معنی درس دوازدهم رستم و اشکبوس فارسی دهم؛ آرایه‌های ادبی و زبانی

در این مطلب معنی درس دوازدهم رستم و اشکبوس فارسی دهم را بیت به بیت می‌خوانید. برای هر بیت، علاوه بر معنی روان شعر رستم و اشکبوس، معنی واژه‌های دشوار، آرایه‌های ادبی، نکات زبانی و دستوری، تعداد جمله‌ها و مفهوم مهم بیت را نیز بررسی کرده‌ایم تا تمام نکات درس ۱۲ فارسی دهم را یکجا در اختیار داشته باشید.

خلاصه داستان رستم و اشکبوس

داستان از نبرد سپاه ایران و توران آغاز می‌شود. اشکبوس، پهلوان سپاه توران، به میدان می‌آید و مبارز می‌طلبد. ابتدا رهّام از سپاه ایران با او می‌جنگد؛ اما از ادامۀ نبرد درمانده می‌شود و عقب‌نشینی می‌کند. طوس قصد ورود به میدان را دارد، ولی رستم مانع او می‌شود و تصمیم می‌گیرد خود، آن هم پیاده، با اشکبوس بجنگد.

اشکبوس ابتدا رستم پیاده را مسخره می‌کند؛ اما رستم با پاسخ‌های طنزآمیز و اعتمادبه‌نفس فراوان او را تحقیر می‌کند. سپس با تیر، اسب اشکبوس را از پای درمی‌آورد و سرانجام با تیری دیگر خود اشکبوس را نیز می‌کشد.

معنی شعر رستم و اشکبوس درس دوازدهم فارسی دهم

واژه‌ها: خروش: فریاد؛ اسپان: اسبان؛ بهرام: مریخ؛ کیوان: زحل؛ همی برگذشت: می‌گذشت، فراتر می‌رفت.

آرایه‌ها: اغراق در رسیدن صدای نبرد به بهرام و کیوان؛ بهرام / کیوان: مراعات نظیر؛ سواران / اسپان: تناسب؛ واج‌آرایی «ا» و «ش».

قافیه: دشت / برگذشت
تعداد جمله‌ها: یک جمله

واژه‌ها: تیغ: شمشیر؛ ساعد: بخش میان مچ و آرنج؛ لعل: سنگ قیمتی سرخ‌رنگ؛ نعل: آهن زیر سم اسب.

آرایه‌ها: تیغ و ساعد … لعل: تشبیه؛ دل خاک: تشخیص و استعاره مکنیه؛ لعل / نعل: جناس ناقص؛ خروشان بودن خاک: تشخیص.

تعداد جمله‌ها: دو جمله؛ فعل «بود» در مصراع دوم حذف شده است.

واژه‌ها: ایچ: هیچ؛ به جوش آمده: به حرکت و آشوب درآمده.

آرایه‌ها: روی خورشید: تشخیص؛ رنگ از روی خورشید پریدن: کنایه از ترسیدن همراه با تشخیص و اغراق؛ به جوش آمدن خاک: استعاره و اغراق؛ کوه / سنگ / خاک: مراعات نظیر.

تعداد جمله‌ها: دو جمله

واژه‌ها: کاموس: یکی از پهلوانان سپاه توران؛ گُرد: پهلوان و دلیر؛ سپردن: پیمودن و طی کردن.

آرایه‌ها: آسمان را سپردن: کنایه و اغراق از انجام کاری بسیار دشوار.

واژه‌ها: تیغ: شمشیر؛ گرز: سلاحی سنگین؛ کمند: طناب مخصوص گرفتار کردن دشمن؛ بند: ریسمان و زنجیر.

آرایه‌ها: تیغ / گرز / کمند: مراعات نظیر؛ تنگ آوردن: کنایه از در تنگنا قرار دادن؛ بند آوردن: کنایه از اسیر کردن.

قافیه: کمند / بند
ردیف: آورید

واژه‌ها: کجا: که؛ برخروشید: فریاد کشید؛ برسان: مانند؛ کوس: طبل بزرگ جنگی.

آرایه‌ها: اشکبوس به کوس تشبیه شده است؛ مشبّه: اشکبوس؛ ادات: برسان؛ مشبّه‌به: کوس؛ وجه شبه: فریاد و خروش.

