جواب فعالیت های درس ۱ تاریخ دهم انسانی؛ صفحات ۲ تا ۱۱

مشخص کنید واژۀ تاریخ در جمله‌های زیر چه معنایی دارد:

الف ـ تاریخ را باید به شیوۀ علمی و روشمند نوشت.
ب ـ هنوز تاریخ برگزاری انتخابات شورای دانش‌آموزی مدرسه، تعیین نشده است.
پ ـ تاریخ باستان پر از جنگ و کشورگشایی است.

پاسخ:
الف) منظور از تاریخ، علم تاریخ و روش علمی مطالعۀ گذشته است.ب) منظور از تاریخ، تعیین روز، ماه و سال یا زمان وقوع یک رویداد است.

پ) منظور از تاریخ، مجموعه حوادث و رویدادهایی است که در گذشته رخ داده‌اند.

بررسی شواهد و مدارک

سنگ‌نوشتۀ بیستون که به دستور داریوش یکم، پادشاه هخامنشی بر سینۀ کوهی واقع در شهر بیستون از توابع شهرستان هرسین در استان کرمانشاه کنونی کنده شده است، یکی از بزرگ‌ترین سنگ‌نوشته‌های جهان به شمار می‌رود. داریوش در این سنگ‌نوشته به برخی اقدامات خود از جمله سرکوب گئومات مغ و دیگر شورشیان اشاره کرده است. در بندهای ۱۲ و ۱۳ از ستون اول سنگ‌نوشتۀ بیستون آمده است:

«داریوش شاه گوید: این شاهی که گئومات مغ از کمبوجیه [پسر کورش بزرگ] ستانده بود، از دیرگاهان در [خاندان] ما بود. پس از آن گئومات مغ (آن را) از کمبوجیه ستاند. هم پارس، هم ماد، هم سایر کشورها را او تصرف کرد و از آن خود نمود. او شاه شد … آن‌گاه من با چند مرد، آن گئومات مغ و آنهایی را که برترین مردان دستیار [او] بودند، کشتم … شاهی را از او ستاندم. به خواست اهورامزدا من شاه شدم.»

با توجه به مطالب سنگ‌نوشتۀ بیستون، دلیل بیاورید که چرا این سنگ‌نوشته یک سند تاریخی معتبر است.

پاسخ: سنگ‌نوشتۀ بیستون سندی متعلق به همان دورۀ تاریخی و زمان حکومت داریوش یکم است و به دستور خود او نوشته شده است؛ بنابراین یکی از منابع دست اول برای شناخت آغاز پادشاهی داریوش و رویدادهای آن زمان به شمار می‌رود.

همچنین این سنگ‌نوشته اطلاعات مستقیمی درباره حوادث سیاسی، شورش‌ها، شخصیت‌ها و دیدگاه داریوش نسبت به چگونگی رسیدن خود به سلطنت در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. حک شدن نوشته بر سنگ نیز سبب شده متن اصلی آن تا روزگار ما باقی بماند.

البته مورخ برای دستیابی به تصویری دقیق‌تر از گذشته، مطالب این سنگ‌نوشته را مانند هر سند تاریخی دیگری با سایر شواهد و منابع آن دوره نیز مقایسه و ارزیابی می‌کند.

نمونه پاسخ: موضوع تحقیق می‌تواند «نقش راه شاهی در ادارۀ امپراتوری هخامنشی و گسترش ارتباطات» باشد.

این موضوع مشخص و قابل بررسی است، اهمیت تاریخی دارد و برای تحقیق درباره آن می‌توان از منابع نوشتاری، آثار باستانی، نقشه‌های تاریخی و پژوهش‌های جدید استفاده کرد.

ب ـ فرض کنید می‌خواهید دربارۀ اهمیت و نقش جادۀ ابریشم در دورۀ ساسانیان تحقیق کنید. با همفکری، پرسش‌های این تحقیق را کامل کنید:

۱ـ جادۀ ابریشم از چه کشورها و سرزمین‌هایی می‌گذشت؟
۲ـ …………………………………………………………………
۳ـ …………………………………………………………………
۴ـ …………………………………………………………………
۵ـ جادۀ ابریشم چه اهمیت و نقشی در روابط فرهنگی ایران با دیگر کشورها داشت؟

نمونه پاسخ برای تکمیل پرسش‌ها:
۱ـ جادۀ ابریشم از چه کشورها و سرزمین‌هایی می‌گذشت؟
۲ـ چه کالاهایی از طریق جادۀ ابریشم میان ایران و دیگر سرزمین‌ها مبادله می‌شد؟
۳ـ حکومت ساسانی چه نقشی در کنترل و تأمین امنیت مسیرهای جادۀ ابریشم داشت؟
۴ـ جادۀ ابریشم چه تأثیری بر اقتصاد و درآمد حکومت ساسانی داشت؟
۵ـ جادۀ ابریشم چه اهمیت و نقشی در روابط فرهنگی ایران با دیگر کشورها داشت؟

