جواب پرسش های نمونه درس ۱۷ تاریخ یازدهم؛ صفحه ۱۵۱

پاسخ: در مهر ۱۳۴۱، هیئت دولت قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی را تغییر داد و شرط مسلمان بودن و سوگند به قرآن مجید را از شرایط انتخاب‌شوندگان حذف کرد.

پاسخ:
علت مخالفت: حذف شرط مسلمان بودن و سوگند به قرآن از شرایط انتخاب‌شوندگان، اعتراض علما و مردم مسلمان را برانگیخت. امام خمینی این اقدام را در ارتباط با نقشه‌های استعمار و تهدید اسلام و استقلال کشور می‌دانست و بر مسئولیت علما برای مقابله با آن تأکید می‌کرد. از سوی دیگر، طبق مطالب کتاب، شاه می‌خواست با این اقدام میزان حساسیت علما و قدرت جریان مذهبی جامعه را نیز بیازماید.

نتیجه مخالفت: امام خمینی، مراجع تقلید و دیگر علما با تشکیل نشست‌های متعدد، ارسال تلگرام و ادامه مبارزه، خواستار لغو فوری تصویب‌نامه شدند. سرانجام شاه و دولت مجبور به عقب‌نشینی شدند و لغو تصویب‌نامه را اعلام کردند. این مبارزه که به «نهضت دوماهه روحانیون» شهرت یافت، نخستین پیروزی سیاسی ملت ایران به رهبری امام خمینی پس از کودتای ۲۸ مرداد به شمار آمد.

پاسخ: امام خمینی و دیگر علما با رفراندوم اصول شش‌گانه مخالفت کردند و با انتشار اعلامیه‌هایی، آن را غیرقانونی اعلام و تحریم کردند.

در پی این موضع‌گیری:
۱ـ مردم تهران، قم و دیگر شهرها به اعتراض پرداختند.
۲ـ دانشجویان دانشگاه تهران با صدور اعلامیه، اقدامات ضداسلامی و غیرقانونی حکومت را محکوم کردند.
۳ـ بازار تهران تعطیل شد و مردم در بخش‌های جنوبی شهر تظاهرات کردند.
۴ـ رژیم برای کنترل اعتراض‌ها تهران را به اشغال نظامی درآورد، به دانشگاه تهران حمله کرد و تعدادی از روحانیون را دستگیر و زندانی نمود.
۵ـ هنگامی که شاه در چهارم بهمن ۱۳۴۱ به قم رفت، علما به رهبری امام خمینی استقبال از شاه و شرکت در مراسم او را تحریم کردند و شهر قم نیز یکپارچه تعطیل شد.

با وجود این مخالفت‌ها، شاه با اعمال فشار و خشونت، همه‌پرسی خود را در ۶ بهمن ۱۳۴۱ برگزار کرد.

نمونه پاسخ پژوهشی: در آغاز دهه ۱۳۴۰، حکومت پهلوی در جریان اجرای اصلاحات موردنظر آمریکا، اقداماتی انجام داد که با مخالفت روحانیون و بخش‌هایی از جامعه مذهبی روبه‌رو شد. براساس مطالب کتاب تاریخ یازدهم، می‌توان چند نمونه از سیاست‌های حکومت برای محدود کردن روحانیت و تضعیف جایگاه دین را چنین بیان کرد:

۱ـ تلاش برای تضعیف جایگاه حوزه علمیه قم و مرجعیت:
پس از درگذشت آیت‌الله بروجردی در فروردین ۱۳۴۰، شاه تصور کرد دیگر مرجع مقتدری مانند ایشان وجود ندارد و فرصت برای اجرای برنامه‌های موردنظر حکومت مناسب شده است. کتاب همچنین اشاره می‌کند که شاه تلاش داشت پایگاه مرجعیت شیعه از قم به نجف منتقل شود.