واژه‌ها: هم‌نبرد: حریف و هماورد؛ گرد: خاک؛ اندر: در.

آرایه‌ها: ایران: مجاز از سپاه ایران؛ سر هم‌نبرد به گرد آوردن: کنایه از شکست دادن و بر خاک افکندن؛ واج‌آرایی «ر».

نبرد رهّام و اشکبوس

واژه‌ها: بشد: رفت؛ تیز: سریع؛ خود: کلاهخود؛ گبر: زره و جامۀ جنگی؛ رزم: جنگ.

آرایه‌ها: گرد رزم به ابر رسیدن: اغراق و کنایه از شدت نبرد؛ خود / گبر / رزم: مراعات نظیر؛ گبر / ابر: جناس ناقص.

واژه‌ها: برآویخت: درگیر شد، جنگید؛ سپه: سپاه؛ بوق: شیپور؛ کوس: طبل جنگ.

آرایه‌ها: بوق / کوس: مراعات نظیر.

واژه‌ها: گران: سنگین؛ سپهر: آسمان؛ آبنوس: چوبی بسیار سیاه.

آرایه‌ها: زمین / سپهر: تضاد و مراعات نظیر؛ سپهر آبنوس شد: تشبیه فشرده؛ کل بیت دارای اغراق حماسی است.

واژه‌ها: برآهیخت: بیرون کشید و بالا برد؛ غمی شد: خسته و ناتوان شد؛ پیکار: جنگ؛ سران: پهلوانان و سرداران.

واژه‌ها: کشانی: اشکبوس؛ ستوه: خسته، درمانده؛ زو: از او.

آرایه‌ها: روی پیچیدن: کنایه از روی گرداندن و عقب‌نشینی؛ ستوه / کوه: قافیه.

ورود رستم به میدان

واژه‌ها: قلب سپه: مرکز سپاه؛ اندر آشفت: خشمگین شد؛ کاید: که آید.

واژه‌ها: تهمتن: لقب رستم، به معنی نیرومند و درشت‌اندام؛ باده: شراب؛ جفت: همراه و همنشین.

نکته زبانی: «رهّام را جام باده جفت است» دارای فک اضافه است؛ یعنی «جام بادۀ رهّام».

واژه‌ها: به آیین: منظم و سامان‌یافته؛ کارزار: جنگ.

واژه‌ها: زه: چلۀ کمان؛ کمان به زه: کمان آماده.

نکته زبانی: در «به بند کمر بر» دو حرف اضافه برای یک متمم آمده که از ویژگی‌های زبان کهن و سبک خراسانی است.

آرایه‌ها: کمان / زه / تیر: مراعات نظیر؛ بازو / کمر: مراعات نظیر.

گفت‌وگوی رستم و اشکبوس

واژه‌ها: رزم‌آزما: جنگجو؛ هماورد: حریف؛ مشو باز جای: بازنگرد، فرار نکن.

آرایه: مشو باز جای: کنایه از فرار نکردن.

واژه‌ها: کشانی: اشکبوس؛ خیره: متعجب و شگفت‌زده؛ عنان: افسار.

آرایه: عنان را گران کردن: کنایه از متوقف کردن اسب.

آرایه‌ها: تن / سر: مراعات نظیر؛ مصراع دوم نوعی تهدید و تحقیر حماسی است.

واژه‌ها: کام: آرزو و مراد؛ کزین پس: که از این پس.

آرایه‌ها: چه پرسی؟: پرسش انکاری؛ نام / کام: جناس ناقص؛ کام: مجاز از آرزو و مراد.

واژه‌ها: پتک: چکش بزرگ آهنین؛ ترگ: کلاهخود؛ زمانه: روزگار.

آرایه‌ها: مرگ / ترگ: جناس ناقص؛ زمانه … کرد: تشخیص؛ مرا پتک ترگ تو کرد: تشبیه؛ کل بیت دارای طنز و رجزخوانی است.

نکته زبانی: «مرا مادرم نام مرگ تو کرد» یعنی «مادرم نام مرا مرگ تو کرد» و نمونه‌ای از فک اضافه است.

واژه‌ها: بارگی: اسب؛ یکبارگی: یکباره و ناگهان.

واژه‌ها: بدو: به او؛ بیهده: بیهوده؛ پرخاشجوی: ستیزه‌جو و جنگجو.

