جواب خودارزیابی درس هشتم علوم و فنون دهم؛ وزن شعر فارسی صفحه ۷۱ و ۷۲

چند قاعده مهم قبل از حل تمرین‌ها:

خط عروضی: واژه را همان‌گونه که تلفظ می‌کنیم، می‌نویسیم.
هجای کوتاه: U
هجای بلند: ـ
هجای کشیده: از نظر وزن برابر با ـ U است.
اگر هجای کشیده در پایان مصراع قرار بگیرد، همان هجای بلند محسوب می‌شود.

اگر همزه آغاز یک واژه پس از صامت در خواندن حذف شود، در خط عروضی نیز آن را حذف می‌کنیم.

حرف مشدد را نیز در خط عروضی دو بار می‌نویسیم؛ مانند «غصّه» که در تلفظ، دو «ص» دارد.

نمونه پاسخ: این سؤال به نام خود دانش‌آموز بستگی دارد. باید نام و نام خانوادگی را همان‌گونه که تلفظ می‌شود بنویسید.

برای مثال:
سارا محمدی

خط عروضی:
سارا مُحَمَّدی

هجاها:
سا | را | مُ | حَم | مَ | دی

بنابراین پاسخ هر دانش‌آموز با توجه به نام و نام خانوادگی خودش متفاوت است.

۲ــ هجاهای بیت زیر را مشخص کنید.

مروّت نباشد بر افتاده زور
بَرَد مرغ دون، دانه از پیش مور
سعدی

مصراع اول:

مروّت نباشد بر افتاده زور

خط عروضی و هجاها:
مُ | رُو | وَت || نَ | با | شَد || بَ | رُف | تا || دِ | زور

نشانه هجایی:
U ـ ـ | U ـ ـ | U ـ ـ | U ـ

در ترکیب «بر افتاده» همزه «افتاده» در خواندن حذف می‌شود و بخشی از عبارت به صورت «بَ / رُف / تا…» تقطیع می‌شود.

مصراع دوم:

بَرَد مرغ دون، دانه از پیش مور

هجاها:
بَ | رَد | مُر || غِ | دون | دا || نِ | اَز | پی || شِ | مور

نشانه هجایی:
U ـ ـ | U ـ ـ | U ـ ـ | U ـ

پس الگوی هجایی دو مصراع یکسان است و بیت دارای وزن هماهنگ است.

۳ــ واژه‌های زیر را با خط عروضی بنویسید و مرز هر کدام از واژه‌ها را که بیش از یک هجا دارد، مشخص کنید.

رهایی، لانه، خویشتن‌شناسی، محبت، دلنوازان، نیکو، خواهش، رهرو، بزرگراه، بنفشه، ملالت، التماس، خود، سفینه، چون، پشتوانه، مجموعه، روزنه، خواستن، مؤذن، کاشته، راهوار.

رهایی: رَ / ها / یی (U ـ ـ)

لانه: لا / نِ (ـ U)

خویشتن‌شناسی: خیش / تَن / شِ / نا / سی
«خیش» هجای کشیده است: (ـ U) ؛ «تَن» بلند، «شِ» کوتاه و «نا، سی» بلند هستند.

محبت: مَ / حَب / بَت (U ـ ـ)
به علت تشدید «ب»، در خط عروضی هر دو «ب» در نظر گرفته می‌شوند.

دلنوازان: دِل / نَ / وا / زان (ـ U ـ ـ)

نیکو: نی / کو (ـ ـ)

خواهش: خا / هِش (ـ ـ)
در خط عروضی «واو» نوشته‌شده در «خواهش» تلفظ نمی‌شود؛ پس «خاهش» در نظر گرفته می‌شود.

رهرو: رَه / رو (ـ ـ)

بزرگراه: بُ / زُرگ / راه
«زُرگ» و «راه» هجاهای کشیده‌اند و هر کدام از نظر وزن ارزش (ـ U) دارند.

بنفشه: بَ / نَف / شِ (U ـ U)

ملالت: مَ / لا / لَت (U ـ ـ)

التماس: اِل / تِ / ماس
«اِل» بلند، «تِ» کوتاه و «ماس» کشیده است.

خود: خُد (ـ)

سفینه: سَ / فی / نِ (U ـ U)

چون: چُن (ـ)
مصوت بلند پیش از «ن» ساکن کوتاه به حساب می‌آید.