نمونه پاسخ:
موضوع اصلی: تاریخ ایران در دورۀ هخامنشیان
موضوع فرعی: باورهای دینی و آیین قربانی در میان پارسیان
کتاب: تاریخ
جلد: اول
مؤلف: هرودت
مترجم: هادی هدایتی
تاریخ نشر: ۱۳۳۶
محل نشر: تهران
صفحه: ۲۱۶یادداشت فیش: هرودت دربارۀ آیین قربانی پارسیان گزارش می‌دهد که آنان هنگام قربانی کردن، حیوان را به محلی پاک می‌بردند، نام خدا را بر زبان می‌آوردند و برای سعادت پادشاه و همۀ مردم پارس دعا می‌کردند.

این فعالیت پژوهشی است و دانش‌آموز می‌تواند با انتخاب کتاب دیگری، فیش متفاوتی تهیه کند.

پاسخ: مراحل شش‌گانۀ پژوهش در تاریخ به ترتیب عبارت‌اند از:
۱ـ انتخاب موضوع
۲ـ تدوین پرسش‌های تحقیق
۳ـ شناسایی منابع
۴ـ گردآوری و تنظیم اطلاعات
۵ـ تحلیل و تفسیر اطلاعات
۶ـ گزارش یافته‌های پژوهش

تصاویر بالا را به دقت نگاه کنید و بگویید چرا هر یک از آنها، منبع دست اول برای دورۀ خود هستند.

تصاویر: سکۀ اشکانی ـ منشور کورش ـ طاق بستان کرمانشاه

پاسخ: هر سه اثر در دوران تاریخی مربوط به خود پدید آمده‌اند و به همین دلیل، شواهد مستقیم و منابع دست اول برای شناخت آن دوره‌ها محسوب می‌شوند.

سکۀ اشکانی: این سکه در دورۀ اشکانی ساخته شده و اطلاعاتی درباره پادشاهان، شیوه ضرب سکه، خط و نوشته‌های رایج، هنر، اقتصاد و برخی نمادهای آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

منشور کورش: این منشور متعلق به دورۀ هخامنشی و زمان کورش بزرگ است و از طریق متن آن می‌توان اطلاعاتی درباره حکومت کورش، فتح بابل، اندیشه‌ها و سیاست‌های او به دست آورد.

طاق بستان: طاق بستان از آثار باقی‌مانده دورۀ ساسانی است و نقش‌برجسته‌ها و معماری آن اطلاعاتی درباره هنر، پوشاک، سلاح‌ها، باورهای دینی، پادشاهان و مراسم حکومتی ساسانیان در اختیار ما قرار می‌دهد.

نمونه پاسخ:
نمونه‌هایی از منابع دست اول:
۱ـ سنگ‌نوشتۀ بیستون
۲ـ منشور کورش
۳ـ سکه‌های اشکانی
۴ـ سنگ‌نگاره‌ها و بناهای طاق بستان
۵ـ کتیبه‌ها و آثار معماری تخت جمشیدنمونه‌هایی از منابع دست دوم:
۱ـ کتاب «تاریخ مردم ایران؛ قبل از اسلام» نوشتۀ عبدالحسین زرین‌کوب
۲ـ کتاب «ایران از آغاز تا اسلام» نوشتۀ رومن گیرشمن
۳ـ کتاب «میراث باستانی ایران» نوشتۀ ریچارد نلسون فرای
۴ـ مجموعه «هزاره‌های گمشده» نوشتۀ پرویز رجبی

منابع دست دوم بر پایۀ بررسی و تحلیل منابع دست اول و پژوهش‌های پیشین نوشته می‌شوند.

پاسخ: اشیای تاریخی بخشی از میراث فرهنگی، هویت و شناسنامۀ ملی یک کشور هستند و اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی، فرهنگ و تمدن مردمان گذشته در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند.

بازگرداندن این آثار به کشور سبب می‌شود:
۱ـ میراث فرهنگی و تاریخی کشور حفظ شود.
۲ـ پژوهشگران و مردم به آثار متعلق به گذشتۀ خود دسترسی بیشتری داشته باشند.
۳ـ این آثار به عنوان منابع دست اول در شناخت تاریخ مورد مطالعه قرار گیرند.
۴ـ پیوند مردم با گذشته و هویت تاریخی و ملی آنان تقویت شود.

تصویر کتاب نیز تعدادی از ۷۳ گِل‌مهر متعلق به دورۀ ساسانیان را نشان می‌دهد که با پیگیری حقوقی دولت در سال ۱۳۹۴ به ایران بازگردانده شدند.

پاسخ: تاریخ علمی است که به مطالعۀ جنبه‌های مختلف زندگی انسان‌ها و جوامع در گذشته می‌پردازد و علل و نتایج افکار و اعمال پیشینیان را بررسی و تحلیل می‌کند.

