جواب خودارزیابی درس یازدهم علوم و فنون دهم؛ قافیه صفحه ۹۳ تا ۹۶

ردیف: واژه یا واژه‌هایی که بعد از قافیه، عیناً از نظر لفظ و معنی تکرار می‌شوند.

قافیه: واژه‌هایی که معمولاً در پایان مصراع‌ها می‌آیند و حرف یا حروف پایانی مشترک دارند.

قاعده ۱: هر یک از مصوت‌های بلند «ا، و، ی» می‌تواند به تنهایی اساس قافیه باشد.

قاعده ۲: یک مصوت همراه با یک یا دو صامت پس از خود، قافیه را می‌سازد.

حروف الحاقی: حروفی مانند شناسه‌ها، ضمایر متصل، بعضی پسوندها و موارد مشابه که به پایان واژه قافیه افزوده شده‌اند.

راه تشخیص: ابتدا ردیف را پیدا می‌کنیم؛ سپس واژه‌های قافیه و در آنها ابتدا حروف الحاقی و بعد حروف اصلی قافیه را مشخص می‌کنیم.

در پیش بی‌دردان چرا فریاد بی‌حاصل کنم
گر شکوه‌ای دارم ز دل، با یار صاحب‌دل کنم
رهی معیّری

در پایان هر دو واژه، مصوت کوتاه «ـِ» همراه با صامت «ل» تکرار شده است؛ بنابراین قافیه بر اساس قاعده ۲ ساخته شده است.

مصوت کوتاه «ـَ» و صامت «ر» در پایان هر دو واژه مشترک‌اند.

مصوت بلند «ا» همراه با صامت «ن» قافیه را ساخته است.

هرچند «یدا» در پایان هر دو واژه مشترک است، بر اساس قواعد قافیه این درس، مصوت بلند «ا» به تنهایی اساس قافیه قرار گرفته است؛ بنابراین قافیه از نوع قاعده ۱ است.

زیرا مصوت بلند «و» به تنهایی اساس قافیه قرار گرفته است.

در اینجا مصوت بلند «و» همراه با صامت «ز» قافیه را ساخته است.

مصوت بلند «ا» به تنهایی اساس قافیه است.

ردیف: یاد باد
واژه‌های قافیه: دوستداران / روزگاران

در هر دو مصراع «یاد باد» با لفظ و معنی یکسان تکرار شده است؛ بنابراین ردیف است.

واژه «روان» در پایان هر دو مصراع عیناً تکرار شده است، اما معنی آن در دو مصراع یکسان نیست:

روان در مصراع اول: جاری و در حال حرکت
روان در مصراع دوم: روح و جان

ردیف باید هم از نظر لفظ و هم از نظر معنی یکسان باشد؛ بنابراین «روان» در این بیت ردیف نیست و در حکم قافیه قرار می‌گیرد.

این بیت دو قافیه دارد:
جویش / بویش
روان / روان

پس این بیت نمونه‌ای از ذوقافیتین نیز به شمار می‌آید.

در هر مصراع دو قافیه دیده می‌شود:
جهان / آسمان
خبر / سپر

بنابراین شعر دارای دو قافیه است و «ذوقافیتین» نامیده می‌شود.

واژه‌های: باغ / چراغ / داغ
در داخل مصراع‌ها با یکدیگر قافیه شده‌اند.

پس شاعر علاوه بر قافیه پایانی، برای افزایش موسیقی شعر از قافیه درونی استفاده کرده است.

واژه‌هایی مانند: یار، غار، جگرخوار و دار
در بخش‌های داخلی مصراع‌ها با یکدیگر هماهنگ و هم‌قافیه‌اند.

این قافیه‌های درونی موسیقی شعر را بسیار آشکار و گوش‌نواز کرده‌اند.

نشود فاشِ کسی آنچه میان من و توست
تا اشارات نظر، نامه‌رسان من و توست
هوشنگ ابتهاج

الف) ردیف کدام است؟
ب) واژه‌های قافیه را مشخص کنید.
پ) حروف و قاعدهٔ قافیه را بنویسید.

