مطالب درسی
معنی شعر چشمه فارسی دهم؛ درس اول با آرایههای ادبی و نکات زبانی
معنی و ترجمه شعر چشمه درس اول فارسی دهم صفحه ۱۳ و ۱۴، همراه با معنی واژگان، آرایههای ادبی و نکات زبانی و فکری.
در این مطلب معنی شعر چشمه درس اول فارسی دهم را به صورت بیتبهبیت میخوانید. برای هر بیت، معنی روان، معنی واژههای مهم، آرایههای ادبی، نکات زبانی و پیام و مفهوم را جداگانه آوردهایم تا برای مطالعه درس، مرور شب امتحان و پاسخگویی به سؤالهای فارسی دهم مناسب باشد.
📘 راهنمای مطالعه: اگر برای امتحان وقت کمی دارید، ابتدا بخشهای معنی روان و پیام بیت را بخوانید. سپس آرایهها و واژههای مهم را مرور کنید.
معنی و آرایه های شعر چشمه فارسی دهم
بیت ۱
گشت یکی چشمه ز سنگی جدا
غلغلهزن، چهرهنما، تیزپا
گشت یکی چشمه ز سنگی جدا
غلغلهزن، چهرهنما، تیزپا
✓ معنی: چشمهای جوشان، پرهیاهو، خودنما و تندرو از میان سنگ بیرون آمد و جاری شد.
واژهها: گشت = شد؛ غلغلهزن = شور و غوغاکنان؛ چهرهنما = خودنما؛ تیزپا = تندرو
قلمرو ادبی: چشمه تشخیص و نماد انسان مغرور و خودبین است؛ «چهرهنما» کنایه از خودنمایی؛ چشمه و سنگ مراعات نظیر دارند.
قلمرو زبانی: «گشت» فعل اسنادی به معنی «شد» است و «یکی چشمه» نهاد جمله است.
پیام: توصیف چشمهای پرهیاهو و مغرور.
قلمرو ادبی: چشمه تشخیص و نماد انسان مغرور و خودبین است؛ «چهرهنما» کنایه از خودنمایی؛ چشمه و سنگ مراعات نظیر دارند.
قلمرو زبانی: «گشت» فعل اسنادی به معنی «شد» است و «یکی چشمه» نهاد جمله است.
پیام: توصیف چشمهای پرهیاهو و مغرور.
بیت ۲
گه به دهان، بر زده کف چون صدف
گاه چو تیری که رود بر هدف
گه به دهان، بر زده کف چون صدف
گاه چو تیری که رود بر هدف
✓ معنی: چشمه گاهی مانند صدف بر دهان خود کف داشت و گاهی مانند تیری که به سوی هدف میرود، سریع و مستقیم حرکت میکرد.
واژهها: گه و گاه = زمانی؛ چو و چون = مانند؛ هدف = نشانه تیر
آرایهها: چشمه به صدف و تیر تشبیه شده است؛ «صدف / هدف» جناس ناهمسان؛ «تیر / هدف» و «دهان / کف» مراعات نظیر.
پیام: سرعت و جوشوخروش چشمه.
آرایهها: چشمه به صدف و تیر تشبیه شده است؛ «صدف / هدف» جناس ناهمسان؛ «تیر / هدف» و «دهان / کف» مراعات نظیر.
پیام: سرعت و جوشوخروش چشمه.
بیت ۳
گفت: درین معرکه یکتا منم
تاج سر گلبن و صحرا منم
گفت: درین معرکه یکتا منم
تاج سر گلبن و صحرا منم
✓ معنی: چشمه با غرور گفت: در این جهان من بیهمتا هستم و مایه زینت و سروری گلها و دشت به شمار میآیم.
واژهها: معرکه = میدان نبرد؛ یکتا = یگانه و بیهمتا؛ گلبن = بوته گل
آرایهها: «تاج سر» کنایه از مایه افتخار و برتری؛ «تاج / سر» و «گلبن / صحرا» مراعات نظیر؛ سخن گفتن چشمه تشخیص است.
پیام: غرور و خودستایی چشمه.
آرایهها: «تاج سر» کنایه از مایه افتخار و برتری؛ «تاج / سر» و «گلبن / صحرا» مراعات نظیر؛ سخن گفتن چشمه تشخیص است.
پیام: غرور و خودستایی چشمه.
بیت ۴
چون بدوم، سبزه در آغوش من
بوسه زند بر سر و بر دوش من
چون بدوم، سبزه در آغوش من
بوسه زند بر سر و بر دوش من
✓ معنی: وقتی جاری میشوم، سبزههای کنار چشمه مرا در آغوش میگیرند و گویی سر و دوش مرا میبوسند.
