی ایران و خلیج فارس، مسیرهای تجاری و امکان گسترش نفوذ سیاسی و اقتصادی، اهمیت ایران را برای انگلستان بیشتر می‌کرد. به همین دلیل انگلیسی‌ها برای نفوذ در ایران، گرفتن امتیازات اقتصادی و دخالت در مناطق شرقی و جنوبی کشور تلاش فراوانی داشتند.

پاسخ: علت توجه فرانسه به ایران: ناپلئون قصد داشت با ضربه زدن به مستعمرات انگلستان، به‌ویژه هندوستان، رقیب خود را تضعیف کند و ایران مناسب‌ترین مسیر برای دستیابی او به هند به شمار می‌رفت.

علت شکست روابط: ایران و فرانسه عهدنامه فین‌کنشتاین را منعقد کردند و هیئتی نظامی فرانسوی برای آموزش و تجهیز سپاه ایران وارد کشور شد؛ اما این اتحاد دوام زیادی نداشت. ناپلئون اندکی بعد با روسیه صلح کرد، تعهدات خود در برابر ایران را زیر پا گذاشت، هیئت نظامی فرانسه را فراخواند و ایران را در برابر روسیه تنها گذاشت.

پاسخ: از مهم‌ترین منابع و آثاری که در متن درس مورد استناد قرار گرفته‌اند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱ـ دانشنامه جهان اسلام، مدخل «تهران»؛
۲ـ سفرنامه رضاقلی میرزا، نوه فتحعلی‌شاه؛
۳ـ روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه در سفر سوم فرنگستان؛
۴ـ کتاب تاریخ ایران مدرن اثر یرواند آبراهامیان؛
۵ـ کتاب مقاومت شکننده اثر جان فوران؛
۶ـ کتاب اختناق ایران اثر مورگان شوستر؛
۷ـ کتاب خاطرات سیاسی میرزا علی‌خان امین‌الدوله؛
۸ـ مقاله یا گزارش «گفت‌وگوی ملکم‌خان با لرد سالیسبوری» از نورائی در نشریه بررسی‌های تاریخی.

در کنار این منابع مکتوب، نقشه‌ها، تصاویر و نگاره‌های تاریخی دوره قاجار نیز به عنوان شواهد تاریخی در درس مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

جمع‌بندی درس سوم: حکومت قاجار در زمانی شکل گرفت که قدرت‌های اروپایی با تکیه بر پیشرفت‌های سیاسی، اقتصادی، علمی و نظامی در حال گسترش نفوذ استعماری خود بودند. ضعف نظام اداری و نظامی ایران، ناآگاهی از تحولات جدید و تکیه بر رقابت دولت‌های خارجی، کشور را در برابر روسیه و انگلستان آسیب‌پذیر کرد. جنگ‌های ایران و روس، عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای، جدایی بخش‌هایی از سرزمین ایران و افزایش نفوذ روس و انگلیس از مهم‌ترین پیامدهای این شرایط بود. در همین دوره، اصلاح‌گرانی مانند قائم‌مقام و امیرکبیر برای سامان دادن امور کشور تلاش کردند، اما اصلاحات آنان با مخالفت‌های داخلی و خارجی روبه‌رو شد.