جواب فصل ۶ علوم هفتم؛ پاسخ سفر آب روی زمین – صفحه ۴۹ تا ۵۵

پاسخ: منبع آب مصرفی در نقاط مختلف کشور متفاوت است. بخشی از آب مورد نیاز مردم از رودخانه‌ها، سدها، چشمه‌ها، چاه‌ها و دیگر منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود. این آب پس از جمع‌آوری و در صورت نیاز تصفیه، از طریق شبکه‌ی آبرسانی به محل زندگی مردم منتقل می‌شود.

بررسی نقشه‌ی صفحه ۴۸: نقشه‌ی کتاب نشان می‌دهد منابع آب در ایران به طور یکنواخت پراکنده نشده‌اند. کشور ما به طور طبیعی در بخش نسبتاً خشک و کم‌بارش جهان قرار دارد؛ به همین دلیل مدیریت درست منابع آب و جلوگیری از هدررفت آب اهمیت زیادی دارد.

شهر	اصفهان	ایلام	کرج	تهران	مشهد	بیرجند	زنجان	شیراز	انزلی	کرمان
میانگین بارش میلی‌متر	۱۱۲	۵۷۵	۲۴۸	۲۳۹	۲۲۸	۱۵۴	۲۸۰	۳۳۷	۱۶۷۵	۱۳۳

پاسخ: مقدار بارندگی هر منطقه به عوامل گوناگونی بستگی دارد؛ از جمله:
• دوری یا نزدیکی به دریاها و منابع رطوبت
• ارتفاع منطقه از سطح دریا
• وجود رشته‌کوه‌ها و جهت آنها
• جهت وزش بادهای مرطوب
• شرایط جغرافیایی و آب‌وهوایی منطقه

برای نمونه، انزلی به دلیل قرار گرفتن در کنار دریای خزر و شرایط جغرافیایی مناسب، بارش بسیار بیشتری از شهرهای خشک و مرکزی کشور دارد.

وسایل و مواد: دو بشر یا لیوان، مقداری نایلون، کش و یخ

روش آزمایش:
۱- دو بشر یا لیوان بردارید. یک‌سوم حجم یکی از آنها را با آب گرم پر کنید و دیگری را خالی بگذارید.
۲- دهانه‌ی هر دو ظرف را با پوشش نایلونی ببندید و روی پوشش نایلونی قطعه‌های یخ قرار دهید. سپس مشاهدات خود را یادداشت کنید.
۳- تشکیل ابر و باران را در دو ظرف با یکدیگر مقایسه کنید و علت آن را توضیح دهید.

پاسخ و مشاهده: در ظرفی که آب گرم دارد، بخار آب فراوانی تولید می‌شود. بخار آب بالا می‌رود و با رسیدن به پوشش نایلونی سردشده توسط یخ، سرد و متراکم می‌شود.

ابتدا قطره‌های بسیار ریز آب به صورت حالتی شبیه ابر یا مه دیده می‌شوند. سپس قطره‌ها به یکدیگر می‌پیوندند، بزرگ‌تر می‌شوند و از زیر نایلون به پایین می‌افتند که شبیه بارش باران است.

در ظرف خالی، رطوبت بسیار کمتری وجود دارد؛ بنابراین در مقایسه با ظرف دارای آب گرم، تشکیل ابر و قطره‌های باران بسیار کمتر یا تقریباً مشاهده‌نشدنی است.

نتیجه: برای تشکیل باران، وجود رطوبت کافی و سرد شدن بخار آب اهمیت دارد.

پاسخ: ظرف‌ها را در یک مکان و در شرایط یکسان قرار می‌دهیم و پس از پایان بارندگی، ارتفاع آب جمع‌شده را با خط‌کش اندازه می‌گیریم.

اگر ظرف‌ها دارای دیواره‌های قائم و دهانه‌ی مناسب باشند و باران به طور یکنواخت روی آنها ببارد، ارتفاع آب اندازه‌گیری‌شده باید تقریباً یکسان باشد؛ زیرا مقدار بارندگی با ارتفاع آب بیان می‌شود.

