جواب بخوانید و پرسش های نمونه درس ۱۹ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۶۴ و ۱۷۲

زمینه سؤال: در صفحات ۱۶۲ تا ۱۶۴ سه سند از اسناد به‌دست‌آمده از سفارت آمریکا ارائه شده است. این اسناد درباره نحوه انتخابات مجلس، میزان دخالت شاه در انتخاب نمایندگان، تشکیل حزب رستاخیز و برخورد حکومت با منتقدان و مخالفان توضیح می‌دهند.

پاسخ: براساس اسناد کتاب، نمایندگان مجلس با دخالت و نظر شاه انتخاب می‌شدند و معمولاً افرادی امکان راه‌یابی به مجلس داشتند که از قدرتمندترین اشخاص حوزه انتخابیه خود بودند؛ مانند:
۱ـ مالکان بزرگ و فئودال‌ها،
۲ـ رؤسای قبایل،
۳ـ فرماندهان نظامی،
و به طور کلی افرادی که مورد تأیید حکومت و حامی برنامه‌های شاه بودند.

پاسخ: احزاب و گروه‌های مستقل عملاً جایگاه واقعی و آزادی در ساختار سیاسی و انتخاباتی حکومت پهلوی نداشتند. حتی انتقادهای محدود احزاب دولتی نیز تحمل نمی‌شد و افرادی که موجب نارضایتی شاه یا نخست‌وزیر می‌شدند، کنار گذاشته می‌شدند.

با تشکیل حزب رستاخیز، نظام تک‌حزبی برقرار شد و حکومت همه مردم را به عضویت در حزب شاه وادار می‌کرد. این حزب همچنین وسیله‌ای برای شناسایی و کنترل مخالفان بود و فعالیت مستقل سیاسی با محدودیت و سرکوب روبه‌رو می‌شد.

پاسخ: براساس اسناد ارائه‌شده در کتاب، محمدرضاشاه در عمل پایبندی چندانی به اصول سلطنت مشروطه نداشت. در نظام مشروطه، مجلس باید نهادی مستقل و شاه دارای اختیارات محدود قانونی باشد؛ اما در این دوره:
۱ـ نمایندگان مجلس با دخالت و نظر شاه انتخاب می‌شدند.
۲ـ مجلس به جای نظارت مستقل، بیشتر مجری خواسته‌ها و برنامه‌های شاه بود.
۳ـ اصل برنامه‌های شاه در مجلس مورد سؤال و بررسی جدی قرار نمی‌گرفت.
۴ـ شاه در امور دولت، مجلس و دیگر بخش‌های کشور دخالت مستقیم داشت.

بنابراین ساختار واقعی حکومت با اصول یک سلطنت مشروطه فاصله زیادی پیدا کرده و قدرت سیاسی به شکل گسترده‌ای در دست شاه متمرکز شده بود.

پاسخ: هدف اصلی برنامه‌های فرهنگی حکومت پهلوی در این دوره، تضعیف ارزش‌های دینی و ملی و ترویج فرهنگ غربی بود.

برگزاری جشن‌های تاج‌گذاری و جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، پیوند دادن حکومت پهلوی با دوره هخامنشی و تغییر تقویم هجری شمسی به تقویم شاهنشاهی در همین راستا انجام شد. طبق کتاب، نتیجه این اقدامات تضعیف مؤلفه‌های هویت ملی و نادیده گرفتن بخش مهمی از فرهنگ و تمدن اسلامی ایران بود.

پاسخ: محمدرضاشاه این جشن‌ها را با نوعی تفاخر و در راستای رؤیاهای بلندپروازانه خود برگزار کرد. او که از مقبولیت مردمی کافی برخوردار نبود، تلاش داشت حکومت و شخصیت خود را به کوروش و پادشاهی هخامنشی پیوند دهد و از این طریق برای خود اعتبار، محبوبیت و مشروعیت ایجاد کند.

کتاب تأکید می‌کند که این نگاه، هم تمدن‌های چند هزار ساله ایران پیش از هخامنشیان و هم حدود چهارده قرن تمدن ایران اسلامی را نادیده می‌گرفت.

پاسخ: در این سال‌ها سیاست فشار بر منتقدان و سرکوب مخالفان شدت یافت. ساواک، شهربانی و ژاندارمری برای مقابله با مخالفان به کار گرفته شدند و برای هماهنگی میان دستگاه‌های امنیتی، کمیته مشترک ضدخرابکاری تشکیل شد.

دستگیری، زندان، تبعید و ممنوع‌المنبر کردن از شیوه‌های برخورد با مخالفان بود. شدیدترین برخوردها در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۵ صورت گرفت و ساواک از شکنجه‌های شدید علیه مبارزان استفاده می‌کرد؛ تعدادی در زیر شکنجه جان باختند و برخی نیز تیرباران شدند.

روحانیان، دانشمندان، فرهنگیان، استادان دانشگاه، نویسندگان و دیگر مخالفان سیاسی نیز در میان افراد زندانی یا تبعیدشده قرار داشتند.