۲ـ تغییر قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی:
دولت اسدالله علم در مهر ۱۳۴۱ شرط مسلمان بودن و سوگند به قرآن مجید را از شرایط انتخاب‌شوندگان حذف کرد. این اقدام با مخالفت جدی امام خمینی، مراجع تقلید و مردم مسلمان روبه‌رو شد.

۳ـ تلاش برای سنجش و محدود کردن قدرت روحانیت:
طبق بخش «بیشتر بدانید» کتاب، شاه از تصویب تغییرات انجمن‌های ایالتی و ولایتی اهداف دیگری نیز داشت. او می‌خواست میزان حساسیت علما و توان مذهبی مردم را بسنجد و روحانیت و جریان مذهبی را که در برابر نفوذ بیگانگان مانع محسوب می‌شدند، در یک زورآزمایی سیاسی کنار بزند.

۴ـ اجرای انقلاب سفید با وجود مخالفت علما:
پس از شکست دولت در ماجرای انجمن‌های ایالتی و ولایتی، شاه اجرای اصول شش‌گانه موسوم به «انقلاب سفید» را در دستور کار قرار داد. امام خمینی و دیگر علما نسبت به اهداف این برنامه اعتراض کردند و همه‌پرسی آن را غیرقانونی دانسته و تحریم کردند.

۵ـ برخورد تبلیغاتی با روحانیت:
شاه در چهارم بهمن ۱۳۴۱ به قم رفت تا نشان دهد روحانیون در مخالفت با برنامه‌های او اتفاق‌نظر ندارند؛ اما علمای قم به رهبری امام خمینی استقبال از شاه را تحریم کردند. شاه نیز در سخنرانی خود با عصبانیت به روحانیت و اسلام حمله لفظی کرد.

۶ـ سرکوب روحانیون و مخالفان:
در جریان اعتراض‌ها به رفراندوم، حکومت تهران را به اشغال نظامی درآورد، به دانشگاه تهران حمله کرد و تعدادی از روحانیون را دستگیر و زندانی نمود. همچنین رهبران نهضت آزادی، از جمله مهندس مهدی بازرگان و آیت‌الله طالقانی، بازداشت شدند.

۷ـ اجرای دوباره مفاد تصویب‌نامه لغوشده:
با وجود آنکه حکومت در برابر اعتراض علما مجبور شده بود تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را لغو کند، چند روز پس از برگزاری همه‌پرسی، دولت علم همان مفاد را به صورت ماده اصلاحی قانون انتخابات اجرا کرد؛ اقدامی که بار دیگر با اعتراض امام خمینی روبه‌رو شد.

در مجموع، حکومت پهلوی در این دوره علاوه بر اجرای برنامه‌های سیاسی و اجتماعی موردنظر خود، تلاش می‌کرد قدرت سیاسی و اجتماعی روحانیت را محدود کند. مقاومت امام خمینی، مراجع، علما و مردم در برابر این سیاست‌ها موجب شکل‌گیری و گسترش نهضت روحانیت شد و زمینه تحولات بعدی را فراهم کرد.

نکته مهم: طبق کتاب، مخالفت با تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی و ولایتی تنها به حذف دو شرط قانونی محدود نبود؛ شاه قصد داشت میزان قدرت و حساسیت جریان مذهبی را نیز بسنجد و روحانیت را در یک رویارویی سیاسی به عقب‌نشینی وادار کند.

جمع‌بندی درس هفدهم: پس از روی کار آمدن اسدالله علم، حکومت تغییراتی در قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی ایجاد کرد که با مخالفت گسترده امام خمینی، علما و مردم روبه‌رو شد و دولت ناچار به عقب‌نشینی گردید. پس از این شکست، شاه اجرای اصول شش‌گانه انقلاب سفید را دنبال کرد. امام خمینی و دیگر علما همه‌پرسی را غیرقانونی اعلام و تحریم کردند و اعتراض‌های گسترده‌ای شکل گرفت. این حوادث موجب گسترش نهضت روحانیت و افزایش نقش امام خمینی در مبارزه با حکومت پهلوی شد.