جواب فکر کنید و پرسش های نمونه درس ۲۰ تاریخ یازدهم؛ صفحات ۱۷۴، ۱۷۸ و ۱۸۰

پاسخ: شاه سیاست‌های حزب جمهوری‌خواه آمریکا را بیشتر هماهنگ با منافع و شیوه حکومت خود می‌دانست. براساس راهبرد جمهوری‌خواهان، محمدرضاشاه نقش «ژاندارم منطقه» را برای آمریکا بر عهده داشت و حکومت او از حمایت گسترده سیاسی و نظامی آمریکا برخوردار بود.

در مقابل، جیمی کارتر، نامزد حزب دموکرات، با شعارهایی مانند «حقوق بشر» و «فضای باز سیاسی» وارد انتخابات شده بود و پیروزی او در ابتدا برای شاه نگران‌کننده به نظر می‌رسید. ازاین‌رو شاه در جریان انتخابات آمریکا برای پیروزی نامزد جمهوری‌خواه هزینه و تلاش زیادی کرد.

پاسخ: زیرا قیام ۱۹ دی قم آغازگر سلسله‌ای از اعتراض‌ها و قیام‌های مردمی شد که با برگزاری مراسم چهلم شهدا از شهری به شهر دیگر گسترش یافت.

پس از کشته شدن تعدادی از مردم قم در ۱۹ دی ۱۳۵۶، در ۲۹ بهمن همان سال مردم تبریز به مناسبت چهلم شهدای قم قیام کردند. سپس در یزد و شهرهای دیگر نیز در چهلم شهدای شهر قبلی اعتراض‌هایی شکل گرفت. به این ترتیب، حرکت اعتراضی به صورت زنجیره‌ای، پیوسته و فراگیر در سراسر کشور گسترش یافت و روند انقلاب اسلامی شتاب بیشتری گرفت.

پاسخ: محمدرضاشاه برای نشان دادن هماهنگی حکومت خود با سیاست حقوق بشر کارتر:
۱ـ اعلام کرد که فضای باز سیاسی در کشور ایجاد خواهد شد.
۲ـ در مرداد ۱۳۵۶ امیرعباس هویدا را از نخست‌وزیری برکنار و جمشید آموزگار را به جای او منصوب کرد.
۳ـ اعلام شد قانون محاکمه سریع مخالفان در دادگاه‌های سری نظامی لغو شده و پس از آن محاکمه متهمان سیاسی به صورت علنی انجام خواهد شد.
۴ـ «کمیسیون شاهنشاهی برای مبارزه با فساد» تشکیل شد که در واقع اعترافی به وجود فساد گسترده در دستگاه‌های دولتی بود.

پاسخ: پس از درگذشت مشکوک آیت‌الله سیدمصطفی خمینی در اول آبان ۱۳۵۶، برخلاف انتظار حکومت، مجالس ختم باشکوهی در نقاط مختلف کشور برگزار شد.

در این مراسم سخنرانی‌های تندی علیه شاه انجام گرفت و با وجود ممنوعیت شدید نام بردن از امام خمینی، نام ایشان دوباره به شکل گسترده‌ای در میان مردم مطرح شد. این مجالس به افزایش آگاهی سیاسی مردم و گسترش فعالیت‌های مخالف حکومت کمک کرد.

پاسخ: انتشار مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» با نام مستعار احمد رشیدی مطلق که در آن به امام خمینی توهین شده بود، با واکنش فوری طلاب، روحانیون و مردم قم روبه‌رو شد.

در ۱۹ دی ۱۳۵۶ مردم قم دست به تظاهرات زدند و نیروهای نظامی به آنان حمله کردند. طبق کتاب، در این واقعه چهارده نفر کشته و عده زیادی مجروح شدند و شماری از علما و روحانیون نیز دستگیر یا تبعید شدند.

اما اعتراض‌ها متوقف نشد. در ۲۹ بهمن مردم تبریز برای برگزاری چهلم شهدای قم قیام کردند و نیروهای نظامی بار دیگر مردم را هدف قرار دادند. سپس مراسم چهلم شهدای تبریز در یزد و بعد در شهرهای دیگر برگزار شد و بدین ترتیب اعتراض‌های زنجیره‌ای سراسر کشور را فرا گرفت.

پاسخ: پس از کشتار ۱۷ شهریور، جیمی کارتر رئیس‌جمهور آمریکا طی پیامی از محمدرضاشاه اعلام حمایت کرد و از اقدامات او برای «بازگرداندن نظم» پشتیبانی نمود.

با این حال، در درون دولت آمریکا درباره شیوه برخورد با انقلاب اسلامی اختلاف‌نظر وجود داشت؛ شورای امنیت ملی آمریکا بیشتر بر سرکوب گسترده مردم تأکید می‌کرد، در حالی که وزارت امور خارجه آمریکا در پی نفوذ و اثرگذاری در جریان انقلاب بود.