پاسخ: هدف علم تاریخ، آگاهی از زندگی اجتماعی انسان‌ها در گذشته است.

قلمرو تاریخ نیز تمام جنبه‌های زندگی انسان‌ها و جوامع گذشته را شامل می‌شود؛ از جمله جنبه‌های فکری، مذهبی، سیاسی، نظامی، اقتصادی، علمی، حقوقی و هنری.

پاسخ: در وقایع‌نگاری بیشتر به ثبت و نقل حوادث سیاسی و نظامی و شرح حال و اقدامات فرمانروایان توجه می‌شد و بررسی علل، آثار و نتایج رویدادها یا مسائل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی اهمیت کمتری داشت.

اما در تاریخ‌نگاری نوین:
۱ـ تمام ابعاد زندگی مردم، از جمله مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و هنری بررسی می‌شود.
۲ـ مورخ فقط رویدادها را نقل نمی‌کند، بلکه زمینه‌ها، علت‌ها، نتایج و آثار آنها را تجزیه و تحلیل می‌کند.
۳ـ منابع به صورت دقیق سنجیده می‌شوند و پژوهش بر اسناد و مدارک معتبر استوار است.
۴ـ از یافته‌های علوم مختلف مانند باستان‌شناسی، جامعه‌شناسی، فلسفه، جغرافیا، اقتصاد، زبان‌شناسی و گاه‌شماری نیز استفاده می‌شود.

پاسخ: منابع دست اول یا اصلی به آثاری گفته می‌شود که در زمان وقوع یک حادثه یا در نزدیک‌ترین زمان به وقوع آن پدید آمده‌اند.

نویسندگان منابع مکتوب دست اول معمولاً خود شاهد رویدادها بوده‌اند یا شرح ماجرا را از شاهدان واقعه شنیده‌اند.

علاوه بر منابع مکتوب، آثار باستانی و تاریخی مانند بناها، ابزارها، اشیا، سنگ‌نگاره‌ها، سنگ‌نوشته‌ها، سکه‌ها و سایر آثار باقی‌مانده از گذشته نیز منابع دست اول محسوب می‌شوند.

پاسخ: شناخت تاریخی فقط به گذشته محدود نمی‌شود؛ زیرا بسیاری از رویدادهای گذشته، آثار و پیامدهایی دارند که تا زمان حال ادامه پیدا می‌کنند و حتی بر آینده نیز اثر می‌گذارند.

مطالعۀ تاریخ به ما کمک می‌کند بفهمیم فرهنگ‌ها و جوامع چگونه و تحت تأثیر چه عوامل و شرایطی شکل گرفته، تغییر کرده و به وضعیت کنونی رسیده‌اند.

به همین دلیل، شناخت گذشته می‌تواند به ارزیابی درست‌تر شرایط امروز، شناخت ریشه برخی مسائل کنونی، استفاده از تجربه‌های پیشینیان و ترسیم بهتر مسیر آینده کمک کند.

پاسخ: مردمانی که نسل‌های متوالی سرگذشت مشترکی داشته و در شادی‌ها، تلخ‌کامی‌ها، موفقیت‌ها و شکست‌ها با یکدیگر شریک بوده‌اند، به طور طبیعی نسبت به سرزمین و گذشتۀ مشترک خود احساس علاقه و دلبستگی پیدا می‌کنند.

آگاهی مردم از گذشتۀ مشترکشان باعث خودآگاهی، همبستگی و یگانگی بیشتر آنان می‌شود. شناخت زبان، فرهنگ، دین، آثار تاریخی و دیگر جلوه‌های تمدنی نیز به افراد کمک می‌کند هویت و جایگاه خود را بهتر بشناسند.

از این رو، مطالعۀ تاریخ و شناخت میراث فرهنگی موجب تقویت احساس میهن‌دوستی و هویت ملی و افزایش تلاش برای حفظ میراث تاریخی و فرهنگی کشور می‌شود.

جمع‌بندی درس اول: درس «تاریخ و تاریخ‌نگاری» با تعریف علم تاریخ و ویژگی‌های رویدادهای تاریخی آغاز می‌شود و سپس پیشینۀ تاریخ‌نگاری و تفاوت وقایع‌نگاری با تاریخ‌نگاری نوین را بررسی می‌کند. در ادامه، مراحل شش‌گانۀ پژوهش تاریخی، منابع دست اول و دست دوم و شیوۀ استفاده از شواهد و مدارک معرفی می‌شوند. در پایان نیز کتاب بر فواید مطالعۀ تاریخ، از جمله تقویت قدرت شناخت و تفکر، بهره‌گیری از تجربه‌های گذشته برای حال و آینده و تقویت میهن‌دوستی و هویت ملی تأکید می‌کند.