استفاده از ظرف‌های نامناسب با شکل‌های بسیار متفاوت ممکن است سبب اختلاف در اندازه‌گیری شود؛ به همین دلیل در ایستگاه‌های هواشناسی از باران‌سنج استاندارد استفاده می‌کنند.

نکته: مقدار بارندگی در ایستگاه‌های باران‌سنجی معمولاً برحسب میلی‌متر گزارش می‌شود.

نمونه گزارش: بارورسازی ابرها روشی است که در آن تلاش می‌شود با وارد کردن ذره‌های مناسب به ابرهای دارای شرایط لازم، فرایند تشکیل قطره‌های آب یا بلورهای یخ تقویت شود.

در بعضی روش‌ها از موادی مانند یدید نقره یا ذرات نمکی استفاده می‌شود. این مواد ممکن است به وسیله‌ی هواپیما یا تجهیزات زمینی وارد ابر شوند.

بارورسازی فقط زمانی قابل انجام است که ابر مناسب، رطوبت و شرایط دمایی لازم وجود داشته باشد؛ یعنی نمی‌توان در آسمان صاف و بدون ابر، صرفاً با این روش باران ایجاد کرد.

نتیجه‌ی بارورسازی ابرها نیز در همه‌ی شرایط یکسان نیست و به نوع ابر و شرایط جوی بستگی دارد.

وسایل و مواد: ظرف شیشه‌ای، مقداری ماسه و رس

روش آزمایش:
۱- در یک ظرف شیشه‌ای حدود ۷۰ درصد ماسه و ۳۰ درصد خاک رس را مخلوط کنید و سطح آن را به صورت شیب‌دار و متراکم درآورید.
۲- یک لیوان آب را از قسمت بالای سطح شیب‌دار خالی کنید.
۳- حرکت آب را با دقت مشاهده و مسیر جریان آن را رسم کنید.
۴- نتیجه‌ی مشاهده‌ها را در گروه خود به بحث بگذارید.

پاسخ و مشاهده: آب از قسمت مرتفع سطح شیب‌دار به طرف قسمت‌های پایین‌تر حرکت می‌کند. در هنگام حرکت، آب از فرورفتگی‌ها و مسیرهایی که مقاومت کمتری دارند عبور می‌کند و شیارهای کوچکی ایجاد می‌شود.

بعضی جریان‌های کوچک به یکدیگر می‌پیوندند و جریان بزرگ‌تری را به وجود می‌آورند؛ مشابه آنچه در طبیعت هنگام پیوستن آبراهه‌ها و تشکیل رودخانه اتفاق می‌افتد.

بخشی از آب نیز می‌تواند در مخلوط ماسه و رس نفوذ کند.

پاسخ و راهنمای رسم: آب از نقاط مرتفع‌تر به طرف نواحی پست‌تر جاری می‌شود. جریان‌های کوچک آب در مسیر خود ممکن است به یکدیگر بپیوندند و یک جریان بزرگ‌تر ایجاد کنند.

برای رسم، چند شاخه‌ی کوچک را از نقاط بالاتر بکشید که در پایین شیب به یک مسیر اصلی متصل می‌شوند.

این شکل شبیه حرکت آب‌های سطحی در یک حوضه‌ی آبریز است؛ یعنی منطقه‌ای که آب‌های سطحی آن توسط یک رود و شاخه‌هایش از ارتفاعات به مناطق پست‌تر هدایت می‌شوند.

نمونه پاسخ: پاسخ این سؤال با توجه به استان محل زندگی دانش‌آموز متفاوت است. نمونه‌هایی از حوضه‌های آبریز ایران عبارت‌اند از:
• حوضه‌ی دریای خزر
• حوضه‌ی دریاچه‌ی ارومیه
• حوضه‌ی دریاچه‌ی نمک
• حوضه‌ی زاینده‌رود و گاوخونی
• حوضه‌ی هامون
• حوضه‌ی خلیج فارس و دریای عمان

دانش‌آموز باید از میان حوضه‌های بالا یا زیرحوضه‌های آنها، موارد مربوط به استان خود و استان‌های مجاور را انتخاب کند.