واژهها: چون = هنگامی که؛ بدوم = جاری شوم؛ دوش = شانه
آرایهها: در آغوش گرفتن و بوسیدن توسط سبزه تشخیص؛ «آغوش / سر / دوش» مراعات نظیر؛ بوسه زدن کنایه از احترام و بزرگداشت.
پیام: چشمه حتی احترام طبیعت به خود را وسیله خودستایی قرار میدهد.
آرایهها: در آغوش گرفتن و بوسیدن توسط سبزه تشخیص؛ «آغوش / سر / دوش» مراعات نظیر؛ بوسه زدن کنایه از احترام و بزرگداشت.
پیام: چشمه حتی احترام طبیعت به خود را وسیله خودستایی قرار میدهد.
بیت ۵
چون بگشایم ز سر مو، شکن
ماه ببیند رخ خود را به من
چون بگشایم ز سر مو، شکن
ماه ببیند رخ خود را به من
✓ معنی: هنگامی که موجها و پیچوتاب آبم آرام شود، آب من آنقدر صاف و زلال است که ماه میتواند چهره خود را در آن ببیند.
واژهها: شکن = پیچوخم زلف؛ رخ = چهره؛ بگشایم = باز کنم
آرایهها: «مو» و «شکن» استعاره از آب و موج چشمه؛ ماه دارای چهره شده است: تشخیص؛ «سر / مو / رخ» مراعات نظیر؛ آب چشمه به صورت پنهان به آینه تشبیه شده است.
پیام: خودستایی چشمه به دلیل زلال و شفاف بودن آبش.
آرایهها: «مو» و «شکن» استعاره از آب و موج چشمه؛ ماه دارای چهره شده است: تشخیص؛ «سر / مو / رخ» مراعات نظیر؛ آب چشمه به صورت پنهان به آینه تشبیه شده است.
پیام: خودستایی چشمه به دلیل زلال و شفاف بودن آبش.
بیت ۶
قطره باران، که در افتد به خاک
زو بدمد بس گهر تابناک
قطره باران، که در افتد به خاک
زو بدمد بس گهر تابناک
✓ معنی: قطره بارانی که بر زمین میافتد، باعث روییدن گلها و گیاهان فراوان و درخشانی همچون گوهر میشود.
واژهها: زو = از او؛ بدمد = بروید؛ بس = بسیار؛ گهر = گوهر و مروارید؛ تابناک = درخشان
آرایهها: «خاک» مجاز از زمین؛ «گهر تابناک» استعاره از گلها و گیاهان زیبا؛ بیت به باور قدیمی درباره تشکیل مروارید از قطره باران نیز اشاره دارد.
پیام: نقش باران در رویش و سرسبزی.
آرایهها: «خاک» مجاز از زمین؛ «گهر تابناک» استعاره از گلها و گیاهان زیبا؛ بیت به باور قدیمی درباره تشکیل مروارید از قطره باران نیز اشاره دارد.
پیام: نقش باران در رویش و سرسبزی.
بیت ۷
در بر من ره چو به پایان برد
از خجلی سر به گریبان برد
در بر من ره چو به پایان برد
از خجلی سر به گریبان برد
✓ معنی: قطره باران وقتی مسیر خود را در آغوش من به پایان میرساند، در برابر من چنان احساس کوچکی میکند که از شرمندگی سر به گریبان میبرد.
واژهها: بر = آغوش؛ ره = راه؛ خجلی = شرمندگی؛ گریبان = یقه
آرایهها: «سر به گریبان بردن» کنایه از شرمندگی و سرافکندگی؛ برای قطره باران شخصیت انسانی در نظر گرفته شده است؛ «سر / گریبان» مراعات نظیر.
پیام: ادعای برتری چشمه بر قطره باران.
آرایهها: «سر به گریبان بردن» کنایه از شرمندگی و سرافکندگی؛ برای قطره باران شخصیت انسانی در نظر گرفته شده است؛ «سر / گریبان» مراعات نظیر.
پیام: ادعای برتری چشمه بر قطره باران.
بیت ۸
ابر، ز من حامل سرمایه شد
باغ، ز من صاحب پیرایه شد
ابر، ز من حامل سرمایه شد
باغ، ز من صاحب پیرایه شد
✓ معنی: چشمه میگوید ابر، آب و سرمایه خود را از من گرفته و باغ نیز زیبایی و زینت خود را مدیون من است.