پاسخ: ۱ـ دعوت پیوسته مردم به استقامت در مبارزه و امید دادن به آنان برای پیروزی.
۲ـ تحلیل و روشنگری درباره مسائل ایران و حوادث منطقه و هشدار درباره گسترش سلطه آمریکا و پیامدهای سیاسی و فرهنگی آن.
۳ـ تلاش برای ایجاد وحدت و پیوند میان روحانیون و دانشگاهیان در مبارزه با حکومت پهلوی.
۴ـ تبیین اندیشه حکومت اسلامی بر پایه ماهیت سیاسی و اجتماعی اسلام و مقابله با نظریه جدایی دین از سیاست.

پاسخ: مخالفان حکومت پهلوی در این دوره سه جریان اصلی داشتند:

۱ـ مسلمانان انقلابی: با اعتقاد به رهبری امام خمینی فعالیت می‌کردند و مبارزه را وظیفه‌ای اسلامی و شرعی می‌دانستند. از دیدگاه امام خمینی، بهترین شیوه مبارزه، افزایش آگاهی عمومی و بسیج همگانی مردم برای یک مبارزه فراگیر بود.

۲ـ چپ‌گرایان: تحت تأثیر اندیشه‌های مارکسیستی بودند و اغلب مبارزه مسلحانه و جنگ چریکی را راه اصلی مبارزه با حکومت پهلوی می‌دانستند.

۳ـ ملی‌گرایان: بیشتر آنان خواهان برچیدن اصل نظام سلطنتی نبودند و معتقد بودند باید سلطنت حفظ شود، اما خودکامگی شاه کاهش یابد و حکومت در چارچوب قانون اساسی مشروطه قرار گیرد.

نمونه پاسخ پژوهشی: سیدعلی اندرزگو در سال ۱۳۱۸ شمسی در تهران و در خانواده‌ای مذهبی به دنیا آمد. به دلیل مشکلات اقتصادی خانواده، پس از تحصیلات ابتدایی مدتی به کار مشغول شد، اما هم‌زمان به فراگیری علوم دینی و دروس فقه و اصول نیز پرداخت.

او از نوجوانی با اندیشه‌های مبارزاتی شهید نواب صفوی و فداییان اسلام آشنا شد و به تدریج وارد فعالیت‌های سیاسی علیه حکومت پهلوی گردید. در جریان قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ نیز از فعالان اعتراض‌ها بود و پس از آن دستگیر شد.

اندرزگو پس از آزادی با اعضای هیئت‌های مؤتلفه اسلامی ارتباط برقرار کرد و به شاخه مبارزاتی این تشکل پیوست. وی در برنامه مربوط به ترور حسنعلی منصور، نخست‌وزیر وقت، نیز نقش داشت. پس از این واقعه تحت تعقیب شدید ساواک قرار گرفت و زندگی مخفیانه او آغاز شد.

او سال‌های زیادی با نام‌ها و هویت‌های مختلف به فعالیت مخفی ادامه داد و با وجود تعقیب گسترده ساواک، ارتباط خود را با مبارزان مذهبی حفظ کرد. اندرزگو همچنین برای گسترش مبارزه علیه حکومت پهلوی با نیروهای انقلابی در داخل و خارج کشور ارتباط داشت.

ساواک سال‌ها در جست‌وجوی او بود تا اینکه سرانجام در ۲ شهریور ۱۳۵۷، هنگامی که برای دیدار یکی از دوستان خود در تهران می‌رفت، مأموران او را محاصره کردند و در جریان تیراندازی مأموران ساواک به شهادت رسید.

سیدعلی اندرزگو به دلیل سال‌ها فعالیت مخفی، استفاده از هویت‌های گوناگون و ادامه مبارزه با وجود تعقیب شدید ساواک، به یکی از چهره‌های شناخته‌شده مبارزات پیش از انقلاب اسلامی تبدیل شد.

نکته مهم تاریخی: شهید سیدعلی اندرزگو در سال ۱۳۱۸ متولد و در ۲ شهریور ۱۳۵۷ در درگیری با مأموران ساواک به شهادت رسید. بنابراین تاریخ‌های «تولد ۱۳۱۲»، «آزادی در سال ۱۳۵۷» و «شهادت در ۲۴ بهمن ۱۳۵۷» که در برخی پاسخ‌های اینترنتی دیده می‌شود، صحیح نیست.

جمع‌بندی درس نوزدهم: در فاصله سال‌های ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۶، قدرت محمدرضاشاه متمرکزتر شد و با تشکیل حزب رستاخیز، محدود کردن فعالیت سیاسی، گسترش ساواک و افزایش وابستگی سیاسی و نظامی به آمریکا، فضای استبدادی کشور تشدید شد. در حوزه فرهنگی نیز حکومت به ترویج فرهنگ غربی و اجرای برنامه‌هایی مانند جشن‌های ۲۵۰۰ ساله و تغییر تقویم پرداخت. در مقابل، امام خمینی در دوران تبعید مبارزه و روشنگری را ادامه داد و روحانیون، دانشجویان و دیگر مخالفان نیز به شیوه‌های مختلف در برابر حکومت پهلوی فعالیت کردند.