آرایه‌ها: سر سرکشان زیر سنگ آوردن: کنایه از شکست دادن و کشتن؛ جنگ / سنگ: جناس ناقص؛ واج‌آرایی «س».

واژه‌ها: نبرده: جنگجو و دلیر؛ کارزار: جنگ.

واژه‌ها: سلیح: صورت دگرگون‌شدۀ «سلاح»، جنگ‌افزار؛ فسوس: مسخره کردن؛ مزیح: صورت دگرگون‌شدۀ «مزاح»، شوخی.

آرایه‌ها: تیر / کمان: مراعات نظیر؛ سرآوردن زمان: کنایه از پایان یافتن عمر و مردن؛ کمان / زمان: جناس ناقص.

کشته شدن اسب اشکبوس

واژه‌ها: ناز: فخر و افتخار؛ گران‌مایه: ارزشمند؛ به زه کرد: آماده تیراندازی کرد.

نکته زبانی و ادبی: در «بر بر اسب»، برِ اول حرف اضافه و برِ دوم به معنی پهلو است؛ بنابراین میان آنها جناس تام وجود دارد.

آرایه‌ها: بیت دارای طنز و تمسخر است؛ جفت: با لحنی طنزآمیز به اسب اشکبوس اشاره دارد.

واژه‌ها: سزد: شایسته است؛ کنار: آغوش؛ برآسایی: آسوده شوی؛ کارزار: جنگ.

پایان نبرد رستم و اشکبوس

واژه‌ها: سندروس: صمغی زردرنگ؛ به زه کرد: کمان را آماده کرد.

آرایه‌ها: رخ سندروس: تشبیه فشرده؛ چهره اشکبوس از ترس به زردی سندروس تشبیه شده است؛ تن / رخ: مراعات نظیر؛ لرز لرزان: تأکید بر شدت ترس.

واژه‌ها: تهمتن: رستم؛ خیره‌خیر: بیهوده.

نکته زبانی: در «به رستم بر» دو حرف اضافه برای یک متمم به کار رفته است.

واژه‌ها: رنجه داری: می‌آزاری و خسته می‌کنی؛ بداندیش: بدخواه و دشمن.

نکته زبانی: فعل «رنجه داری» برای اجزای مصراع دوم نیز به قرینۀ لفظی حذف شده است.

واژه‌ها: گزین کرد: انتخاب کرد؛ چوبه: واحد شمارش تیر؛ خدنگ: چوبی سخت و مناسب ساخت تیر و نیزه.

واژه‌ها: پیکان: نوک فلزی تیر؛ چار: چهار.

آرایه‌ها: الماس‌پیکان: تشبیه فشرده؛ چو آب: تشبیه؛ تیر / پیکان / پر: مراعات نظیر.

واژه‌ها: چنگ: دست؛ شست: حلقه یا انگشت‌دانۀ مخصوص تیراندازی؛ خدنگ: تیر ساخته‌شده از چوب سخت خدنگ.

آرایه: کمان / شست / تیر: مراعات نظیر.

واژه‌ها: بر: پهلو؛ سپهر: آسمان.

آرایه‌ها: سپهر دست او داد بوس: تشخیص؛ بر / بر: جناس تام؛ کل بیت دارای اغراق حماسی است.

واژه‌ها: هم اندر زمان: همان لحظه، بی‌درنگ؛ گفتی: گویی؛ نزاد: زاده نشد.

آرایه‌ها: جان دادن: کنایه از مردن؛ «چنان شد که گفتی ز مادر نزاد» دارای اغراق است.

شخصیت های داستان رستم و اشکبوس

ویژگی های حماسی درس رستم و اشکبوس

مهم ترین آرایه های درس رستم و اشکبوس

مفهوم و پیام درس رستم و اشکبوس

این داستان علاوه بر نمایش قدرت جسمانی رستم، بر شجاعت، اعتمادبه‌نفس، حضور ذهن و زبان‌آوری او تأکید دارد. رستم پیش از آنکه اشکبوس را با تیر شکست دهد، در گفت‌وگوی میان دو پهلوان نیز با طنز و رجزخوانی بر او برتری پیدا می‌کند.

نکات مهم امتحانی درس دوازدهم رستم و اشکبوس