واژهها: حامل = دارنده؛ سرمایه = دارایی؛ پیرایه = زیور و زینت
آرایهها: «سرمایه» استعاره از آب؛ «پیرایه» استعاره از گل و گیاه؛ برای ابر و باغ شخصیت انسانی در نظر گرفته شده است.
پیام: ادعای چشمه درباره وابستگی ابر و باغ به او.
آرایهها: «سرمایه» استعاره از آب؛ «پیرایه» استعاره از گل و گیاه؛ برای ابر و باغ شخصیت انسانی در نظر گرفته شده است.
پیام: ادعای چشمه درباره وابستگی ابر و باغ به او.
بیت ۹
گل، به همه رنگ و برازندگی
میکند از پرتو من زندگی
گل، به همه رنگ و برازندگی
میکند از پرتو من زندگی
✓ معنی: چشمه با غرور میگوید گل با همه زیبایی و شایستگی خود، زندگیاش را مدیون وجود من است.
واژهها: برازندگی = زیبایی، شایستگی؛ پرتو = فروغ و روشنایی
آرایهها: «پرتو» استعاره از وجود و برکت چشمه؛ زندگی کردن گل تشخیص؛ «از پرتو کسی زندگی کردن» کنایه از نیازمند او بودن.
پیام: ادعای برتری چشمه بر گل.
آرایهها: «پرتو» استعاره از وجود و برکت چشمه؛ زندگی کردن گل تشخیص؛ «از پرتو کسی زندگی کردن» کنایه از نیازمند او بودن.
پیام: ادعای برتری چشمه بر گل.
بیت ۱۰
در بن این پرده نیلوفری
کیست کند با چو منی همسری؟
در بن این پرده نیلوفری
کیست کند با چو منی همسری؟
✓ معنی: در زیر این آسمان آبی چه کسی میتواند با موجودی مانند من برابری و رقابت کند؟ یعنی هیچکس را همتای خود نمیدانم.
واژهها: بن = زیر؛ نیلوفری = آبی و لاجوردی؛ همسری = برابری و همتایی
آرایهها: «پرده نیلوفری» استعاره از آسمان؛ پرسش بیت استفهام انکاری است؛ همسری کردن کنایه از برابری و رقابت.
پیام: اوج غرور و خودبینی چشمه.
آرایهها: «پرده نیلوفری» استعاره از آسمان؛ پرسش بیت استفهام انکاری است؛ همسری کردن کنایه از برابری و رقابت.
پیام: اوج غرور و خودبینی چشمه.
بیت ۱۱
زین نمط آن مست شده از غرور
رفت و ز مبدأ چو کمی گشت دور
زین نمط آن مست شده از غرور
رفت و ز مبدأ چو کمی گشت دور
✓ معنی: چشمه با همین شیوه و در حالی که از غرور سرمست بود، به راه خود ادامه داد تا کمی از سرچشمهاش دور شد.
واژهها: نمط = روش و شیوه؛ زین نمط = بدین ترتیب؛ مبدأ = آغاز و سرچشمه؛ غرور = خودبینی
آرایهها: «مست شده از غرور» استعاره است؛ غرور مانند شرابی تصور شده که چشمه را مست کرده است.
پیام: ادامه مسیر چشمه با غرور و خودبینی.
آرایهها: «مست شده از غرور» استعاره است؛ غرور مانند شرابی تصور شده که چشمه را مست کرده است.
پیام: ادامه مسیر چشمه با غرور و خودبینی.
بیت ۱۲
دید یکی بحر خروشندهای
سهمگنی، نادره جوشندهای
دید یکی بحر خروشندهای
سهمگنی، نادره جوشندهای
✓ معنی: چشمه ناگهان دریایی خروشان، ترسناک و شگفتانگیز را دید که با قدرت میجوشید و موج میزد.
واژهها: بحر = دریا؛ خروشنده = پرجوشوخروش؛ سهمگن = ترسناک؛ نادره = بیهمتا و شگفتآور
آرایهها: دریا دارای حالت انسانی شده است؛ دریا نماد عظمت و بزرگی است.
پیام: روبهرو شدن چشمه با عظمت دریا.
آرایهها: دریا دارای حالت انسانی شده است؛ دریا نماد عظمت و بزرگی است.
پیام: روبهرو شدن چشمه با عظمت دریا.
بیت ۱۳
نعره برآورده، فلک کرده کر
دیده سیه کرده، شده زهرهدر
نعره برآورده، فلک کرده کر
دیده سیه کرده، شده زهرهدر
✓ معنی: دریا چنان با صدای بلند میخروشید که گویی آسمان را کر کرده بود و چنان هراسانگیز بود که بیننده را به وحشت میانداخت.
