جواب پرسش های نمونه درس ۱۲ تاریخ یازدهم؛ صفحه ۱۱۸

پاسخ: رزم‌آرا برای جلوگیری از ملی شدن صنعت نفت، به طور محرمانه با انگلستان وارد مذاکره شد و پیشنهاد جدیدی را به جای قرارداد الحاقی مطرح کرد که منافع انگلستان را تأمین می‌کرد. او همچنین برای تضعیف روحیه ملی مردم، توانایی ایرانیان را تحقیر می‌کرد و مدعی بود ایرانیان حتی قادر به اداره یک کارخانه سیمان نیستند و ملی کردن صنعت نفت را «بزرگ‌ترین خیانت» می‌دانست.

پاسخ:
اقدامات دولت دکتر مصدق:
۱ـ مصدق نخست‌وزیری را به شرط تصویب و اجرای طرح ملی شدن صنعت نفت پذیرفت.
۲ـ دولت برای اجرای قانون ملی شدن نفت و خلع ید شرکت نفت ایران و انگلیس اقدام کرد و هیئت خلع ید فعالیت خود را آغاز نمود.
۳ـ دولت موظف شد اساسنامه شرکت ملی نفت ایران را تنظیم کند و نفت ایران را با قیمت عادلانه به مشتریان بفروشد.
۴ـ دولت برای پیشبرد نهضت، به تقویت وحدت ملی پرداخت.
۵ـ مصدق در برابر شکایت‌های انگلستان از حقوق ایران در مجامع بین‌المللی دفاع کرد.
۶ـ پس از کاهش شدید درآمدهای دولت بر اثر تحریم و قطع صادرات نفت، دولت برای تأمین بخشی از نیازهای مالی خود به فروش اوراق قرضه روی آورد.واکنش دولت انگلستان:
۱ـ از ایران به دیوان دادگستری بین‌المللی لاهه شکایت کرد.
۲ـ ایران را تهدید کرد که چهار هزار چترباز و رزمناوهای خود را به مرزهای آبی ایران خواهد فرستاد.
۳ـ کارشناسان انگلیسی شرکت نفت به طور دسته‌جمعی استعفا کردند.
۴ـ با اعمال نفوذ، مانع استخدام کارشناسان کشورهای دیگر برای ادامه فعالیت صنعت نفت ایران شد.
۵ـ کشتی‌های نفتکش از بارگیری نفت ایران خودداری کردند و صادرات نفت ایران به شدت کاهش یافت.
۶ـ موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل متحد کشاند.
۷ـ با تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی تلاش کرد دولت ایران را وادار به عقب‌نشینی از ملی شدن صنعت نفت کند.

پاسخ: هدف دولت انگلستان از روی کار آمدن حسین علاء، جلوگیری از اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت بود.

حسین علاء برای آرام کردن بحران و مناقشات نفتی، ابتدا در خوزستان و سپس در دیگر مناطق نفت‌خیز جنوب حکومت نظامی برقرار کرد و برای لغو قانون ملی شدن نفت تلاش نمود؛ اما در برابر اراده و مقاومت مردم موفق نشد و سرانجام به دلیل ناتوانی در حل بحران نفت استعفا کرد.

نمونه پاسخ پژوهشی: بحث درباره نفت در مجلس شانزدهم ابتدا پیرامون قرارداد الحاقی «گس ـ گلشائیان» و چگونگی استیفای حقوق ایران شکل گرفت. جبهه ملی و تعدادی از نمایندگان، این قرارداد را برای تأمین حقوق ملت ایران کافی نمی‌دانستند و خواهان پایان یافتن سلطه شرکت نفت ایران و انگلیس بر منابع نفتی کشور بودند.

دیدگاه موافقان ملی شدن نفت: موافقان استدلال می‌کردند که تجربه قراردادهای گذشته نشان داده است اصلاح جزئی قراردادها نمی‌تواند حقوق ایران را تأمین کند. آنان معتقد بودند منابع نفتی متعلق به ملت ایران است و اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری از نفت باید در اختیار خود ایران قرار گیرد. از نظر آنان، ملی شدن نفت علاوه بر تأمین حقوق اقتصادی کشور، راهی برای کاهش نفوذ سیاسی و اقتصادی انگلستان نیز بود.

دکتر محمد مصدق و دیگر نمایندگان جبهه ملی از مهم‌ترین حامیان این دیدگاه بودند. کمیسیون مخصوص نفت به ریاست مصدق نیز پس از بررسی‌های فراوان، قرارداد الحاقی را برای استیفای حقوق ایران کافی ندانست.

