جواب خودارزیابی درس دوازدهم علوم و فنون دهم؛ جناس و انواع آن صفحه ۱۰۰ و ۱۰۱

یادآوری انواع جناس:

جناس همسان (تام): دو واژه از نظر تلفظ کاملاً یکسان‌اند، اما معنی متفاوت دارند.
نمونه: گور / گور

جناس ناهمسان اختلافی: دو واژه فقط در یک واج با یکدیگر تفاوت دارند؛ این اختلاف می‌تواند در آغاز، میانه یا پایان واژه باشد.
نمونه: سور / مور

جناس ناهمسان افزایشی: یکی از دو واژه نسبت به دیگری یک واج بیشتر دارد.
نمونه: آرام / رام

جناس ناهمسان حرکتی: دو واژه فقط در مصوت کوتاه تفاوت دارند.
نمونه: مِهر / مُهر

اشتقاق: دو یا چند واژه از یک ریشه ساخته شده‌اند و در حروف اصلی با یکدیگر مشترک‌اند.
نمونه: دلیل / دلالت

فرق جناس و اشتقاق: اگر دو واژه هم‌ریشه باشند و اختلاف آوایی آنها فقط به اندازه‌ای باشد که شرایط جناس ناقص را نیز داشته باشند، ممکن است هم جناس و هم اشتقاق داشته باشند؛ اما اگر تفاوت آنها بیش از یک واج باشد، دیگر جناس ناقص نیستند و فقط اشتقاق دارند.

در دل، عطش عشق خدایی ما راست
دیوانهٔ وصلیم و جدایی ما راست
قیصر امین‌پور

پاسخ: خدایی / جدایی ← جناس ناهمسان اختلافی

دو واژه فقط در واج آغازین «خ / ج» با یکدیگر تفاوت دارند.

بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت
خیام

پاسخ: گور / گور ← جناس همسان

دو واژه تلفظ کاملاً یکسان اما معنی متفاوت دارند:
گور اول: گورخر
گور دوم: قبر

بگفت از سور کمتر گوی با مور
که موران را قناعت خوشتر از سور
پروین اعتصامی

پاسخ: سور / مور ← جناس ناهمسان اختلافی

دو واژه تنها در واج آغازین «س / م» متفاوت‌اند.
«سور» در اینجا به معنی مهمانی و ضیافت است.

در دل ندهم ره پس از این مِهر بتان را
مُهر لب او بر در این خانه نهادیم
حافظ

پاسخ: مِهر / مُهر ← جناس ناهمسان حرکتی

دو واژه فقط در مصوت کوتاه نخست متفاوت‌اند:
مِهر: عشق و محبت
مُهر: مهر و نشان

زد به دلم در آتشی، عشق بتی که نام او
زُهره و آفتاب را زَهره به آب می‌کند
نظامی

پاسخ: زُهره / زَهره ← جناس ناهمسان حرکتی

تفاوت دو واژه فقط در مصوت کوتاه نخست است.
زُهره: سیاره ناهید
زَهره: زَهره و جرئت؛ و در اصل نام کیسه صفرا

هر که گوید کلاغ چون باز است
نشنوندش که دیده‌ها باز است
سعدی

پاسخ: باز / باز ← جناس همسان

باز اول: پرنده شکاری
باز دوم: گشوده

تلفظ دو واژه یکسان و معنای آنها متفاوت است.

تا روانم هست نامت بر زبان دارم روان
تا وجودم هست خواهد بود نقشت در ضمیر
سعدی

پاسخ: روان / روان ← جناس همسان

روان اول: جان و روح
روان دوم: جاری و روان

غم خویش در زندگی خور که خویش
به مرده نپردازد از حرص خویش
سعدی

پاسخ: خویش / خویش ← جناس همسان

«خویش» در شعر با دو معنی به کار رفته است:
خویش: خود
خویش: خویشاوند و نزدیک

تکرار «خویش» با معنی متفاوت، جناس همسان ایجاد کرده است.

آسمان صاف و شب آرام
بخت خندان و زمان رام
خوشهٔ ماه فرو ریخته در آب
شاخه‌ها دست برآورده به مهتاب
فریدون مشیری

پاسخ: آرام / رام ← جناس ناهمسان افزایشی

«آرام» نسبت به «رام» یک واج بیشتر دارد.

وه چه بیگانه گذشتی، نه کلامی نه سلامی
نه نگاهی به نویدی، نه امیدی به پیامی
شفیعی کدکنی

پاسخ: کلام / سلام ← جناس ناهمسان اختلافی

دو واژه فقط در واج آغازین «ک / س» متفاوت‌اند.

به مُلکِ جَم، مشو غرّه که این پیران رویین‌تن
به دستانت به دست آرد، اگر خود پور دستانی
خواجوی کرمانی

پاسخ: با کنار گذاشتن عناصر دستوریِ متصل، پایهٔ دو واژه «دستان / دستان» است:

دستان اول: حیله و فریب
دستان دوم: لقب زال، پدر رستم

بنابراین در تحلیل رایج آموزشی، دستان / دستان ← جناس همسان در نظر گرفته می‌شود.

نکته: در بعضی پاسخ‌نامه‌ها برای صورت کامل «دستانت / دستانی» عنوان «جناس افزایشی» نیز دیده می‌شود؛ اما در تحلیل پایهٔ واژه و با نادیده گرفتن عناصر دستوری الحاقی، «دستان / دستان» تلفظ یکسان و دو معنای متفاوت دارد و جناس همسان است.