نمونه پاسخ پژوهشی: حادثه سینما رکس آبادان در مرداد ۱۳۵۷ و در یکی از حساس‌ترین مقاطع سیاسی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی رخ داد. در جریان این حادثه، سینما رکس آبادان هنگام نمایش فیلم دچار آتش‌سوزی گسترده شد و شمار زیادی از افرادی که در سالن حضور داشتند جان خود را از دست دادند.

طبق کتاب تاریخ یازدهم، در این آتش‌سوزی ۴۷۷ نفر جان باختند. در فضای سیاسی آن زمان، بسیاری از مردم ساواک را عامل آتش‌سوزی می‌دانستند و سهل‌انگاری مسئولان حکومت در رسیدگی و پیگیری حادثه نیز موجب تقویت این باور در افکار عمومی شد.

این فاجعه تأثیر سیاسی و اجتماعی بسیار زیادی داشت. خشم و اندوه عمومی افزایش یافت و بی‌اعتمادی مردم به حکومت پهلوی بیشتر شد. جمشید آموزگار نیز پس از این حادثه از نخست‌وزیری کنار رفت و جعفر شریف امامی با شعار «آشتی ملی» روی کار آمد؛ اما تغییر دولت نتوانست روند گسترش اعتراض‌های مردمی را متوقف کند.

نکته پژوهشی: درباره عامل یا عاملان آتش‌سوزی سینما رکس در منابع تاریخی روایت‌های متفاوتی مطرح شده است. بنابراین از نظر پژوهشی بهتر است میان «برداشت عمومی مردم در سال ۱۳۵۷» و «اثبات تاریخی عامل حادثه» تفاوت گذاشته شود. برای پاسخ درسی، مطالب و چارچوب کتاب رسمی ملاک قرار می‌گیرد.

نمونه پاسخ پژوهشی: در شهریور ۱۳۵۷ اعتراض‌های مردمی علیه حکومت پهلوی به شدت گسترش یافته بود. در ۱۳ شهریور، پس از برگزاری نماز عید فطر به امامت آیت‌الله مفتح، راهپیمایی بزرگی در تهران برگزار شد که نمایش گسترده‌ای از اتحاد و قدرت مخالفان حکومت بود.

سه روز بعد، حدود پانصد هزار نفر از مردم تهران در راهپیمایی دیگری شرکت کردند و شعارهایی مانند «مرگ بر شاه»، «آمریکایی برو بیرون»، «حسین سرور ماست، خمینی رهبر ماست» و «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» سر دادند. قرار شد روز بعد نیز اجتماع دیگری در میدان ژاله تهران برگزار شود.

حکومت در نیمه‌شب و در زمانی که بسیاری از مردم از تصمیم آن بی‌اطلاع بودند، در تهران و یازده شهر دیگر حکومت نظامی اعلام کرد. صبح روز ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ هزاران نفر در میدان ژاله، که بعدها میدان شهدا نام گرفت، تجمع کردند.

نیروهای نظامی برای پراکنده کردن مردم وارد عمل شدند و پس از آن تیراندازی گسترده صورت گرفت. براساس گزارش نقل‌شده در کتاب، تانک‌ها و نیروهای نظامی به سوی مردم آتش گشودند و بالگردها نیز در عملیات شرکت داشتند.

حادثه ۱۷ شهریور که بعدها به «جمعه سیاه» شهرت یافت، شکاف میان حکومت و مردم را عمیق‌تر کرد و امکان سازش میان بخش بزرگی از مخالفان و حکومت پهلوی را کاهش داد. اعتراض‌ها و اعتصاب‌ها در هفته‌ها و ماه‌های بعد نیز ادامه پیدا کرد و انقلاب وارد مرحله‌ای تازه شد.

پس از این واقعه، جیمی کارتر از محمدرضاشاه و اقدامات او برای بازگرداندن نظم حمایت کرد؛ موضوعی که نشان می‌داد سیاست اعلامی «حقوق بشر» آمریکا مانع ادامه حمایت سیاسی آن کشور از شاه نشده است.

نکته تاریخی: درباره تعداد دقیق جان‌باختگان حادثه ۱۷ شهریور در منابع تاریخی آمارهای متفاوتی ارائه شده است. کتاب درسی در این بخش رقم مشخصی برای مجموع کشته‌شدگان ذکر نمی‌کند؛ بنابراین در پاسخ درسی بهتر است بدون استناد معتبر، عدد قطعی نوشته نشود.

جمع‌بندی درس بیستم: در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، تلاش حکومت پهلوی برای نمایش فضای باز سیاسی نتوانست نارضایتی‌های گسترده جامعه را کاهش دهد. رحلت سیدمصطفی خمینی و برگزاری مجالس بزرگداشت او موجب مطرح شدن دوباره و گسترده نام امام خمینی شد. انتشار مقاله توهین‌آمیز روزنامه اطلاعات نیز قیام ۱۹ دی قم و سپس اعتراض‌های زنجیره‌ای تبریز، یزد و دیگر شهرها را در پی داشت. حادثه سینما رکس، گسترش راهپیمایی‌ها و سرانجام کشتار ۱۷ شهریور بحران حکومت را عمیق‌تر کرد و حرکت انقلاب اسلامی را وارد مرحله‌ای تازه ساخت.