دیدگاه مخالفان ملی شدن نفت: دولت رزم‌آرا و مخالفان ملی شدن، بیشتر بر مشکلات فنی و اجرایی این کار تأکید می‌کردند. رزم‌آرا توانایی ایرانیان برای اداره مستقل صنعت نفت را زیر سؤال می‌برد و راه مذاکره با انگلستان و رسیدن به توافق تازه‌ای را به ملی شدن کامل صنعت نفت ترجیح می‌داد. او حتی اظهار می‌کرد ایرانیان توان اداره یک کارخانه سیمان را ندارند.

در مقابل، طرفداران ملی شدن این استدلال را تحقیرآمیز می‌دانستند و بر توانایی ملت ایران برای اداره منابع خود تأکید داشتند. هم‌زمان حمایت آیت‌الله کاشانی، نیروهای مذهبی، جبهه ملی و بخش وسیعی از مردم، فشار اجتماعی برای ملی شدن نفت را افزایش داد.

پس از کشته شدن رزم‌آرا، کمیسیون نفت مجلس در ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ پیشنهاد ملی شدن نفت را تصویب کرد. در ۲۴ اسفند همان سال مجلس شورای ملی طرح ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد و در ۲۹ اسفند مجلس سنا نیز آن را تأیید کرد. به این ترتیب، صنعت نفت ایران در سراسر کشور ملی اعلام شد.

نمونه پاسخ پژوهشی: سیدمجتبی میرلوحی، معروف به نواب صفوی، در خانواده‌ای روحانی در محله خانی‌آباد تهران به دنیا آمد. او پس از پایان دوره متوسطه برای تحصیل علوم دینی به نجف رفت و پس از بازگشت به ایران، جمعیت «فداییان اسلام» را بنیان گذاشت. این گروه ابتدا فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی داشت و سپس وارد عرصه سیاسی شد.

نواب صفوی و فداییان اسلام با برخی سیاست‌های حکومت پهلوی، نفوذ قدرت‌های خارجی و جریان‌هایی که آنها را مخالف آموزه‌های اسلامی می‌دانستند، مبارزه می‌کردند. فعالیت این جمعیت تنها به تبلیغات و فعالیت سیاسی محدود نماند و اعضای آن در چند ترور سیاسی نیز نقش داشتند.

فداییان اسلام در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت نیز فعال بودند. کتاب تاریخ یازدهم می‌گوید خلیل طهماسبی، از اعضای برجسته این گروه، رزم‌آرا را به قتل رساند و پس از آن، روند تصویب ملی شدن نفت سرعت گرفت. فداییان اسلام در آن مقطع با آیت‌الله کاشانی و نیروهای جبهه ملی نیز در موضوع مقابله با رزم‌آرا همکاری داشتند.

نواب صفوی بعدها با پیوستن ایران به پیمان بغداد نیز به شدت مخالفت کرد؛ زیرا آن را زمینه‌ای برای افزایش سلطه نظامی آمریکا بر ایران می‌دانست. پس از حمله یکی از اعضای فداییان اسلام به حسین علاء، حکومت به سرکوب این جمعیت پرداخت و نواب صفوی و تعدادی از یارانش دستگیر شدند.

سرانجام نواب صفوی به همراه خلیل طهماسبی، سیدمحمد واحدی و مظفر ذوالقدر در ۲۷ دی ۱۳۳۴ تیرباران شد. فعالیت‌های او و جمعیت فداییان اسلام بخشی از تحولات سیاسی و مذهبی ایران در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ را تشکیل می‌دهد.

جمع‌بندی درس دوازدهم: افزایش آگاهی مردم از ماهیت قراردادهای نفتی و همکاری نیروهای ملی و مذهبی، زمینه نهضت ملی شدن صنعت نفت را فراهم کرد. دولت رزم‌آرا تلاش کرد مانع این روند شود، اما پس از کنار رفتن او، طرح ملی شدن نفت در اسفند ۱۳۲۹ به تصویب رسید. دولت حسین علاء نیز نتوانست اجرای قانون را متوقف کند و با نخست‌وزیری دکتر مصدق، خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس آغاز شد. انگلستان نیز با فشار سیاسی، حقوقی، نظامی و اقتصادی کوشید ایران را از ادامه این مسیر منصرف کند.