پشتوانه: پُشت / وا / نِ
«پُشت» هجای کشیده، «وا» بلند و «نِ» کوتاه است.

مجموعه: مَج / مو / عِ (ـ ـ U)

روزنه: رو / زَ / نِ (ـ U U)

خواستن: خاس / تَن
«خاس» هجای کشیده و «تَن» هجای بلند است.
حرف «و» در نوشتار «خواستن» تلفظ نمی‌شود.

مؤذن: مُ / اَذ / ذِن (U ـ ـ)
به علت تشدید «ذ»، این واج دو بار در نظر گرفته می‌شود.

کاشته: کاش / تِ
«کاش» هجای کشیده (ـ U) و «تِ» کوتاه است.

راهوار: راه / وار
هر دو بخش هجای کشیده‌اند و هر یک ارزش (ـ U) دارند.

۴ــ واژه‌های زیر را یک بار با حذف همزه و بار دیگر با همزه بخوانید و به خط عروضی بنویسید.

سرآمد، دل‌انگیز، جنگ‌آور، شب‌آهنگ، شیرافکن، دارآباد.

سرآمد
با حذف همزه: سَرامَد ← سَ / را / مَد
با تلفظ همزه: سَرآمَد ← سَر / آ / مَد

دل‌انگیز
با حذف همزه: دِلَنگیز ← دِ / لَن / گیز
با تلفظ همزه: دِل اَنگیز ← دِل / اَن / گیز

جنگ‌آور
با حذف همزه: جَنگاوَر ← جَن / گا / وَر
با تلفظ همزه: جَنگ آوَر ← جَنگ / آ / وَر

شب‌آهنگ
با حذف همزه: شَباهَنگ ← شَ / با / هَنگ
با تلفظ همزه: شَب آهَنگ ← شَب / آ / هَنگ

شیرافکن
با حذف همزه: شیرَفکن ← شی / رَف / کَن
با تلفظ همزه: شیر اَفکن ← شیر / اَف / کَن

دارآباد
با حذف همزه: داراباد ← دا / را / باد
با تلفظ همزه: دار آباد ← دار / آ / باد

با من بگو تا کیستی، مهری بگو، ماهی بگو
خوابی خیالی چیستی، اشکی بگو آهی بگو
اوستا

خط عروضی:
با مَن بِگو تا کیستی، مِهری بِگو، ماهی بِگو
خابی خِیالی چیستی، اَشکی بِگو، آهی بِگو

مصراع اول:
با | مَن | بِ | گو | تا | کیس | تی | مِه | ری | بِ | گو | ما | هی | بِ | گو

در «کیس» از واژه «کیستی»، هجای کشیده داریم و ارزش آن ـ U است.

مصراع دوم:
خا | بی | خِ | یا | لی | چیس | تی | اَش | کی | بِ | گو | آ | هی | بِ | گو

در «چیس» نیز هجای کشیده وجود دارد.

الگوی آوایی دو مصراع با یکدیگر هماهنگ است.

بر سر آنم که گر ز دست برآید
دست به کاری زنم که غصّه سرآید
حافظ

خط عروضی:
بَر سَرِ آنَم کِ گَر زِ دَست بَرایَد
دَست بِ کاری زَنَم کِ غُصصِ سَرایَد

در واژه «غصّه» چون «ص» مشدد است، در خط عروضی دو بار نوشته می‌شود: غُصصِ.

مصراع اول:
بَر | سَ | رِ | آ | نَم | کِ | گَر | زِ | دَست | بَ | را | یَد

مصراع دوم:
دَست | بِ | کا | ری | زَ | نَم | کِ | غُص | صِ | سَ | را | یَد

در هر دو مصراع، هجاهای کشیده نیز با ارزش ـ U محاسبه می‌شوند و نظم هجاهای کوتاه و بلند دو مصراع با یکدیگر هماهنگ است.

کی رفته‌ای ز دل که تمنّا کنم تو را؟
کی بوده‌ای نهفته که پیدا کنم تو را؟
فروغی بسطامی

مصراع اول:
کی | رَف | تِ | ای | زِ | دِل | کِ | تَ | مَن | نا | کُ | نَم | تُ | را

مصراع دوم:
کی | بو | دِ | ای | نَ | هُف | تِ | کِ | پی | دا | کُ | نَم | تُ | را

ترتیب هجاها در دو مصراع یکسان است.