واژهها: نعره = فریاد بلند؛ فلک = آسمان؛ کر = ناشنوا؛ زهرهدر = ترساننده و هراسانگیز
آرایهها: «فلک کرده کر» اغراق و تشخیص؛ «زهرهدر» کنایه از بسیار ترسناک و هراسانگیز بودن؛ خروش و حالتهای انسانی برای دریا تشخیص هستند.
پیام: قدرت و هیبت بسیار زیاد دریا.
آرایهها: «فلک کرده کر» اغراق و تشخیص؛ «زهرهدر» کنایه از بسیار ترسناک و هراسانگیز بودن؛ خروش و حالتهای انسانی برای دریا تشخیص هستند.
پیام: قدرت و هیبت بسیار زیاد دریا.
بیت ۱۴
راست به مانند یکی زلزله
داده تنش بر تن ساحل، یله
راست به مانند یکی زلزله
داده تنش بر تن ساحل، یله
✓ معنی: دریا درست مانند زلزلهای سهمگین بود که پیکر خود را بر ساحل گسترده و تکیه داده بود.
واژهها: راست = دقیقاً؛ یله = رها؛ یله دادن تن = تکیه دادن و رها کردن بدن
آرایهها: دریا به زلزله تشبیه شده است؛ «تن دریا / تن ساحل» تشخیص؛ تکرار «تن».
پیام: شکوه، گستردگی و قدرت دریا.
آرایهها: دریا به زلزله تشبیه شده است؛ «تن دریا / تن ساحل» تشخیص؛ تکرار «تن».
پیام: شکوه، گستردگی و قدرت دریا.
بیت ۱۵
چشمه کوچک چو به آنجا رسید
وان همه هنگامه دریا بدید
چشمه کوچک چو به آنجا رسید
وان همه هنگامه دریا بدید
✓ معنی: هنگامی که چشمه کوچک به آنجا رسید و آن همه عظمت، غوغا و شکوه دریا را دید، متوجه بزرگی آن شد.
واژهها: چو = وقتی که؛ وان = و آن؛ هنگامه = غوغا و هیاهو
آرایهها: «چشمه / دریا» مراعات نظیر؛ دیدن برای چشمه تشخیص؛ «کوچک» در برابر عظمت دریا بر ناچیزی چشمه تأکید دارد.
پیام: آگاهی چشمه از عظمت دریا.
آرایهها: «چشمه / دریا» مراعات نظیر؛ دیدن برای چشمه تشخیص؛ «کوچک» در برابر عظمت دریا بر ناچیزی چشمه تأکید دارد.
پیام: آگاهی چشمه از عظمت دریا.
بیت ۱۶
خواست کزان ورطه قدم درکشد
خویشتن از حادثه برتر کشد
خواست کزان ورطه قدم درکشد
خویشتن از حادثه برتر کشد
✓ معنی: چشمه تصمیم گرفت از آن جای خطرناک عقبنشینی کند و خودش را از خطر و حادثه نجات دهد.
واژهها: کزان = که از آن؛ ورطه = مهلکه و جای خطرناک؛ خویشتن = خود؛ حادثه = پیشامد
آرایهها: «قدم درکشیدن» کنایه از عقبنشینی و دور شدن؛ «خویشتن از حادثه برتر کشیدن» کنایه از نجات دادن خود؛ رفتار انسانی چشمه تشخیص است.
پیام: ترس و عقبنشینی چشمه در برابر عظمت دریا.
آرایهها: «قدم درکشیدن» کنایه از عقبنشینی و دور شدن؛ «خویشتن از حادثه برتر کشیدن» کنایه از نجات دادن خود؛ رفتار انسانی چشمه تشخیص است.
پیام: ترس و عقبنشینی چشمه در برابر عظمت دریا.
بیت ۱۷
لیک چنان خیره و خاموش ماند
کز همه شیرینسخنی، گوش ماند
لیک چنان خیره و خاموش ماند
کز همه شیرینسخنی، گوش ماند
✓ معنی: اما چشمه آنقدر از دیدن عظمت دریا حیرتزده و خاموش شد که همه سخنان شیرین و ادعاهای قبلی خود را فراموش کرد و فقط ساکت ماند و گوش داد.
واژهها: لیک = اما؛ خیره = حیران و سرگشته؛ کز = که از؛ گوش ماند = سراپا گوش شد
آرایهها: «شیرینسخنی» حسآمیزی؛ «گوش» مجاز از شنیدن؛ «گوش ماندن» و «خاموش ماندن» کنایه از سکوت؛ چشمه دارای رفتار انسانی است.