به جفایی و قفایی نرود عاشق صادق
مژه بر هم نزند، گر بزنی تیر و سنانش
سعدی

پاسخ: جفا / قفا ← جناس ناهمسان اختلافی

دو واژه فقط در واج آغازین با یکدیگر تفاوت دارند.

مرا زمانه ز یارم به منزلی انداخت
که راضی‌ام به نسیمی کز آن دیار آید
یغمای جندقی

پاسخ: یار / دیار ← جناس ناهمسان افزایشی

«دیار» نسبت به «یار» یک واج «د» بیشتر دارد.

در «یارم»، «ـم» ضمیر متصل است و در تشخیص پایه جناس کنار گذاشته می‌شود.

ای دلیل دل گم‌گشته، خدا را مددی
که غریب ار نبرد ره، به دلالت برود
حافظ

پاسخ: دلیل / دلالت ← اشتقاق

هر دو از ریشه «د، ل، ل» ساخته شده‌اند.

اختلاف آوایی آنها بیش از حد مجاز برای جناس ناقص است؛ بنابراین آنها را جناس ناهمسان معمولی نمی‌نامیم و رابطه اصلی‌شان اشتقاق است.

ای بسا شاعر، که او در عمر خود، نظمی نساخت
وی بسا ناظم، که او در عمر خود، شعری نگفت
محمدتقی بهار

پاسخ: در این بیت دو نمونه اشتقاق داریم:

نظم / ناظم ← اشتقاق
هر دو از ریشه «ن، ظ، م» ساخته شده‌اند.

شاعر / شعری ← اشتقاق
پایهٔ «شعر» و «شاعر» در حروف اصلی «ش، ع، ر» مشترک‌اند.

بنابراین نباید فقط «نظم / ناظم» را بنویسیم؛ شاعر / شعر نیز نمونه هم‌ریشگی در همین بیت است.

گر تیغ برکشد که محبّان همی‌زنم
اوّل کسی که لاف محبّت زند، منم
سعدی

پاسخ: در این بیت چند رابطه آوایی و اشتقاقی وجود دارد:

محبّان / محبّت ← اشتقاق
هر دو از ریشه «ح، ب، ب» ساخته شده‌اند.

زنم / زند ← اشتقاق
هر دو از بن فعل «زن» هستند.

زنم / منم ← جناس ناهمسان اختلافی
دو واژه فقط در واج آغازین «ز / م» تفاوت دارند.

پس پاسخ کامل این بیت فقط «محبان و محبت» نیست و زنم / منم نیز نمونه آشکار جناس اختلافی است.

نمونه پاسخ برای جناس ناهمسان اختلافی:

الهی فضل خود را یار ما کن
ز رحمت یک نظر در کار ما کن

یار / کار ← جناس ناهمسان اختلافی
دو واژه فقط در واج آغازین «ی / ک» تفاوت دارند.

نمونه پاسخ برای جناس ناهمسان افزایشی:

در بر من ره چو به پایان برد
از خجلی سر به گریبان برد

بر / برد ← جناس ناهمسان افزایشی
واژه «برد» یک واج بیشتر از «بر» دارد.

نمونه پاسخ برای جناس ناهمسان حرکتی:

شکر کند چرخ فلک، از مَلِک و مُلک و مَلَک
کز کرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم

واژه‌های مَلِک، مُلک و مَلَک با تغییر مصوت‌های کوتاه، جناس ناهمسان حرکتی می‌سازند.

نمونه پاسخ برای جناس همسان:

به جز از علی که آرد پسری ابوالعجایب
که عَلَم کند به عالم شهدای کربلا را

دو «که» در کاربرد و معنای متفاوت آمده‌اند و از نظر تلفظ یکسان‌اند؛ بنابراین نمونه‌ای از جناس همسان هستند.

توجه: این سؤال پاسخ واحد ندارد. دانش‌آموز می‌تواند برای هر نوع جناس، نمونه درست دیگری از کتاب فارسی خود بنویسد. مهم این است که مثال انتخاب‌شده واقعاً با تعریف همان نوع جناس سازگار باشد.

نکات مهم درس دوازدهم:

• در جناس همسان، تلفظ دو واژه یکسان و معنی آنها متفاوت است.
• در جناس اختلافی، فقط یک واج تفاوت دارد.
• در جناس افزایشی، یکی از دو واژه یک واج بیشتر دارد.
• در جناس حرکتی، تفاوت فقط در مصوت کوتاه است.
• اگر اختلاف دو واژه بیش از یک واج باشد، آن دو جناس ناقص نمی‌سازند.
• اشتقاق یعنی هم‌ریشه بودن واژه‌ها در حروف اصلی.
• یک جفت واژه می‌تواند در بعضی حالت‌ها هم اشتقاق و هم جناس داشته باشد.
• هنگام تشخیص جناس، باید به تلفظ واژه‌ها توجه کرد، نه فقط شباهت ظاهری آنها.

جمع‌بندی درس دوازدهم علوم و فنون ادبی دهم: جناس یکی از آرایه‌های لفظی است که از شباهت آوایی واژه‌های دارای معنی متفاوت پدید می‌آید و باعث افزایش موسیقی کلام می‌شود. جناس همسان بر یکسانی کامل تلفظ و تفاوت معنی استوار است و جناس ناهمسان با اختلافی محدود در واج‌ها شکل می‌گیرد. برای تشخیص دقیق باید بررسی کنیم تفاوت واژه‌ها در یک واج، تعداد واج‌ها یا مصوت کوتاه است. در کنار جناس، اشتقاق نیز از هم‌ریشگی واژه‌ها پدید می‌آید و با تکرار حروف اصلی، به موسیقی لفظی سخن کمک می‌کند.