آینه ار نقش تو بنمود راست
خودشکن، آیینه شکستن خطاست
نظامی

مصراع اول:
آ | یِ | نِ | اَر | نَقش | تُ | بِن | مود | راست

در «نقش» و «بنمود» هجاهای کشیده وجود دارد و هجای پایانی «راست» طبق قاعده، در پایان مصراع بلند محسوب می‌شود.

مصراع دوم:
هنگام پیوسته‌خوانی «خودشکن، آیینه»، همزه «آیینه» پس از صامت حذف می‌شود.

خط عروضی: خُدشِکَنایینِ شِکَستَن خَطاست

هجاها:
خُد | شِ | کَ | نا | یی | نِ | شِ | کَس | تَن | خَ | طاست

اگر کاری کنی مزدی ستانی
چو بیکاری، یقین بی‌مزد مانی
ناصرخسرو

مصراع اول:
اَ | گَر | کا | ری | کُ | نی | مُز | دی | سِ | تا | نی

نشانه‌ها:
U ـ ـ ـ | U ـ ـ ـ | U ـ ـ

مصراع دوم:
چُ | بی | کا | ری | یَ | قین | بی | مُزد | ما | نی

«مُزد» یک هجای کشیده است و ارزش ـ U دارد؛ بنابراین پس از در نظر گرفتن ارزش هجای کشیده، ترتیب کوتاه و بلند دو مصراع یکسان می‌شود:

۷ــ با توجه به علامت هجاها، کدام واژه‌ها با حذف همزه، تلفظ شده‌اند؟

بادآورده: ـ ـ ـ U
پلنگ‌افکن: U ـ U ـ ـ
دانش‌آموز: ـ ـ ـ ـ U
گل‌اندام: ـ ـ ـ U
پیام‌آور: U ـ ـ ـ
خوش‌اندام: U ـ ـ U
کارآزموده: ـ ـ U ـ U

پاسخ: واژه‌هایی که با حذف همزه تلفظ شده‌اند:

۱ــ بادآورده
۲ــ پیام‌آور
۳ــ خوش‌اندام
۴ــ کارآزموده

چرا؟ در این چهار واژه، الگوی هجاها نشان می‌دهد که همزه آغاز جزء دوم در تلفظ حذف شده و صامتِ پایان جزء اول با مصوت بعدی پیوند خورده است.

برای نمونه:
پیام‌آور با حذف همزه به صورت پیوسته‌تر خوانده می‌شود و تعداد و آرایش هجاهای آن با الگوی داده‌شده در کتاب هماهنگ می‌گردد.

در مقابل، در پلنگ‌افکن، دانش‌آموز و گل‌اندام الگوی داده‌شده نشان می‌دهد همزه در تلفظ باقی مانده است.

نکات مهم درس هشتم:

• وزن شعر بر پایه نظم و هماهنگی هجاهای کوتاه و بلند شکل می‌گیرد.
• علمی که قواعد وزن شعر را بررسی می‌کند، عروض نام دارد.
• واحد وزن در شعر فارسی مصراع است.
• برای تقطیع، ابتدا شعر را درست می‌خوانیم و سپس آن را به خط عروضی می‌نویسیم.
• در خط عروضی، آنچه شنیده می‌شود اهمیت دارد، نه شکل ظاهری کلمه.
• همزه‌ای که در خواندن حذف شود، در خط عروضی نیز نوشته نمی‌شود.
• حروفی که نوشته می‌شوند ولی تلفظ نمی‌شوند، در خط عروضی حذف می‌شوند.
• حرف مشدد دو بار نوشته می‌شود.
• هجای کشیده از نظر وزن معادل یک هجای بلند و یک هجای کوتاه است.

جمع‌بندی درس هشتم علوم و فنون ادبی دهم: برای پیدا کردن وزن شعر، نخست باید شعر را درست و پیوسته بخوانیم. سپس آن را همان‌گونه که تلفظ می‌شود به خط عروضی می‌نویسیم و به هجاهای کوتاه، بلند و کشیده تقسیم می‌کنیم. حذف همزه، حذف حروف تلفظ‌نشده و دو بار نوشتن حرف مشدد از مهم‌ترین قواعد خط عروضی هستند. وقتی تعداد و ترتیب هجاهای کوتاه و بلند مصراع‌ها با یکدیگر هماهنگ باشد، مصراع‌ها هم‌وزن خواهند بود.