نمونه گزارش: کتاب توضیح می‌دهد که شیب زمین یکی از عوامل مهم شکل مسیر رودخانه است؛ رودخانه در زمین‌های پرشیب معمولاً مستقیم‌تر و در زمین‌های کم‌شیب بیشتر مارپیچی می‌شود.

عوامل دیگری نیز بر شکل مسیر رود اثر دارند؛ از جمله:
• جنس و مقاومت سنگ‌ها و خاک بستر
• مقدار و سرعت جریان آب
• میزان رسوب‌گذاری و فرسایش
• وجود موانع طبیعی در مسیر رود
• پوشش گیاهی حاشیه‌ی رود
• گذشت زمان

در پیچ رودخانه، فرسایش و رسوب‌گذاری در دو طرف پیچ یکسان نیست و همین موضوع می‌تواند به مرور زمان پیچ‌های رودخانه را بیشتر کند.

بررسی شکل آبشار کتاب: اگر رودخانه در مسیر خود به جایی برسد که بستر آن ناگهان اختلاف ارتفاع پیدا کند، آبشار به وجود می‌آید.

یکی از علت‌های تشکیل آبشار این است که رود ابتدا از سنگ‌های سخت و مقاوم و سپس از سنگ‌های نرم‌تر و کم‌مقاومت عبور کند. سنگ‌های نرم سریع‌تر فرسایش پیدا می‌کنند و به مرور اختلاف ارتفاع در بستر رود ایجاد می‌شود.

پاسخ: از مهم‌ترین منابع آلودگی رودخانه‌ها می‌توان به فاضلاب شهری، پساب کارخانه‌ها و صنایع، کودها و سموم کشاورزی، زباله و پسماند، مواد نفتی و مواد شیمیایی اشاره کرد.

پاسخ: آلودگی آب می‌تواند سبب:
• مرگ یا کاهش جمعیت ماهی‌ها و دیگر جانداران آبزی
• آسیب به گیاهان و اکوسیستم رودخانه
• نامناسب شدن آب برای آشامیدن، کشاورزی یا بعضی کاربردهای دیگر
• گسترش بعضی بیماری‌ها
• آلوده شدن خاک و محیط اطراف رودخانه
• وارد شدن بعضی مواد زیان‌آور به زنجیره‌ی غذایی
شود.

نام دریاچه	استان / استان‌ها	علت تشکیل
دریاچه خزر	گیلان، مازندران، گلستان	باقی‌مانده‌ی دریای قدیمی به نام تتیس
دریاچه ارومیه	آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی	شکستگی‌های قسمتی از سنگ‌کره
دریاچه سبلان	اردبیل	دهانه‌ی آتشفشان
دریاچه درون غار علیصدر	همدان	بالاتر بودن سطح آب‌های زیرزمینی از کف غار

پاسخ: مهم‌ترین منابع آلودگی دریاها و دریاچه‌ها عبارت‌اند از:
• ورود فاضلاب شهری و صنعتی
• نشت نفت و فراورده‌های نفتی
• ورود کودها و سموم کشاورزی همراه رواناب
• ریختن زباله، به‌ویژه مواد پلاستیکی
• ورود بعضی فلزات سنگین و مواد شیمیایی

این آلودگی‌ها می‌توانند موجب کاهش کیفیت آب، آسیب یا مرگ جانداران آبزی، برهم خوردن زنجیره‌های غذایی، تخریب زیستگاه‌ها و ایجاد خطر برای سلامت انسان شوند.

بررسی تصاویر صفحه ۵۴:
شکل ۱۰: خشک شدن و کاهش آب یک دریاچه را نشان می‌دهد و یادآوری می‌کند که دریاچه‌ها نیز ممکن است در اثر تغییر شرایط طبیعی یا فعالیت‌های انسانی کوچک یا خشک شوند.

شکل ۱۱: دریاچه‌ی سبلان را در دهانه‌ی آتشفشان نشان می‌دهد.

شکل‌های ۱۲ و ۱۳: دو نوع ساحل را نشان می‌دهند. در جاهایی که سنگ‌های ساحلی مقاوم‌ترند، ساحل می‌تواند صخره‌ای و پرتگاهی باشد و در جاهایی که مقاومت سنگ‌ها کمتر است، ساحل بیشتر هموار و ماسه‌ای است.

