جواب کارگاه تحلیل فصل سوم علوم و فنون دهم؛ صفحه ۷۷ و ۷۸

۱ــ نمونهٔ زیر را از نظر ویژگی‌های قلمرو زبانی بررسی کنید.

پاسخ: این شعر از نمونه‌های سبک خراسانی است و ویژگی‌های زبانی این سبک به‌خوبی در آن دیده می‌شود:

۱ــ سادگی و روانی زبان:
ساخت بیشتر جمله‌ها ساده و روشن است و با وجود قدمت شعر، مفهوم کلی آن دشواری زیادی ندارد.

۲ــ کاربرد واژه‌های کهن:
چند واژه و کاربرد قدیمی در شعر دیده می‌شود:

پرنیان: پارچهٔ ابریشمی و لطیف
خِنگ: اسب، به‌ویژه اسب سفید
آموی: نام ناحیه و رود آمودریا
میر: امیر

۳ــ کاربرد تاریخی «همی» به جای «می»:
در عبارت‌هایی مانند:
«آید همی»
صورت کهن فعل به کار رفته است و در زبان امروز می‌گوییم: «می‌آید».

نکته مهم این است که «همی» در این شعر پس از فعل آمده، در حالی که «می» در فارسی امروز معمولاً پیش از بن فعل قرار می‌گیرد.

۴ــ دو کاربرد متفاوت واژه «زی»:

در: «ای بخارا، شاد باش و دیر زی»
«زی» فعل امر از زیستن است؛ یعنی: «دیر زندگی کن».

اما در: «میر، زی تو شادمان آید همی»
«زی» به معنی «سوی، به سوی» است.

۵ــ کاربرد تاریخی «را»:
در: «خِنگ ما را تا میان آید همی»
ساخت جمله با فارسی امروز تفاوت دارد و مفهوم آن چنین است: «آب جیحون تا میانِ اسب ما می‌آید.»

در این ساخت تاریخی، «را» در ارتباط با گروه اسمی «خنگ ما» به شکلی به کار رفته که در فارسی امروزی معمول نیست.

۶ــ کم بودن واژه‌های عربی:
بخش عمده واژه‌های شعر فارسی است و واژه عربی در آن بسیار کم دیده می‌شود؛ از نمونه‌های عربی می‌توان به «نشاط» اشاره کرد.

۷ــ کاربرد جمله‌های کوتاه و طبیعی:
جمله‌هایی مانند «شاد باش» و «دیر زی» کوتاه و مستقیم‌اند و با سادگی زبان سبک خراسانی هماهنگی دارند.

۲ــ نمونهٔ زیر را از نظر ویژگی‌های قلمرو ادبی بررسی کنید.

پاسخ: ویژگی‌های ادبی این متن عبارت‌اند از:

۱ــ سادگی و کم بودن آرایه‌های ادبی:
نثر دوره سامانی معمولاً ساده و کم‌آرایه است و در این نمونه نیز نویسنده بیش از آرایش لفظی، به انتقال مستقیم مفهوم توجه دارد.

۲ــ تضمین و استشهاد به سخن پیامبر (ص):
نویسنده عبارت عربی:
«اَوَّلُ ما خَلَقَ اللهُ تَعالی القَلَم»
را در میان سخن خود آورده است. آوردن سخن دیگری در متن، در اینجا نوعی تضمین و استشهاد به شمار می‌آید.

۳ــ تشخیص یا جان‌بخشی:
در: «قلم را فرمود که بر لوح بگرد و بنویس»
برای «قلم» رفتارهایی مانند گردیدن و نوشتن در نظر گرفته شده است و از این دید می‌توان آن را نمونه‌ای از تشخیص دانست.

۴ــ مراعات نظیر:
واژه‌های: قلم، لوح، بنویس و بنوشت
همگی با حوزه نوشتن ارتباط معنایی دارند و مراعات نظیر ایجاد کرده‌اند.

۵ــ واژه‌آرایی:
واژه «قلم» چند بار در متن تکرار شده است.

همچنین صورت‌های: آفرید / آفریدن، فرمود و خواست در متن تکرار شده‌اند و علاوه بر تأکید معنایی، به آهنگ نثر کمک کرده‌اند.

دانه باشی مرغکانت برچِنَند
غنچه باشی کودکانت برکَنَند
مولوی

پاسخ: ترصیع دارد.

واژه‌ها و بخش‌های قرینه:
دانه / غنچه ← سجع متوازی
باشی / باشی ← تکرار
مرغکانت / کودکانت ← سجع متوازی
برچنند / برکنند ← سجع متوازی

چون همه سجع‌های پدیدآورندهٔ موازنه متوازی هستند، بیت آرایه ترصیع دارد.

بدان حجّت که دل را زنده دارد
بدان آیت که جان را بنده دارد
نظامی

پاسخ: موازنه دارد، اما ترصیع ندارد.

واژه‌های قرینه:
حجّت / آیت ← متوازی
دل / جان ← متوازن
زنده / بنده ← متوازی

«بدان»، «که»، «را» و «دارد» نیز در جایگاه‌های یکسان تکرار شده‌اند.