پاسخ ب:
واژه‌های قافیه: میان / نامه‌رسان

پاسخ پ:
حروف قافیه: ان
قاعده: قاعده ۲

در این قافیه، مصوت بلند «ا» همراه با صامت «ن» آمده است.

حرف روی: ن

• مصراع‌ها دارای وزن منظم و یکسان هستند.
• مصراع نخست و مصراع‌های زوج، طبق ساخت غزل، دارای قافیه منظم هستند.
• محل قافیه از پیش مشخص و ثابت است.

اما شعر سیدحسن حسینی نمونه‌ای از شعر نو است؛ بنابراین:

• طول سطرها یکسان نیست و بعضی سطرها کوتاه و بعضی بلند هستند.
• شاعر مجبور نیست در پایان همه سطرهای زوج قافیه بیاورد.
• قافیه در بخش‌های مختلف شعر و متناسب با موسیقی و نیاز شعر ظاهر می‌شود.
• آزادی شاعر در محل قرار گرفتن قافیه و اندازه سطرها بیشتر است.

جام / کلام / کام / نام
نهفتن / گفتن / شکفتن
سپیده / ناشنیده

بنابراین شعر نو نیز می‌تواند قافیه داشته باشد؛ تفاوت اصلی این است که شاعر مانند شعر سنتی ملزم نیست قافیه را در الگویی ثابت و تکرارشونده در پایان مصراع‌ها قرار دهد.

ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست؟
منزل آن مه عاشق‌کش عیّار کجاست؟
حافظ

کاشکی جز تو کسی داشتمی
یا به تو دست‌رسی داشتمی
خاقانی

برای تشخیص حروف اصلی، «ی» الحاقی را جدا می‌کنیم:
کس / دست‌رس

حرف الحاقی: ی
حروف اصلی قافیه: ـَس
مجموع حروف قافیه با حرف الحاقی: ـَسی
قاعده اصلی قافیه: ۲
حرف روی: س

چندان که گفتم غم با طبیبان
درمان نکردند مسکین غریبان
حافظ

«ان» در هر دو واژه نشانه جمع و حرف الحاقی است:
طبیب / غریب

حروف الحاقی: ان
حروف اصلی قافیه: یب
مجموع حروف قافیه: یبان
قاعده: ۲
حرف روی: ب

بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست
بگشای لب که قند فراوانم آرزوست
مولوی

«ـم» در پایان هر دو واژه، ضمیر متصل و حرف الحاقی است:
گلستان / فراوان

حرف الحاقی: ـم
حروف اصلی قافیه: ان
مجموع حروف قافیه: انم
قاعده: ۲
حرف روی: ن

• ردیف باید هم از نظر لفظ و هم معنی عیناً تکرار شود.
• قافیه معمولاً پیش از ردیف قرار می‌گیرد.
• در قاعده ۱، یکی از مصوت‌های بلند «ا، و، ی» به تنهایی اساس قافیه است.
• در قاعده ۲، یک مصوت همراه با یک یا دو صامت بعد از خود قافیه را می‌سازد.
• برای یافتن قافیه، ابتدا ردیف و سپس حروف الحاقی را جدا می‌کنیم.
• آخرین حرف اصلی قافیه را در اصطلاح سنتی «روی» می‌نامند.
• در قافیه، علاوه بر تلفظ، شکل نوشتاری حروف قافیه نیز باید یکسان باشد.
• قافیه می‌تواند در داخل مصراع نیز بیاید که به آن قافیه درونی می‌گویند.
• شعری که دارای دو قافیه پایانی باشد، ذوقافیتین نامیده می‌شود.
• در شعر نو، قافیه وجود دارد؛ اما شاعر مانند شعر سنتی مجبور نیست آن را در محل‌های ثابت و منظم تکرار کند.