شکل ۱۴: نشان می‌دهد ایران از طریق خلیج فارس و دریای عمان به آب‌های آزاد و اقیانوس هند راه دارد.

موج، سونامی و جزر و مد:
آب دریاها همواره در حرکت است. این حرکت‌ها به صورت موج، جریان دریایی و جزر و مد دیده می‌شوند.

به حرکت آب به سمت بالا و پایین، موج گفته می‌شود. هنگام بعضی زمین‌لرزه‌ها و آتشفشان‌های زیردریایی ممکن است موج‌های بسیار بزرگی ایجاد شوند که به آنها آبتاز یا سونامی گفته می‌شود.

مد: بالا آمدن آب در ساحل
جزر: پایین رفتن آب در ساحل

جزر و مد بیشتر در اثر نیروی گرانشی ماه و خورشید ایجاد می‌شود.

نمونه پاسخ: رودخانه‌ی اروند به دلیل ارتباط با خلیج فارس دارای جزر و مد و تغییر جهت و سرعت جریان آب است. پیش از عملیات، وضعیت جریان آب و زمان‌های جزر و مد بررسی می‌شد تا رزمندگان بتوانند زمان مناسب‌تری را برای عبور غواصان و قایق‌ها انتخاب کنند.

با شناخت زمان تغییر جریان، ارتفاع آب و سرعت آن، حرکت نیروها طوری برنامه‌ریزی می‌شد که جریان شدید آب آنها را از مسیر اصلی دور نکند و قایق‌ها نیز بتوانند در زمان مناسب از رودخانه و آبراهه‌های اطراف استفاده کنند.

بنابراین رزمندگان فقط منتظر «کم شدن آب» نمی‌ماندند؛ بلکه زمان‌بندی عبور را با وضعیت جزر و مد و جهت جریان آب هماهنگ می‌کردند.

نکته‌ی کتاب: در مناطقی که میانگین دمای هوا کمتر از صفر درجه‌ی سلسیوس است، بخش زیادی از بارش به صورت برف رخ می‌دهد. اگر برف طی سال‌های فراوان روی هم انباشته و متراکم شود، یخچال تشکیل می‌شود.

یخچال‌ها به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
۱- یخچال‌های قطبی: در مناطق قطب شمال و جنوب
۲- یخچال‌های کوهستانی: در ارتفاعات و کوهستان‌های بلند

در شکل کتاب، یخچال علم‌کوه در استان مازندران به عنوان نمونه‌ی یخچال کوهستانی نشان داده شده است.

نکته‌ی مهم فصل: پس از بارش، آب فقط یک مسیر را طی نمی‌کند؛ بخشی از آن تبخیر می‌شود، بخشی در سطح زمین به صورت رواناب و رودخانه حرکت می‌کند و بخش دیگری نیز در زمین نفوذ می‌کند. شکل ناهمواری‌ها، شیب زمین، جنس خاک و سنگ و فعالیت انسان همگی بر مسیر سفر آب اثر دارند.

جمع‌بندی کوتاه فصل ششم علوم هفتم: آب موجود در سطح زمین، زیر زمین و هواکره، آب‌کره را تشکیل می‌دهد. بخار آب پس از سرد شدن متراکم می‌شود و در شرایط مناسب بارش ایجاد می‌کند. آب باران پس از رسیدن به زمین ممکن است تبخیر شود، در زمین نفوذ کند یا به شکل آب‌های جاری به سوی مناطق پست‌تر حرکت کند. آبراهه‌ها و رودخانه‌ها در حوضه‌های آبریز به هم می‌پیوندند و سرانجام به دریاچه‌ها، دریاها و اقیانوس‌ها می‌ریزند. شیب و جنس زمین بر شکل رودها و سواحل اثر دارد و حفاظت از رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و دریاها در برابر آلودگی اهمیت زیادی دارد. حرکت آب دریاها نیز به صورت موج، جریان دریایی و جزر و مد دیده می‌شود.