پیام: شکسته شدن غرور چشمه پس از مشاهده عظمت دریا.
آرایهها: «شیرینسخنی» حسآمیزی؛ «گوش» مجاز از شنیدن؛ «گوش ماندن» و «خاموش ماندن» کنایه از سکوت؛ چشمه دارای رفتار انسانی است.
پیام: شکسته شدن غرور چشمه پس از مشاهده عظمت دریا.
معنی واژه های مهم شعر چشمه فارسی دهم
غلغلهزن: شور و غوغاکنان
تیزپا: تندرو
گلبن: بوته گل
شکن: پیچوخم زلف
گهر: گوهر، مروارید
پیرایه: زیور و زینت
برازندگی: شایستگی و زیبایی
نیلوفری: آبی و لاجوردی
نمط: روش و شیوه
مبدأ: آغاز و سرچشمه
بحر: دریا
سهمگن: ترسناک
نادره: بیهمتا و شگفتآور
یله: رها و آزاد
هنگامه: غوغا و هیاهو
ورطه: مهلکه، جای خطرناک
خیره: حیران و سرگشته
تیزپا: تندرو
گلبن: بوته گل
شکن: پیچوخم زلف
گهر: گوهر، مروارید
پیرایه: زیور و زینت
برازندگی: شایستگی و زیبایی
نیلوفری: آبی و لاجوردی
نمط: روش و شیوه
مبدأ: آغاز و سرچشمه
بحر: دریا
سهمگن: ترسناک
نادره: بیهمتا و شگفتآور
یله: رها و آزاد
هنگامه: غوغا و هیاهو
ورطه: مهلکه، جای خطرناک
خیره: حیران و سرگشته
آرایه های مهم شعر چشمه فارسی دهم
⭐ آرایههای مهم برای امتحان:
چشمه: تشخیص و نماد انسان مغرور و خودبین
دریا: نماد عظمت و بزرگی
پرده نیلوفری: استعاره از آسمان
مو و شکن: استعاره از آب و موجهای چشمه
شیرینسخنی: حسآمیزی
گوش: مجاز از شنیدن
گل و گیاه: گوهرهای تابناک
مست شدن از غرور: استعاره
دریا مانند زلزله: تشبیه
قدم درکشیدن: کنایه از عقبنشینی
چشمه: تشخیص و نماد انسان مغرور و خودبین
دریا: نماد عظمت و بزرگی
پرده نیلوفری: استعاره از آسمان
مو و شکن: استعاره از آب و موجهای چشمه
شیرینسخنی: حسآمیزی
گوش: مجاز از شنیدن
گل و گیاه: گوهرهای تابناک
مست شدن از غرور: استعاره
دریا مانند زلزله: تشبیه
قدم درکشیدن: کنایه از عقبنشینی
پیام و مفهوم کلی شعر چشمه
✓ مفهوم کلی: شعر «چشمه» داستان فردی مغرور و خودبین را در قالب چشمه بیان میکند. چشمه در آغاز خود را از همه برتر میداند و به زیبایی و تواناییهایش میبالد؛ اما وقتی با عظمت دریا روبهرو میشود، به کوچکی خود پی میبرد و خاموش میشود. بنابراین مهمترین پیام شعر، پرهیز از غرور، خودستایی و خودبینی است.
نکات مهم امتحانی شعر چشمه فارسی دهم
⭐ شاعر: نیما یوشیج
⭐ قالب: مثنوی
⭐ درونمایه: نکوهش غرور و خودستایی
⭐ شخصیت اصلی: چشمه؛ نماد انسان مغرور و خودبین
⭐ دریا: نماد عظمت و بزرگی
⭐ آرایه برجسته شعر: تشخیص یا جانبخشی
⭐ حسآمیزی مهم: شیرینسخنی
⭐ پرسش انکاری مهم: «کیست کند با چو منی همسری؟»
⭐ تحول فکری چشمه: از غرور و خودستایی به حیرت، سکوت و درک کوچکی خود
⭐ قالب: مثنوی
⭐ درونمایه: نکوهش غرور و خودستایی
⭐ شخصیت اصلی: چشمه؛ نماد انسان مغرور و خودبین
⭐ دریا: نماد عظمت و بزرگی
⭐ آرایه برجسته شعر: تشخیص یا جانبخشی
⭐ حسآمیزی مهم: شیرینسخنی
⭐ پرسش انکاری مهم: «کیست کند با چو منی همسری؟»
⭐ تحول فکری چشمه: از غرور و خودستایی به حیرت، سکوت و درک کوچکی خود
مطالب بیشتر :
