جواب گفت و گو کنید صفحه ۳۵ زمین شناسی یازدهم؛ فصل دوم

نمونه پاسخ:

برای تبدیل یک گوهر خام به نگینی زیبا و قابل استفاده در زیورآلات، ابتدا سنگ را از نظر رنگ، شفافیت، شکستگی‌ها، ناخالصی‌ها، سختی و جهت‌های مناسب تراش بررسی می‌کنند و سپس متناسب با ویژگی‌های آن، نوع تراش را انتخاب می‌کنند.

مراحل کلی گوهرتراشی عبارت‌اند از:

۱ـ بررسی و طراحی:
گوهر خام بررسی می‌شود تا بهترین شکل تراش، با کمترین اتلاف ماده و بیشترین زیبایی انتخاب شود.

۲ـ برش اولیه:
قسمت‌های اضافی سنگ با ابزارهای مخصوص بریده می‌شود و شکل کلی نگین به دست می‌آید.

۳ـ شکل‌دهی و سایش:
گوهر با چرخ‌ها و صفحات ساینده به شکل مورد نظر درمی‌آید.

۴ـ ایجاد سطح‌های تراش:
در گوهرهای شفاف، ممکن است تعداد زیادی سطح صاف و زاویه‌دار یا وجه ایجاد شود تا نور به شکل مناسبی وارد سنگ شده و بازتاب پیدا کند.

۵ـ صیقل دادن:
در پایان، سطح گوهر با مواد و ابزارهای ساینده بسیار ظریف صیقل داده می‌شود تا صاف، درخشان و براق شود.

چند نوع رایج تراش گوهر:

تراش وجه‌دار یا فَسِت: روی گوهر تعداد زیادی سطح صاف و زاویه‌دار ایجاد می‌شود؛ این روش برای بسیاری از گوهرهای شفاف کاربرد دارد.

تراش دامله یا کابوشن: سطح گوهر صاف و گنبدی‌شکل و بدون وجه‌های متعدد تراش داده می‌شود؛ این روش برای بعضی گوهرهای نیمه‌شفاف یا دارای پدیده‌های نوری مناسب است.

تراش تخت، پله‌ای، زمردی و برلیان نیز از شکل‌ها و شیوه‌های مختلف تراش گوهرها هستند.

پاسخ: الماس نام یک کانی و گوهر طبیعی است که از کربن خالص تشکیل شده و سخت‌ترین کانی در مقیاس موهس است.

اما برلیان نام یک کانی متفاوت از الماس نیست؛ بلکه به یک شیوه تراشِ وجه‌دار گفته می‌شود که برای افزایش درخشش و بازتاب مناسب نور طراحی شده است.

در کاربرد رایج بازار جواهر، وقتی می‌گویند «برلیان»، معمولاً منظور الماسی است که با تراش برلیان، به‌ویژه تراش گرد برلیان، تراش خورده باشد.

بنابراین:

مثال ساده: اگر یک قطعه الماس خام را با تراش گرد برلیان و تعداد زیادی وجه مشخص تراش دهند، هنوز جنس آن الماس است؛ اما شکل تراش آن برلیان نامیده می‌شود.

پس درست نیست تصور کنیم «الماس» و «برلیان» دو ماده یا دو کانی جداگانه هستند.

پاسخ: مهم‌ترین علت، سختی بسیار زیاد الماس و مقاومت بالای آن در برابر خراش و سایش است.

الماس با سختی ۱۰ در مقیاس موهس سخت‌ترین کانی طبیعی است و می‌تواند مواد و کانی‌های نرم‌تر از خود را خراش دهد و بساید.

در هنگام حفاری، سر مته دائماً با سنگ‌های سخت زمین تماس دارد و تحت سایش شدید قرار می‌گیرد. استفاده از قطعات الماس در قسمت برنده مته کمک می‌کند تا:

• سنگ‌های سخت بریده و ساییده شوند؛
• سر مته دیرتر فرسوده شود؛
• حفاری سنگ‌های مقاوم آسان‌تر و مؤثرتر انجام شود.

به همین دلیل از الماس، به‌ویژه انواع صنعتی و غیرشفاف آن، در برخی مته‌های حفاری و ابزارهای ساینده استفاده می‌شود.

دقت کنید: دلیل اصلی کاربرد الماس در مته حفاری «سختی و مقاومت در برابر سایش» است، نه مقاومت زیاد در برابر ضربه.

«سختی» یعنی مقاومت ماده در برابر خراش و سایش؛ اما «چقرمگی یا مقاومت در برابر شکست» مفهوم دیگری است. الماس با وجود سختی بسیار زیاد، ممکن است در اثر ضربه شدید در جهت‌های خاص ترک بخورد یا لب‌پر شود.

جمع‌بندی صفحه ۳۵ زمین‌شناسی یازدهم: گوهرهای خام با برش، شکل‌دهی، ایجاد وجه و صیقل دادن به نگین‌های زیبا تبدیل می‌شوند و نوع تراش با ویژگی‌های هر گوهر ارتباط دارد. الماس یک کانی از جنس کربن خالص است، در حالی که برلیان نام یک شیوه تراش است. سختی بسیار زیاد و مقاومت بالای الماس در برابر سایش نیز سبب شده است نمونه‌های صنعتی آن در ابزارهایی مانند مته‌های حفاری کاربرد داشته باشند.