چون «دل / جان» سجع متوازن هستند و همه سجع‌ها متوازی نیستند، این بیت فقط موازنه دارد.

خوشا چون سروها استادنی سبز
خوشا چون برگ‌ها افتادنی سبز
قیصر امین‌پور

پاسخ: ترصیع دارد.

ساخت دو مصراع کاملاً قرینه است:
خوشا / خوشا ← تکرار
چون / چون ← تکرار
سروها / برگ‌ها ← متوازی
استادنی / افتادنی ← متوازی
سبز / سبز ← تکرار

بنابراین تمام سجع‌های موجود در موازنه متوازی‌اند و ترصیع شکل گرفته است.

برند از برای دلی بارها
خورند از برای گلی خارها
سعدی

پاسخ: ترصیع دارد.

واژه‌های قرینه:
برند / خورند ← متوازی
از / از ← تکرار
برای / برای ← تکرار
دلی / گلی ← متوازی
بارها / خارها ← متوازی

تمام سجع‌های دو مصراع متوازی‌اند؛ پس بیت دارای ترصیع است.

ما چو ناییم و نوا در ما ز توست
ما چو کوهیم و صدا در ما ز توست
مولوی

پاسخ آموزشی کتاب: ترصیع دارد.

با مقایسه واژه‌ها به همان صورتی که در دو مصراع آمده‌اند:
ناییم / کوهیم ← متوازی
نوا / صدا ← متوازی

و واژه‌های: ما، چو، و، در، ما، ز، توست در جایگاه‌های یکسان تکرار شده‌اند.

بنابراین در چارچوب آموزشی این درس، بیت نمونه ترصیع به شمار می‌آید.

نکته درباره بیت «ما چو ناییم…»: در برخی تحلیل‌های دقیق‌تر ادبی، اگر «ناییم» را به «نای + یم» و «کوهیم» را به «کوه + یم» تجزیه کنیم، ممکن است «نای / کوه» متوازن دانسته شوند و بیت را موازنه بشمارند؛ اما در پاسخ آموزشی رایج این کتاب و با مقایسه صورت کامل «ناییم / کوهیم»، این نمونه ترصیع در نظر گرفته می‌شود.

پاسخ نهایی سؤال ۳:

بیت اول: ترصیع
بیت دوم: موازنه، نه ترصیع
بیت سوم: ترصیع
بیت چهارم: ترصیع
بیت پنجم: ترصیع در پاسخ آموزشی کتاب

۴ــ بیت زیر را تقطیع هجایی کنید.

دانه باشی مرغکانت برچِنَند
غنچه باشی کودکانت برکَنَند
مولوی

مصراع اول:

دانه باشی مرغکانت برچِنَند

خط عروضی:
دانِ باشی مُرغَکانَت بَرچِنَند

هجاها:
دا | نِ | با | شی | مُر | غَ | کا | نَت | بَر | چِ | نَند

نشانهٔ هجاها:
ـ U ـ ـ | ـ U ـ ـ | ـ U ـ

مصراع دوم:

غنچه باشی کودکانت برکَنَند

خط عروضی:
غُنچِ باشی کودَکانَت بَرکَنَند

هجاها:
غُن | چِ | با | شی | کو | دَ | کا | نَت | بَر | کَ | نَند

نشانهٔ هجاها:
ـ U ـ ـ | ـ U ـ ـ | ـ U ـ

نتیجه: الگوی هجایی هر دو مصراع دقیقاً یکسان است:

بنابراین هجاهای کوتاه و بلند دو مصراع در جایگاه‌های متناظر قرار دارند و دو مصراع هم‌وزن هستند.

نکات مهم کارگاه تحلیل فصل سوم:

• در تحلیل قلمرو زبانی باید به واژه‌های کهن، ساخت تاریخی فعل‌ها، کاربردهای قدیمی حروف و میزان استفاده از واژه‌های عربی توجه کنیم.
• در تحلیل قلمرو ادبی آرایه‌های متن را از خود عبارت استخراج می‌کنیم و چیزی را بدون شاهد به متن نسبت نمی‌دهیم.
• در موازنه سجع‌های متوازن و متوازی می‌توانند در کنار هم قرار بگیرند.
• در ترصیع همه سجع‌های پدیدآورنده موازنه باید متوازی باشند.
• در تقطیع هجایی باید کلمات را بر اساس تلفظ واقعی آنها تقسیم کنیم.

جمع‌بندی کارگاه تحلیل فصل سوم علوم و فنون ادبی دهم: در این کارگاه، سه مهارت مهم فصل سوم با یکدیگر ترکیب شده‌اند: شناخت ویژگی‌های سبک خراسانی در قلمروهای زبانی و ادبی، تشخیص تفاوت موازنه و ترصیع و تقطیع صحیح شعر. برای پاسخ درست، باید ویژگی‌ها را مستقیماً از متن استخراج کنیم، واژه‌های قرینه را روبه‌روی یکدیگر قرار دهیم و در تقطیع نیز تلفظ واقعی واژه‌ها را ملاک قرار دهیم.