جواب فعالیت های فصل ۷ علوم نهم؛ آثاری از گذشته زمین – صفحه ۷۴ تا ۸۲

گذشت زمان چگونه باعث ایجاد تغییرات در زمین شده است؟
فرایندهای طبیعی در مدت‌های طولانی پیوسته بر زمین اثر می‌گذارند. برای مثال سنگ‌ها هوازده و فرسوده می‌شوند، رسوبات در محیط‌های مختلف ته‌نشین و به سنگ تبدیل می‌شوند و حرکت ورقه‌های سنگ‌کره نیز می‌تواند دریاها، کوه‌ها و قاره‌ها را تغییر دهد.

چگونه می‌توان از تغییرهای گذشتهٔ زمین مطلع شد؟
زمین‌شناسان با مطالعه فسیل‌ها، لایه‌های رسوبی، نوع و سن سنگ‌ها و دیگر شواهد زمین‌شناسی می‌توانند بسیاری از شرایط و رویدادهای گذشته زمین را بازسازی کنند.

سنگ ب ظاهری توده‌ای و بلورین دارد و شبیه سنگ آذرین است. سنگ‌های آذرین در اثر سرد شدن و انجماد مواد مذاب تشکیل می‌شوند و معمولاً محیط مناسبی برای حفظ بقایای جانداران نیستند.

در دریاها رسوبات به طور مداوم ته‌نشین می‌شوند و می‌توانند بقایای جانداران را نسبتاً سریع بپوشانند. دفن سریع، بقایا را از بسیاری از عوامل تجزیه‌کننده و تخریب‌کننده دور می‌کند و احتمال فسیل شدن را افزایش می‌دهد.

در محیط‌های خشکی و بیابانی، بقایای جانداران معمولاً مدت بیشتری در معرض هوا، تغییرات دما، فرسایش و جانداران دیگر قرار دارند؛ بنابراین احتمال نابودی آنها پیش از فسیل شدن بیشتر است.

از نظر ترکیب مواد سازنده: ترکیب آن تغییر کرده است. آب‌های زیرزمینی وارد بقایای مدفون درخت می‌شوند و هم‌زمان با حل شدن مواد اولیه، مواد معدنی موجود در آب مانند ترکیب‌های سیلیسی یا آهکی جای آنها را می‌گیرند.

بنابراین در این نوع فسیل شدن، شکل ظاهری تا حد زیادی حفظ می‌شود، اما جنس و ترکیب شیمیایی مواد سازنده تغییر می‌کند.

پس از یک سانحه، کارشناسان با بررسی این اطلاعات می‌توانند اتفاق‌های پیش از حادثه را بازسازی کنند و برای یافتن علت یا عوامل مؤثر در سانحه از آنها کمک بگیرند.

کتاب فسیل‌ها را از این نظر به جعبه سیاه تشبیه می‌کند؛ زیرا فسیل‌ها نیز اطلاعاتی از رویدادها و شرایط گذشته زمین در اختیار زمین‌شناسان قرار می‌دهند.

ساخت قالب خارجی: سطح خارجی صدف را به آرامی روی خمیر بازی فشار دهید. سپس صدف را بدون خراب کردن خمیر بیرون بیاورید. اثر برجستگی‌ها و شکل سطح خارجی صدف که روی خمیر باقی می‌ماند، نمونه‌ای از قالب خارجی است.

ساخت قالب داخلی: مقداری خمیر نرم را در داخل صدف قرار دهید تا فضای داخلی آن کاملاً پر شود. پس از شکل گرفتن خمیر، آن را به‌آرامی از صدف بیرون بیاورید. این نمونه شکل سطح داخلی صدف را نشان می‌دهد و مانند قالب داخلی است.

طراحی نمونهٔ دیگر: می‌توانید این کار را با صدفی با شکل متفاوت، مانند پوسته حلزون یا یک صدف دوکفه‌ای دیگر تکرار کنید و تفاوت قالب داخلی و خارجی دو نمونه را با یکدیگر مقایسه کنید.

در شکل زیر اگر در لایهٔ B فسیل راهنمایی به سن ۲۵۰ میلیون سال و در لایهٔ D فسیل‌هایی با سن ۲۰۰ میلیون سال وجود داشته باشد:
الف) سن تقریبی لایه‌های C و E چقدر است؟

ب) سن رگهٔ آذرین F را با سایر لایه‌ها مقایسه کنید.

بیشتر از ۲۰۰ میلیون سال و کمتر از ۲۵۰ میلیون سال است.

لایه E روی لایه D قرار گرفته است؛ بنابراین از D جوان‌تر است و:

سن آن کمتر از ۲۰۰ میلیون سال است.

پاسخ ب: رگه آذرین F از تمام لایه‌های A، B، C، D و E جوان‌تر است؛ زیرا در شکل مشاهده می‌کنیم که این رگه همه لایه‌های رسوبی را قطع کرده است.

طبق اصل قطع‌کنندگی، پدیده یا توده‌ای که واحدهای سنگی دیگر را قطع کند، بعد از آنها تشکیل شده و جوان‌تر از آنهاست.

اما رگه آذرین F بعداً تشکیل شده و این لایه‌ها را قطع کرده است؛ بنابراین از همه آنها جوان‌تر است.

چگونه به این نتیجه رسیدید؟

پاسخ سؤال دوم: وجود معادن سنگ نمک و سنگ گچ قدیمی در استان سمنان نشان می‌دهد این منطقه هنگام تشکیل این رسوبات دارای شرایط گرم و خشک و محیط‌های آبی با تبخیر زیاد بوده است.

پاسخ سؤال سوم: امروزه نیز مشاهده می‌کنیم که در حوضه‌های بسته و مناطق گرم و خشک، با تبخیر مقدار زیادی از آب، نمک‌ها و مواد محلول رسوب می‌کنند. با استفاده از اصل «حال کلیدی برای گذشته است» می‌توان این فرایند امروزی را برای تفسیر محیط تشکیل سنگ‌های قدیمی به کار برد.

دربارهٔ این موضوع با یکدیگر گفت‌وگو کنید.

بسیاری از آنها بهترین رشد را در دمای حدود ۲۳ تا ۲۹ درجهٔ سلسیوس دارند و به دلیل نیاز به نور، بیشتر آبسنگ‌های مرجانی در آب‌های کم‌عمق تشکیل می‌شوند؛ بسیاری از مرجان‌های آبسنگ‌ساز در محدوده‌ای تا حدود ۳۰ متر عمق فراوان‌اند.

بنابراین اگر در میان لایه‌های رسوبی یک کوه، فسیل مرجان پیدا شود، می‌توان نتیجه گرفت که آن محل در گذشته بخشی از یک محیط دریایی گرم و کم‌عمق بوده است.

بعدها در اثر فرایندهای زمین‌ساختی، حرکت ورقه‌ها، چین‌خوردگی و بالا آمدن لایه‌ها، رسوبات دریایی از سطح دریا بالاتر آمده‌اند و اکنون بخشی از کوهستان را تشکیل می‌دهند.